Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Książka Materiały i techniki. Poradnik dla artysty współczesnego

Materiały i techniki. Poradnik dla artysty współczesnego

Martyna Matwiejuk 17 grudnia 2023
Materiały i techniki. Poradnik dla artysty współczesnego

Narodowy Instytut Konserwacji Zabytków zaprezentował niedawno pierwszą część serii poradników, która ma pomóc twórcom, właścicielom i użytkownikom obiektów zabytkowych. Vademecum zawiera 11 tematycznych rozdziałów porządkujących wiedzę dotyczącą warsztatu artysty. Autorki podjęły także temat przechowywania, transportowania i eksponowania obiektów sztuki.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

W Audycjach Kulturalnych gościmy dr Annę Tomkowską i Dianę Kułakowską – konserwatorki sztuki, współautorki vademecum. Wspólnie zastanawiamy się, jak dużą lukę wydawniczą wypełnia poradnik. Znajdziemy w nim m.in. przepisy na stworzenie naturalnych klejów, przegląd surowców włókienniczych czy informacje dotyczące eksponowania analogowych materiałów fotograficznych.

Jak szybko zmieniają się techniki konserwacji? Od jak dawna podejmujemy prace zabezpieczające dzieła? Jak długo vademecum pozostanie aktualne? Odpowiedzi na te pytania znajdą Państwo w audycji.

Publikacja jest dostępna bezpłatnie w wersji elektronicznej. Można ją pobrać ze strony: https://nikz.pl/projekt/vademecum-nikz-materialyi-techniki/

Grafika: materiały promocyjne NIKZ

Materiały i techniki. Poradnik dla artysty współczesnego – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Dzień dobry Państwu. Martyna Matwiłk przy mikrofonie. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury.
Dziś ze mną w studiu konserwatorki sztuki dr Anna Tomkowska i Diana Kułakowska. Dzień dobry.
Dzień dobry.
Dzień dobry.
Spotykamy się, by opowiedzieć Państwu o właśnie wydanym poradniku dla artysty współczesnego.
Narodowy Instytut Konserwacji Zabytków zaprezentował właśnie pierwszą część Wadamekum, które pozwala spojrzeć, jak to jest opisane pod podszewkę dzieł.
Materiały i techniki. Taki jest tytuł tego poradnika, zawierającego informacje dotyczące tradycyjnych dziedzin sztuki, takich jak malarstwo, jak rzeźba, jak tkanina czy grafika.
Jak oceniłyby Panie miejsce i znaczenie też tej publikacji w świecie artystów i w ogóle osób zajmujących się sztuką?
Myślę, że jest to unikat, zwłaszcza wśród publikacji XXI-wiecznych, ponieważ nie mamy zbyt wielu poradników tego typu.
Większość książek, które dostępne są na rynku, są to książki z XX wieku i to jest z pierwszej jego połowy, ponieważ wtedy technologie malarstwa zwłaszcza były dosyć szeroko badane i opisywane.
A później mamy wielką, wielką lukę i właściwie dopiero teraz wracamy znowu do rewidowania niejako tych dawnych technik, już z punktu widzenia też trochę konserwatorskiego, bo więcej wiemy, więcej też jesteśmy w stanie zbadać.
Więc ta publikacja myślę, że otwiera jakiś nowy rozdział w tego typu wydawnictwach.
Ja też czuję, czytając poszczególne artykuły, że Panie jako konserwatorki, autorki niejako zachęcają artystów do tego, by te techniki czy porady były stosowane.
Czy to jest tak, że artyści tej wiedzy nie mają, że ona nie jest przekazywana w procesie kształcenia?
Czy może ona jest, ale jest czymś niewygodnym?
Trudno nam odpowiadać za artystów i za proces kształcenia artystów, ponieważ same jesteśmy konserwatorkami i możemy opowiadać o tym, jak my byłyśmy kształcone.
Na pewno celem tej książki nie było narzucanie nikomu odpowiednich technik. Artyści sami eksperymentują.
Naszym celem było podzielenie się z twórcami naszą wiedzą, naszym doświadczeniem, naszymi przede wszystkim obserwacjami w pracy z obiektami sztuki.
Natomiast muszę podkreślić, że praca ta jest niejako dwudzielna.
Pierwsza część skierowana jest właśnie do twórców i odnosi się do technik i materiałów.
Natomiast druga część skierowana jest do szerokiego grona odbiorców rynku sztuki.
I tutaj mam na myśli te części, które mówią o przechowywaniu, transporcie i zabezpieczaniu obiektów sztuki.
Przypomniała mi się taka wystawa, która była organizowana kilka lat temu w Fundacji Stefana Gierowskiego, Życie obrazów.
I między innymi jednym z tematów, które poruszała były losy dzieł artystów, nazwijmy to spoza takiego ścisłego kanonu,
gdzie bardzo często prace przechowywane były na przykład w zawilgotniałych piwnicach.
Oczywiście powodów dla tego stanu rzeczy jest dużo, bardzo często są to powody finansowe.
Ale pamiętam, że zwrócono tam wtedy też uwagę na fakt, że brakuje dostępu do wiedzy o tym, jak po prostu przechowywać dzieła sztuki.
W pewnym sensie też to wademekum jest taką odpowiedzią na to zapotrzebowanie.
Tak, właśnie warto może wspomnieć, dlaczego, jak się narodziła koncepcja tej książki, dlaczego ona w ogóle powstała.
Ona się wspiera na takich jakby dwóch nóżkach niezależnych.
Pierwsza to są rozmowy z artystami i nasze obserwacje, że rzeczywiście ta wiedza technologiczna w niektórych obszarach mogłaby być może poszerzona, może pogłębiona,
może po prostu warto wspomnieć o niektórych kwestiach.
A druga to są nasze obserwacje wynikające z naszej działalności konserwatorskiej i ze współpracy z galeriami,
ale też z właścicielami kolekcji, z artystami, którzy mierzą się właśnie z problemem przechowywania dużej ilości prac.
I zaobserwowałyśmy, że rzeczywiście jest duże pole do popisu, jeśli chodzi o to zagadnienie, że rzeczywiście potrzeby są duże,
bo brakuje wiedzy i brakuje takich nawet czasami oczywistych spraw, które powinny być wyjaśnione,
które dla nas są bardzo proste i podstawowe, a niekoniecznie dla kogoś, kto nie jest konserwatorem
i kto po prostu ma dzieła sztuki i z nimi obcuje w jakiś tam sposób,
ale niekoniecznie myśli o tym, jak one będą niszczeć, jak różne materiały wykorzystywane na przykład do produkcji opakowań
będą wpływać na warstwy malarskie, na podobrazia, na spoiwa.
My to wiemy, a reszta populacji być może nie i z tego względu ta książka w ogóle powstała,
żeby o takich rzeczach zacząć mówić, bo potrzeba jest wielka.
To wróćmy może właśnie do codziennej praktyki pracy konserwatora.
Od jak dawna w zasadzie możemy mówić o konserwacji dzieł sztuki,
o takim podejmowaniu świadomego działania zabezpieczania czy naprawiania właśnie prac.
Chciałabym, byśmy umiejscowiły zawód konserwatora na osi czasu.
Myślę, że jest on tak samo stary, jak potrzeba ludzi tworzenia.
Wiemy, że w starożytności już prace naprawcze, które dzisiaj określalibyśmy mianem konserwacji, miały miejsce.
Więc jest to dość dawny zawód.
Natomiast rzeczywiście konserwacja bardzo się zmienia.
Kiedyś byli konserwatorami artyści, którzy z szerokiego kręgu czerpali z nauk chemicznych, biologicznych.
Teraz wygląda to bardzo podobnie.
Teraz konserwator to zawód interdyscyplinarny.
Współpracujemy z chemikami, fizykami, artystami, biologami, historykami sztuki, archeologami.
Rzeczywiście ten zawód ewoluuje i na pewno wygląda zupełnie inaczej niż u swoich początków.
Tak, przyglądając się rozdziałom poświęconym klejom, miałam takie skojarzenie z tym, że praca konserwatora, konserwatorki to trochę przypomina pracę w kuchni.
Zapytałam o tę historię konserwacji, dlatego że ciekawi mnie też konfrontacja tych materiałów naturalnych z syntetycznymi.
To znaczy dzisiaj mamy znacznie lepsze możliwości, ale z drugiej strony nasza świadomość środowiskowa też być może kieruje nas w stronę tych naturalnych materiałów, które były też wykorzystywane dawniej.
Absolutnie. Wywołała pani do tablicy mój temat. Dwa rozdziały poświęcone klejom. Pierwszy dotyczy klejów naturalnych, drugi klejów syntetycznych.
I rzeczywiście te rozdziały przypominają trochę książkę kucharską i tak lubię o nich myśleć. Są one proste, pełne przepisów i porad.
Natomiast faktycznie tutaj ten rozdział o klejach naturalnych kierowany jest do tych artystów, dla których środowisko jest istotnym zagadnieniem i w swoich pracach chcą używać materiałów jak najbliższych naturze.
I chociaż te przepisy dla nas na kleje naturalne są oczywiste, moim celem było przypomnieć je twórcom.
Ale z drugiej strony mówiły też panie o tym, jak ten rynek materiałów się zmienia i zastanawiam się, jak długo takie wademyku może pozostać aktualnym.
Myślę, że długo, ponieważ my tutaj nie podajemy konkretnych produktów, tylko raczej mówimy o pewnych zjawiskach, które są uniwersalne.
I tłumaczymy pewne mechanizmy degradacji na przykład, które oczywiście w obrębie różnych grup materiałów są różne, ale generalnie, co do zasady takiej najbardziej ogólnej, tutaj raczej nic się nie zmieni.
To znaczy każdy materiał będzie degradował. Warto wiedzieć, w jaki sposób degraduje konkretny materiał, który stosujemy.
Warto mieć taką wiedzę materiałoznawczą. Co do zasady zdecydowana większość materiałów z biegiem czasu staje się coraz bardziej krucha i sztywna, bez względu na to, czy są one naturalne, czy syntetyczne.
Więc te rzeczy się nie zmienią. Więc pod tym względem nasza książka myślę, że długo pozostanie aktualna, bo ona mówi ogólnie o zjawiskach, a nie o konkretnych produktach.
Nie zmieni się też pewnie to, że artyści będą mieli bardzo różnorodne spojrzenia na trwałość swoich prac, na chęć zachowania tej trwałości.
Nie każdemu musi na tym zależeć. Jaki jest największy koszmar konserwatora?
Wydaje mi się z mojej perspektywy, że to mogą być dwie grupy obiektów. Po pierwsze takie, które mają błąd technologiczny jakiś bardzo poważny, który napędza autodestrukcję i on nie był zamierzony.
A druga to jest duża ilość złych konserwacji niestety. I to są takie dwa koszmary konserwatorskie, które ja jestem w stanie tutaj w tym momencie sobie przywołać.
Czyli jeżeli obiekt był na przykład bardzo mocno przesączony jakimiś niewłaściwymi spoiwami przez konserwatora albo został sklejony czymś, czego nie jestem w stanie usunąć i w związku z tym pojawiły się jakieś deformacje albo przebarwienia,
to to są bardzo nieprzyjemne sytuacje i z nimi jest ciężko walczyć.
Ale myślę, że ciekawsze są jednak te technologiczne błędy artystów, takie niezamierzone.
I tutaj zdarza się, że jest wprowadzona warstwa pośrednia. Ja w tej książce piszę o warstwach pośrednich, więc jest to temat mi bliski.
Warstwa pośrednia na przykład z niewłaściwego materiału, takiego, który jest higroskopijny, czyli chłonie wodę z powietrza, ma duży skurcz podczas wysychania i podczas pęcznienia.
Objętość jego zmienia się znacząco, a został użyty w warstwie wierzchniej.
I wtedy tak użyty materiał powoduje, że wszystko, co leży pod nim jest zdzierane z podobrazia i łuszczy się.
I niestety nie da się tego za bardzo ustabilizować, bo trzeba by było stworzyć totalną barierę z obu stron obiektu, tak żeby całkowicie odciąć go od wilgoci.
To jest niemożliwe w praktyce i w efekcie taki obiekt będzie zawsze niształ, a jego konserwacja będzie bardzo, bardzo trudna.
Więc tego typu problemy mogę tutaj ze swojej praktyki wymienić.
Czyli to taka sytuacja, kiedy chcemy dobrze, a wychodzi jeszcze gorzej.
Może tak być niestety.
Może tak być.
Rozmawiamy niedługo po premierze tej książki, ale pewnie już jakieś pierwsze reakcje na nią do paniego autorek docierają.
Czy sami artyści sięgną po tę książkę?
Wiemy, że tak.
Już mamy informacje.
Sam nasz wydawca informuje nas o tym, jak dużym zainteresowaniem cieszy się publikacja.
Publikacja będzie rozesłana też do bibliotek, natomiast z naszych spotkań promujących publikację wynika, że cieszy się ona zarówno dużym zainteresowaniem wśród artystów, jak i kolekcjonerów, posiadaczy dzieł sztuki.
Jest to pierwsza pozycja otwierająca serię poradników wydawanych przez Narodowy Instytut Konserwacji Zabytków.
Jej współautorkami są moje dzisiejsze gościnie, dr Anna Tomkowska i Diana Kułakowska.
Bardzo dziękuję.
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z  fabryki

Brda. Wczasy z  fabryki

Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z  fabryki

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”