Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo audycji kulturalnych.
W studiu podcastu Narodowego Centrum Kultury dziś Katarzyna Haber,
kuratorka wystawy zatytułowanej Podwójna Jednorodność, Władysław Strzemiński.
To wystawa aktualnie prezentowana w Kordygardzie Galerii Narodowego Centrum Kultury.
Dziś o tej wystawie chciałybyśmy Państwu opowiedzieć. Dzień dobry Kasiu.
Na ekspozycji zobaczymy 24 prace Władysława Strzemińskiego.
Wykonane w różnych technikach. To jest wystawa, która ma charakter przekrojowy.
Można powiedzieć, że jest okazją do tego, by prześledzić drogę twórczą artysty,
bo najstarsze dzieło pochodzi z 1929 roku.
Najnowsze zostało wykonane rok przed śmiercią Strzemińskiego.
I zanim może o samej sztuce, to zacznę od tego, co najtrudniejsze,
co odcisnęło największe piętno na zdrowiu, sprawności,
i pewnie też psychice artysty, czyli od pierwszej wojny światowej.
Władysław Strzemiński zaczyna dorosłe życie od walki na froncie.
Cudem tak naprawdę uchodzi z życiem.
Ale kiedy też spojrzymy na to, co działo się później, po wojnie,
to można odnieść takie wrażenie, że to jest ciągła walka,
to jest bycie w poprzek, to jest niezgoda na system, niezgoda na socrealizm.
To jest biografia pełna zmagania.
To rzeczywiście taka biografia, którą można by obdzielić kilka osób co najmniej.
Niesamowicie heroiczne wydarzenia związane z życiem Strzemińskiego.
Anny jako dwunastolatek zostaje zawieziony do takiej prestiżowej szkoły kadetów w Moskwie
przez swojego ojca, polskiego szlachcica pochodzącego spod Mińska.
I kontynuuje tę karierę wojskową później na studiach inżynierskich w Petersburgu.
Dostaje się takie bardzo rzeczywiście prestiżowe, bardzo elitarne studia do szkoły inżynieryjnej.
To jest tak zwany zamek inżynieryjny w Petersburgu.
To jest właściwie taka elita elit.
Zresztą po Powstaniu Stoczniowym Polacy mają tam dość ciężko po represjach popowstaniowych.
Polacy stanowią w tej szkole bardzo nikły procent.
I to, że Strzemiński się tam dostał prawdopodobnie zawdzięczał po prostu niesamowitej sile charakteru
i bardzo dobrym wynikom w nauce.
To było praktycznie dla Polaków niedostępne.
Kończy szkołę dosłownie w maju 1914 roku.
Za chwileczkę wybucha I wojna światowa.
Wszyscy uważają, że to jest wojna, która skończy się maksymalnie po roku,
że raczej będzie miała taki ospały charakter.
Tymczasem następuje eskalacja działań wojennych.
No i przede wszystkim zostaje użyte w czasie wojny po raz pierwszy ta broń masowej zagłady,
czyli po prostu gazy bojowe.
Niemcy używają tych gazów bojowych po raz pierwszy pod IPR.
I to jest w ogóle taki moment, kiedy nikt nie jest przygotowany.
Nikt nie wie nawet jakiego rodzaju to jest broń.
Tylko i wyłącznie takie osady brązowe na mundurach świadczą o tym,
że zostały użyte właśnie jakieś środki chemiczne.
No i to jest użyty po prostu chlor i brom.
Ale z relacji angielskich, z tego pierwszego ataku pod IPR wynika,
że oni zobaczyli wycefujących się w takim absolutnym chaosie Francuzów,
którzy się trzymali za głowy, biegali rozproszeni.
W ogóle nie wiadomo było co się z nimi dzieje.
Niedobitki dotarły do okopów angielskich,
ale obserwacja tych właściwie masowych zgonów spowodowała,
że rząd angielski w ciągu dosłownie 36 godzin
zarządził taką mobilizację i wyprodukowano pierwsze maski gazowe.
Pierwsze takie tampony nasączone jakimkolwiek płynem,
żeby po prostu chronić żołnierzy.
Tam jest oczywiście na terenie Imperium Rosyjskiego.
Ta informacja była niejawna.
To docierało bardzo późno.
Żołnierze nawet nie wiedzieli, że taka broń została użyta.
I kolejny atak nastąpił pod Bolimowym.
Pod Bolimowym użyte gazów, podobnie jak pod IPR.
Natomiast tutaj oczywiście armia rosyjska została zdziesiątkowana,
ale te straty nie były tak dotkliwe jak pod IPR.
Po prostu pogoda nie sprzyjała.
Ten chlor rozpuszczał się w porannej rosie,
w związku z czym nie było aż tak wielkich strat w ludziach.
Ale też ranni, którzy zostali dowiezieni do szpitali w Warszawie.
Właściwie lekarze pozostawali wobec nich bezradni.
I kolejny atak to jest broniony m.in. przez Szemińskiego.
Taki punkt strategiczny nad Biebrzą, czyli twierdza o Sowiec.
Szemiński zostaje tam wysłany jako młody chłopak.
On ma dosłownie 22 lata w momencie, kiedy jest oficerem w Osowcu.
O Sowiec jest taką twierdzą, jedną z najnowocześniejszych w ówczesnej Rosji.
To jest miejsce, które jest bardzo istotne właśnie ze względów strategicznych.
Jest to malutka twierdza, ale bardzo nowoczesny.
No i robi wrażenie, że jest to punkt nie do zdobycia.
Szemiński zresztą jeszcze na początku sierpnia ma tam takie wybitne zasługi,
dlatego że m.in. wysadza tory kolejowe.
Również konstruuje takie miotacze min, które zostają po prostu według jego projektu zrealizowane
i wydają się bronią niesłychanie skuteczną.
Tymczasem Niemcy używają po raz kolejny, po raz trzeci gazów bojowych.
I tutaj straty po stronie rosyjskiej są przerażające.
Właściwie wszyscy, którzy są na zewnątrz, wszyscy, którzy są w okopach giną.
Natomiast też po prostu nie ma instrukcji, jak zachować się wobec użytych gazów.
Ludzie nie wiedzą, że jedynym ratunkiem jest wspięcie się wyżej na drzewo,
wejście na dach budynku.
Po prostu nie mają świadomości.
Ale też Szemiński opisywał, że w momencie, kiedy oni zostali zaatakowani,
a atak nastąpił w nocy, te gazy dostały się do samej twierdzy.
I ten gaz rozpełzał się po pomieszczaniach w twierdzy.
Zabijał właściwie wszystko, bo ginęły zwierzęta, ginęły ptaki.
Wszystko, co było żywe, obumarło do tego stopnia, że obumarła trawa,
obumarły rośliny, które były w twierdzy, drzewa, straciły liście.
No to dosłownie taki krajobraz po katastrofie.
Ale co się dzieje wtedy sam z Szemiński?
On przebywa jeszcze w momencie tego pierwszego ataku gazem w budynku twierdzy.
I zostaje wysłany, zostaje utworzony taki prowizoryczny oddział,
który ma dokonać kontrataku.
I to jest dosłownie garstka ludzi.
To jest stół żywych, którzy ocaleli.
I ani w takim desperackim ataku rzucają się na Niemców pod dowództwem Szemińskiego,
ponieważ oficer, który prowadził ten atak, zostaje śmiertelnie ranny
i przekazuje dowództwo Szemińskiemu.
I on prowadzi tych desperatów, którzy dławią się,
właściwie plują własnymi płucami, plują krwią,
ale w takim szale bitewnym ruszają na Niemców.
Tak jak wspomniałam, to są dosłownie niedobitki,
ponieważ ta załoga twierdzy podobno liczyła około 1600 osób.
Natomiast w tym ostatnim ataku uczestniczyło stóż żołnierzy.
Szemiński w ogóle nie mówił o tych działaniach związanych z twierdzą o sowiecach.
On w ogóle nie podnosił tego w późniejszym życiu.
Myślę, że to też było związane z cenzurą, która obowiązywała Rosji sowieckiej.
Ponieważ był to jednak wyczyn carskiej armii,
to o SOW-cu po prostu nie można było mówić.
Tam pierwsze wzmianki pojawiły się w latach 30-tych.
Natomiast tak naprawdę ta informacja zaczęła się przebijać do takiej masowej świadomości
dopiero w latach 80-tych, a w zasadzie realnie do popkultury
trafiło to dopiero w latach 2000-tych.
No i mało kto wie, że właśnie Szemiński był dowódcą tego kontrataku.
To dodajmy, że w tym roku przypada 110. rocznica wybuchu I wojny światowej
i wokół tej rocznicy również powstała ta wystawa.
To w takim razie Katarzyna Kobro wprowadziła sztukę do życia Strzemińskiego?
Nie. Wydaje się, że on ze sztuką miał do czynienia wcześniej.
I myślę, że taki pierwszy kontakt ze sztuką nastąpił jeszcze w tej szkole kadetów w Moskwie.
Dlatego, że po pierwsze oni mieli zajęcia z rysunku.
I to były zajęcia obowiązkowe, podobnie jak zajęcia z muzyki.
My nie wiemy na przykład na jakim instrumencie uczył się grać Strzemiński.
Natomiast wiemy, że on wcześniej jako dziecko praktycznie nie rysował.
I prawdopodobnie ten pierwszy kontakt właśnie z rysunkiem
następuje w momencie, kiedy ma 12 lat.
Też jest to szkoła elitarna, więc oni muszą chodzić na wystawy,
muszą chodzić do teatrów, muszą uczestniczyć w tym życiu kulturalnym Moskwy.
A potem kolejny etap, czyli studia inżynierskie w Petersburgu.
Kiedy po pierwsze są w tym zamku inżynieryjnym.
To jest niesamowita siedzibę.
Po prostu jeden z największych, najwspanialszych pałaców w Petersburgu.
Syn Katarzyny II, Paweł, tylko przez rok cieszył się tą wspaniałą siedzibą,
tym zamkiem, który wystawił w Petersburgu.
Został po roku zamordowany i przez 15 lat ten pałac w ogóle nie był użytkowany.
I w momencie, kiedy tam powstaje szkoła inżynierska,
tam są zachowane niesamowite wnętrze.
Tam są plafony, tam są freski.
To wszystko musi oddziaływać na wyobraźnię Strzemińskiego.
On po prostu te najważniejsze lata życia spędza w otoczeniu wielkiej sztuki.
W latach dwudziestych, dwudziestego wieku przyjeżdża z Rosji do Polski.
Poznawszy wcześniej tamtejszą awangardę,
tutaj zaczyna gromadzić wokół siebie środowiska artystyczne.
Zakłada grupy artystyczne.
Pod koniec lat dwudziestych ogłasza też własną teorię unizmu.
Jak sądzisz, jak wiele on zaczerpnął od rosyjskich awangardzistów?
Wiemy, że był przez chwilę asystentem Kazimierza Malewicza.
Tak, tutaj prawdopodobnie już na początku rewolucji październikowej
Strzemiński zaczyna wiązać się z tym środowiskiem artystycznym.
Wiemy, że on w ogóle jest bardzo poważnie okaleczony,
bo tutaj nie wspomniałam jeszcze, że udział w obronie twierdzy o sowiec
spowodował zatrucie chemiczne i prawdopodobnie poparzenia,
których skutkiem była konieczność amputacji lewej dłoni i prawej nogi.
On prawdopodobnie nie może w tych ostatnich miesiącach wojny wrócić na front.
Tymczasem wybucha rewolucja i w efekcie on, leczony jeszcze w Lazarecie,
ma kontakt z Katarzyną Kobro.
Prawdopodobnie ona wprowadza go w środowisko tej awangardowej śmietanki
artystycznej Rosji sowieckiej, bo przypuszczalnie Kobro jest studentką Malewicza.
Malewicz zaprzyjaźni się ze Strzemińskim.
Strzemiński będzie przez jakiś czas asystentem Malewicza.
I tu w ogóle pierwszy kontakt z suprematyzmem, pierwszy kontakt właśnie z taką awangardą rosyjską,
również pierwszy kontakt z Tatlinem.
I między innymi obserwowanie sporu między Malewiczem i Tatlinem,
czyli między suprematyzmem i założeniami produktywistycznymi Tatlina.
Kobro i Strzemiński zdecydowanie stoją po stronie suprematyzmu.
Dla nich produktywizm jest martwą drogą.
I potem już na gruncie polskim, kiedy z kolei będą między innymi
środzełożycieli ugrupowania blok, zetkną się z tymi koncepcjami produktywizmu
i uznają, że to jest absolutnie taka martwa ścieżka,
która ich skłoni do wycofania się z bloku.
Natomiast Strzemiński przyjedzie do, najpierw drogą przez Wilno w XXI,
ostatecznie trafi z Katarzyną Kobrą do Łodzi.
Być może zresztą, że to będzie taki przystanek w dalszych ich planach,
żeby pojechać na zachód.
Natomiast tutaj w Łodzi oni stworzą takie niesamowicie prażne,
bardzo awangardowe środowiska artystyczne.
W gruncie rzeczy to, z czym oni się tutaj w Polsce spotkają,
to przede wszystkim środowisko kapistów,
którzy są jednak bardziej konserwatywni,
bardziej tradycyjni niż to, co głosi Strzemiński.
A Strzemiński chce wprowadzić w Polsce rzeczywiście taką niesamowicie
awangardową sztukę.
Rozwinąć suprematyzm Malewicza, iść dosłownie krok dalej.
I to, co wprowadza to unizm, tworzy właśnie taką teorię unizmu,
ale dochodzi do niej, tworząc najpierw obrazy,
które są wyraźnie kubizujące, jeszcze wcześniej sezanowskie,
ale w pewnym momencie w ogóle wchodzi w abstrakcję geometriczną.
I jednak z tej abstrakcji geometricznej wycofuje się na rzecz
bardziej radykalnej teorii, czyli właśnie unizmu,
który wydaje się najbardziej radykalną w ogóle teorią
w polskiej sztuce awangardowej.
Czym jest ten unizm?
To jest trochę przeciwstawienie się sztucy barokowej,
w której generalnie mówi się o dynamicy.
Strzemiński chce zrezygnować z jakichś takich wyraźnych,
kompozycyjnych, dynamicznych układów,
które powodowałyby, że wzrok widza na obrazie
koncentruje się tylko i wyłącznie w określonych miejscach.
On uważa, że ten czworobok płótna powinien być traktowany
absolutnie równorzędnie w każdym centymetrze kwadratowym.
I powstaje sztuka, która jest sztuką taką,
właściwie można powiedzieć, że jest to abstrakcja organiczna.
Czyta się trochę w tych obrazach unistycznych,
takie warstwice ziemi, jakieś mapy topograficzne.
Ja widzę w tym takie myślenie inżyniera,
a równocześnie są to w zasadzie reliefy.
I te prace Strzemińskiego, których powstało w gruncie rzeczy niewiele z nam,
koło dziesięciu prac unistycznych,
one powodują, że on dochodzi do ściany.
On stwierdza, że jednak jest w tym malarstwie monotonia,
której nie jest w stanie pokonać,
idąc krok dalej i realizując właśnie założenia unistyczne.
I w tym momencie się cofa, cofa się znowu do sztuki przedmiotowej,
ale już opatrzonej właśnie takimi zasadami suprematyzmu i zasadami unizmu.
I powstają w latach trzydziestych pejzaże nadmorskie,
pejzaże łódzkie, które pokazujemy na wystawie.
Tak jak wspomniałaś, pierwszą realizacją,
pierwszą pracą na wystawie,
najwcześniejszą jest praca z 29 roku.
W ogóle taki obiekt dla mnie niesamowicie emocjonalny.
To jest praca, która być może była rodzajem wprawki malarskiej.
Jedyny autoportlet Strzemińskiego, jaki znam.
Wręczony uczennicy szkoły żeńskiej w Koluszkach,
gdzie Strzemiński uczył,
gdzie próbował razem z Katarzyną Kobro
realizować takie zasady bałhałzowskie.
Ten obiekt przetrwał właściwie w sposób zagadkowy.
On był po prostu własnością tejże uczennicy.
Został odkupiony przez reżysera,
który kręcił film dokumentalny o Strzemińskim.
Potem ostatecznie terafił w ręce prywatne,
do kolekcji prywatnej.
No ale to bardzo wyjątkowa praca.
Małusieńka wykonana farbą wodną.
Taki pionowy format.
I bardzo intensywna w kolorach.
Ciekawe, bo widać tam właśnie takie
kubistyczne predylekcje Strzemińskiego.
No i kolejne prace, właśnie te pejzaże
z początku lat 30.,
w których ta plama barwna
już się w pewien sposób autonomizuje.
Ona się trochę odrywa od konturu.
Natomiast cały czas ten kontur powoduje,
że my absolutnie czytamy tę przedmiotowość.
My wiemy, co tam jest namalowane.
W ogóle mówi się, że one są rodzajem
takiego odpoczynku, takiego relaksu malarskiego.
Mamy z Muzeum Sztuki w Łodzi
szereg prac właśnie z tych początków lat 30.,
czyli właśnie Pejzaż Łódzki,
Pejzaż Morski, Martwą Naturę z Jabłkiem
i taką najbardziej suprematyzującą w kompozycji,
kompozycję abstrakcyjną,
która już właściwie pozostaje zupełnie abstrakcyjna.
To jest niemal nieczytelne,
jeżeli chodzi o jakiekolwiek elementy figuracyjne.
Kolejnym etapem w twórczości Strzemińskiego,
które również pokazujemy na wystawie,
są rysunki z okresu wojny.
To niesamowicie ekspresyjne prace,
bardzo trudne w odbiorze.
Prace, z którymi też walczyliśmy
z punktu widzenia konserwatorskiego.
Udało nam się tutaj dosłownie dokonać
cudów konserwatorskich.
To są prace z kolekcji prywatnych.
I ja przyznam, że jak zobaczyłam je po raz pierwszy,
czy w ogóle one będą się nadawały do eksponowania,
ponieważ one były niesłychanie zakwaszone.
Te papiery były zupełnie zbrązowiałe
i zupełnie atrakcyjnie się nie prezentowały.
Dosłownie cztery prace przedstawiające dłoń,
przedstawiające ruiny
i przedstawiające dwa widoki nieba.
Prace, które dzięki wysiłkom konserwatora
udało się oczywiście przywrócić
w tak fantastycznej formie,
że są nie do poznania.
Można porównać zdjęcia w katalogu
jeszcze sprzed prac konserwatorskich
i właśnie efekt na wystawie.
Myślę, że to dla wszystkich będzie wręcz szokujące.
To ja dodam, że z Katarzyną Haber
mogą się państwo spotkać na wystawie
w każdy styczniowy piątek
podczas trwania wystawy
Zapraszamy na oprowadzania kuratorskie.
Wspomniałaś o filmie
i tak sobie pomyślałam,
że pewnie większość z nas
zna postać Władysława Strzemińskiego
przez film w reżyserii Andrzeja Wajdy
Tam w rolę artysty wcielił się
No i właśnie te powidoki,
które pojawiały się
na obrazach solarystycznych
z tego ostatniego okresu
twórczości Strzemińskiego.
Przykład takiej pracy
także zobaczył państwo w galerii.
Ja zastanawiam się jeszcze
nad jednym wątkiem,
który trochę symbolicznie
pojawia się na tej wystawie,
bo poza tym, że Strzemiński
był artystą-malarzem,
był teoretykiem sztuki,
o czym wspomniałyśmy,
był także pedagogiem, nauczycielem.
I część prac w Kordegardzie
pochodzi z kolekcji
Stanisława Fijałkowskiego,
który był uczniem Strzemińskiego.
Jego wspomnienia w katalogu,
który towarzyszy wystawie,
opisał Adam Jaśkiewicz.
jakim Strzemiński był nauczycielem?
Strzemiński w tym późnym okresie,
czyli od 1945 roku,
wydaje się, że jest mocno osadzony
Jest postacią niesamowicie charyzmatyczną.
On między innymi tworzy tam
salę neoplastyczną.
To są nieprawdopodobne dokonania,
z dokonaniami awangardy
To zresztą też taka rola
Strzemińskiego w krzewieniu
tej awangardy w Polsce,
polegająca między innymi na tym,
pierwszą w Polsce kolekcję sztuki nowoczesnej,
jedną z pierwszych w Europie.
Dzięki temu, że utrzymuje
przyjazne kontakty z całą awangardą
między innymi z przedstawicielami
Dzisiaj to są zbiory
Muzeum Sztuki w Łodzi.
I on prowadzi z nimi korespondencje.
On prosi ich o przesłanie
swoich prac właśnie
do tej pierwszej kolekcji
sztuki nowoczesnej.
To są zupełnie niesamowite obiekty.
Z kolei w trakcie wojny
sam Strzemiński musi się ukrywać
ze swoją twórczością awangardową,
razem z Katarzyną Kobro
bardzo szybko zadenuncjowanym
niemieckojęzycznej gazecie
sztuka zdegenerowana.
I Kobro i Strzemiński
muszą swoje prace ukryć.
Później Katarzyna Kobro
Strzemińskiego ratować
niemieckiego oficera,
wejdą do mieszkania,
która tam będzie mieszkała
wyniosą z mieszkania
Strzemińskiego przetrwa,
wyrzucane na śmietnik
zajmie ich mieszkanie.
zupełnie nowa karta
dla Strzemińskiego,
trwa bardzo krótko,
doktryna socrealizmu,
wykonywania zawodu,
czyli nie może kupować farb,
To się wiąże z tym,
w doktryna socrealizmu.
niesamowicie osamotniony,
dlatego, że zostaje
wydalony z uczelni.
przyjeżdża Nowosielski
i chce się za wszelką cenę
spotkać ze Strzemińskim,
Przychodzi do Strzemińskiego
zupełnie psychicznie
Stanisław Fijałkowski.
pojedyncze studentki,
o biografii Strzemińskiego
doktryny socrealizmu.
Szkic Muzeum Narodowego
Sylwii i Piotra Krupa
właściwie ten obraz
zachodnioeuropejskie.
nie było akcentowane,
co nas charakteryzuje,
co czasami przybiera
jak u Nowosielskiego,
Podwójna jednorodność
Władysław Strzemiński,
Kasia opowie Państwu
oprowadzania kuratorskie.
stanie się zaproszeniem
noworocznym czasie.
jak zawsze jest bezpłatny.
Bardzo Kasiu dziękuję.
