Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Muzyka Jazzmani, bikiniarze i rockmani, czyli muzyczna potrzeba wolności

Jazzmani, bikiniarze i rockmani, czyli muzyczna potrzeba wolności

Aleksandra Galant 27 lutego 2024
Jazzmani, bikiniarze i rockmani, czyli muzyczna potrzeba wolności

Nowa wystawa w krakowskim Muzeum Nowej Huty to opowieść o buncie, który trwał od samego początku PRLu aż do 1989 roku. Wyrażać siebie, wbrew oczekiwaniom „systemu”, chcieli zarówno słuchacze tajnych jazzowych koncertów jak i organizatorzy prywatek czy uczestnicy legendarnych festiwali w Jarocinie.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

„Bunt w systemie. Muzyczne przestrzenie wolności 1945–89” to najnowsza propozycja Muzeum Nowej Huty. Atutem wystawy są oryginalne eksponaty: spawana z kilku części trąbka Andrzeja Wojciechowskiego, nagroda dla zespołu Krzysztofa Komedy, kolekcja radioodbiorników, praca grupy Praffdata czy… skuter Lambretta (własność wspominanego już Komedy) bliźniaczo podobny do tego, którym próbowali poruszać się bohaterowie filmu „Niewinni Czarodzieje” (1960) w reżyserii Andrzeja Wajdy.

Twórcy wystawy opowiadają o artystach jazzowych, rodzącym się bigbicie, muzyce rockowej i punku, a także o subkulturach, w tym blikiniarzach. Przybliżają też przełomowe wydarzenia: Festiwal Muzyki Jazzowej w Sopocie, festiwale w Jarocinie, jazzowe zaduszki czy V Festiwal Młodzieży i Studentów.

Temu wydarzeniu swój komiks „Festiwal” poświęcił Jacek Świdziński, z którym rozmowy można posłuchać w Audycjach Kulturalnych.

Ekspozycję „Bunt w systemie. Muzyczne przestrzenie wolności 1945–89” można oglądać w Muzeum Nowej Huty aż do lutego 2025 roku. W Audycjach Kulturalnych opowiedział o niej kurator, Zbigniew Semik.

Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Nowej Huty.

Jazzmani, bikiniarze i rockmani, czyli muzyczna potrzeba wolności – transkrypcja podcastu

 

 

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiaj mam przyjemność mówić do Was z Krakowa, z budynku, w którym niegdyś przed laty mieściło się kino Światowit.
I ten budynek nadal zachował taką, powiedziałabym, trochę kinową strukturę.
Ten budynek w niedalekiej przyszłości przejdzie gruntowną modernizację.
Ale na razie ciągle czuć tutaj duchę epoki, o której w Muzeum Nowej Huty się opowiada.
Mam przyjemność gościć tutaj za sprawą niedawno otwartej wystawy, która poświęcona jest buntowi.
Buntowi w muzyce. I o tej wystawie więcej opowie jej kurator, pan Zbigniew Semik, który zgodził się nas dzisiaj po niej oprowadzić.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, witam.
Trochę już na ten temat rozmawialiśmy, ale zapytam jeszcze raz.
Jak to się stało, że ta wystawa w Muzeum Nowej Huty została otwarta i że mogą ją oglądać mieszkańcy Krakowa?
Ale ja sama jestem dowodem na to, że nie tylko.
Wystawa powstała na skutek rozmowy, którą toczyliśmy w takim, no trochę półprywatnym gronie.
Z Ryszardem Kozikiem, dziennikarzem wyborczym, teraz pracownikiem Muzeum Krakowa.
I z Leszkiem Gnoińskim, czyli człowiekiem, który o muzyce wie wszystko.
To organizowaliśmy jeszcze w Muzeum PRL-u, które istniało tutaj przed Muzeum Nowej Huty spotkania z różnymi muzykami czasów PRL-u.
No i po jednym z tych spotkań zaczęliśmy rozmawiać o tym, jak wyglądał bunt w tej muzyce, w jaki sposób muzycy w tym czasie gwarantowali sobie wolność,
jakich sposobów używali, na jakie były też granice kompromisu z władzą, prawda?
Czy można było być sobie takim niezależnym, wolnym atomem?
Czy trzeba było troszkę się czasami ugiąć, żeby móc stworzyć?
Tak powstała wystawa. Czytam na tablicy, która znajduje się naprzeciwko mnie, że to jest podróż w czasie i przestrzeni śladem PRL-owskiego muzycznego buntu i obszarów wolności,
na kształt których wpływała muzyka.
My znajdujemy się już w przestrzeni, gdzie niegdyś była sala kinowa, ale wydaje mi się, że ominęliśmy przynajmniej jeden fragment,
mianowicie zdjęcia, które znajdują się jeszcze przed wejściem na samą wystawę.
Przed samym wejściem na wystawę znajdują się dwa wielkoformatowe zdjęcia, które pokazują dwa główne wątki, które przewijają się przez wystawę,
czyli pokazujemy muzyków jazzowych, którzy biorą udział w turnieju jazzowym w Nowej Hucie w latach 50-tych.
Oni są tacy eleganccy, uśmiechnięci, trzymają swoje instrumenty dęte w rękach, natomiast oni patrzą na drugą ścianę,
gdzie znajdują się uczestnicy festiwalu w Jarocinie na słynnym zdjęciu takiego gigantycznego tańca pogo pod sceną.
Także i uczestnicy festiwalu pogojącej, czy muzycy jazzowi otwierają symbolicznie nam wystawę.
Wydaje mi się, że to jest świetny pomysł na początek, również dlatego, że kiedy widzimy plakat wystawy i słyszymy bunt,
to myślimy właśnie o tych rockowych wydarzeniach, o kapelach grających ostrą muzykę i wykrzykujących hasła, które poruszały tłumy,
ale ten bunt zaczął się chyba trochę inaczej i właśnie to widzimy na początek, bo zaczęło się chyba w pewnym sensie od jazzu.
Fakt, że plakat i identyfikacja wizualna wystawa są utrzymane w takiej mocno punkowej stylistyce,
natomiast wydaje mi się dość słuszne, ponieważ pierwszym skojarzeniem wydaje się większości z nas, jeśli chodzi o bunt, muzykę i PRL,
no to jednak jest punk rock i jarocin, czy jakieś ostre koncerty, które wówczas miały miejsce.
Natomiast uważny widz zauważa na tym plakacie, że pod tą czaszką, ponieważ na plakacie jest czaszka i pod spodem dwa skrzyżowane piszczele,
które po bliższym przyjrzeniu się zobaczymy, że to nie są piszczele, tylko to jest gitara skrzyżowana z saksofonem,
także hołd jazzowi też oddajemy na tym plakacie.
Poprowadziliśmy naszą opowieść chronologicznie, stąd właśnie zaczynamy od jazzu i od lat 40.,
ponieważ wydaje mi się, że to jest trochę zapomniany wątek, taki buntowniczy w muzyce.
Walka o to, żeby jazz po raz kolejny wyszedł na powierzchni i wyemancypował,
no to jest ciekawa opowieść z przełomu lat 40. i 50.,
ponieważ w latach 40. czy pod koniec lat 40. jazz był nacenzurowanym.
Była ta muzyka, która była jednoznacznie kojarzona z amerykańskimi kapitalistami, naszymi wrogami.
Z gniłym zachodem.
Ze z gniłym zachodem, oczywiście, więc muzyka z miłego zachodu raczej nie powinna być grywana w miejscach takich bardziej oficjalnych,
stąd konieczność, żeby jazzmeni zeszli, oni sami o tym mówią, że zeszli do katakumb,
stąd jam session odbywały się w jakichś takich pośrednich lokalach, czy wreszcie w prywatnych mieszkaniach.
Także jest to wątek bardzo buntowniczy, prawda?
Ludzie, którzy chcieli grać swoją muzykę, nie mogli tego robić ze względu na naciski ze strony władz
i tych jazzmenów czasami spotykały dość duże nieprzyjemności, prawda?
Ktoś został pobity, ktoś został wyrzucony z orkiestry akademickiej,
ktoś stracił miejsce w akademiku.
Nie są to jakieś bardzo ciężkie represje,
natomiast jest to spora liczba dużych nieprzyjemności, które mogły spotkać kogoś, kto grał jazz.
Na fragmencie wystawy, która właśnie tę historię opowiada,
znajdują się reprodukcje plakatów z odezwami, telegramów
i na jednym z nich czytamy precz z rozbijaczami jedności robotniczo-chłopskiej,
to właśnie jazzmeni.
Ta część wystawy jest poświęcona troszkę wcześniejszemu czasowi,
ponieważ paradoksalnie represje, które spotykały jazzmenów,
czy tą muzykę jazzową, one nie datują się od 1945 roku,
czy 1944, kiedy komuniści są instalowani w Polsce tak naprawdę siłą,
tylko był taki okres mniej więcej do 1949 roku,
gdzie ten jazz mógł być swobodnie grany
i dlatego mamy na początku wystawy taki kolaż różnych odezw propagandowych,
które przed chwilą zostały przytoczone,
ale też plakatów z występów jazzowych.
Do momentu, kiedy w Polsce nie zaczęto wprowadzać socrealizmu,
który dotyczył tylko muzyki przecież,
też architektury, malarstwa, literatury,
bardzo wielu dziedzin życia kulturalnego,
jazz mógł być grany swobodnie
i co może wydawać też się paradoksalne,
druga połowa lat 40., to jest jeszcze moment,
kiedy istnieje wymiana kulturalna między Polską a Zachodem.
Oczywiście istnieje cenzura,
oczywiście komuniści powoli podporządkowywali sobie kraj,
natomiast ta wymiana istniała,
no i wtedy ten jazz jeszcze mógł być grany legalnie,
bez jakichś większych problemów,
natomiast w momencie, kiedy implementowano socrealizm,
to wszystko się skończyło
i jazzmani, tak jak mówiłem,
musieli zajść do tych symbolicznych katakumb.
Jeżeli zgodzisz się, żebyśmy przeszli dalej,
co słyszycie, że naprawdę robimy,
bo skrzypi podłoga pod naszymi nogami,
to tutaj o tym socrealizmie jest więcej
i wydaje mi się, że widzimy tutaj
najbardziej popularne i kojarzone symbole socrealizmu,
Mamy tutaj różne przykłady,
nie tylko muzyczne dotyczące socrealizmu,
bo widzimy na przykład socrealistyczną architekturę
Placu Centralnego,
czyli centralnego miejsca w Nowej Hucie,
w której się właśnie znajdujemy.
Widzimy socrealistyczny portet Lenina
Osterstwa Wojciecha Fangora.
Widzimy też obraz, który prezentuje dziewczyny,
które z pieśnią na ustach,
zapewne z pieśnią masową,
która wówczas była propagowana,
i śpiewają, niosąc czerwone szturmówki,
ale też widzimy pianistę,
który gra dla robotników na hali fabrycznej,
więc to są wszystko takie akcenty bardzo socrealistyczne,
czyli ten kult chłopa i robotnika,
narzucanie jednej wizji kultury,
ale też z drugiej strony propagowanie tej kultury,
czyli jednak ten pianista z jakiegoś względu się znalazł
na tej hali fabrycznej,
to i grał prawdopodobnie utwory klasyczne.
Przed nami stoi, wydaje mi się, że to jest szkolna ławka.
Tak, ta szkolna ławka to jest z kolei nawiązanie
do symbolicznego wyjścia jazzu z podziemi,
to znaczy do pierwszych zaduszek jazzowych,
które odbyły się w krakowskiej szkole podstawowej,
stąd ta ławka, która jest tutaj postawiona
w taki dość nietypowy sposób,
taki bardzo dynamiczny.
W szkole podstawowej w Krakowie
zabrali się śmietanka polskich jazzmenów tak naprawdę,
był tam Krzysztof Komeda,
był tam Andrzej Kurylewicz,
był tam Andrzej Czaskowski,
i wreszcie przyjechał sam Leopold Tyrmand
i na tej zadymionej sali szkole podstawowej
to to środowisko w jakiś sposób się skonsolidowało.
To już było po śmierci Stalina,
bo to był 54. rok,
Stalin umarł rok wcześniej
i ci jazzmeni no jeszcze może trochę półjawnie,
ale jednak zebrali się, pograli
no i od tego czasu dotuje się wyjście jazzu
z powrotem na światło dzienne.
Kolejne skojarzenie z jazzem i historią,
o której mówisz, to jest subkultura bikiniarzy.
Ja tę historię bikiniarzy przypomniałam sobie
tutaj w Muzeum Nowej Huty
dzięki opisom, które znajdują się jeszcze
przed wejściem na samą wystawę.
Bikiniarze byli związaną z muzyką,
pierwszą subkulturą tak naprawdę Polski Ludowej.
Na wystawie prezentujemy kronikę,
która zestawia właśnie bikiniarzy
z taką zdrową młodzieżą robotniczą,
co jest bardzo charakterystyczne
dla tej kroniki,
którą oczywiście wszystkim polecam,
jest to, że kiedy lektor potępia tych bikiniarzy
i mówi, że są związani z tą zgniłą,
z zachodnią kulturą,
w tle gra jazz.
Natomiast w momencie, kiedy przechodzimy
do części poświęconej zdrowej,
robotniczej młodzieży,
która tworzy kółko sportowe
i która walczy o wykonanie planu,
muzyka zupełnie się zmienia.
W tym momencie zaczynają przeczytać
jakąś podniosłą muzykę,
właśnie zachęcającą do pracy,
do walki o wykonanie planu.
Więc trochę upiekliśmy dwie pieczeń
na jednym ogniu.
Po pierwsze, przedstawimy
pierwszą subkulturę.
Ludzie, którzy ubierali się
i żyli w taki sposób,
jak im się wydawało,
że się żyje na zachodzie.
Pamiętajmy, że zbyt wiele
informacji z zachodu
wtedy nie docierało.
Więc generalnie nie mieli
jakieś takie wyobrażenie
trochę jak to wygląda.
Natomiast z drugiej strony
to mamy tą zdrową młodzież
robotniczą, która piętnuje
tych bikiniarzy.
Przejdźmy dalej.
Muszę przyznać, że w ciągu
kilku minut naszego
dotychczasowego spotkania
w muzeum widocznie przybywa ludzi.
Wystawa cieszy się chyba
sporym zainteresowaniem.
To pewnie trochę a propos
nostalgii, o której już rozmawialiśmy.
No bo czasy, które przybliża
wystawa, czyli te lata
45, 89, no to są czasy
dla wielu osób, które kojarzą się
z młodością, właśnie z tym
tytułowym buntem, no i z wieloma
takimi pierwszymi przeżyciami.
Tak, no obserwujemy to na bieżąco
i też obserwowaliśmy to
na wernisażu, kiedy opozycjoniści,
którzy są skupieni w takiej
organizacji sieci Solidarności,
śpiewali sobie jakieś pieśni
z protestu.
Widzieliśmy rockmenów już
w sile wieków, którzy między sobą
wymieniali uwagi o tym, jak nie mogli
wrócić do domu z długimi włosami
i musieli zamieszkać w namiocie,
ale akurat było lato, więc
mogli to zrobić.
Czy też ludzi podśpiewujących sobie
piosenkę Karnistan, jak jedziemy
autostopem, bo o tym też opowiadamy
na naszej wystawie.
Siła nostalgii, czy siła wspomnień
młodości jest naprawdę bardzo duża,
no i to jest zupełnie naturalne
i też bardzo się z tego cieszymy,
że przywołujemy jednak w ludziach
często jednak miłe wspomnienia,
czy to wspomnienia takiej
bezsłowskiej młodości, czy choćby
takiej siły wspólnoty
solidarnościowej, czy czasu tych protestów.
Wystawa jest bardzo duża,
skonstruowana w bardzo ciekawy sposób.
Przechodzimy do kolejnej sali,
w której opowiadacie już o Odwilży.
Opowiadamy o Odwilży.
Pierwszą rzecz, którą pokazujemy
w tej części jest Festiwal Młodzieży
i Studentów, który odbył się
w Warszawie w 1955 roku.
To był kolejny moment, kiedy muzyka
mogła być grana zupełnie swobodnie
w przestrzeni publicznej.
Nawet były specjalnie rozstawione sceny
pod Pałacem Kultury i Nauki
świeżo otwartym swoją drogą w tym czasie.
To był przełom nie tylko
w kontekście muzyki,
ale też generalnie mentalności Polaków,
którzy po raz pierwszy od bardzo wielu lat
zobaczyli cudzoziemców w sporej liczbie.
No i jak się okazało, że ci ludzie,
no bo do Warszawy przyjechali w te ludzie
zarówno ze wschodu i z zachodu, prawda,
i zarówno z krajów bloku wschodniego,
jak i z krajów kapitalistycznych tak zwane.
I się okazało, że to nie jest w nich straszne,
że to są też młodzi ludzie,
którzy mają podobne problemy,
żyją w pewnie wzbliżony sposób,
co jednak sporo zmieniło w optyce tego,
jak się patrzyło na zachód, prawda.
Nagle się okazało, że to są tacy sami ludzie jak my.
Natomiast tak jak mówiłem,
w kontekście muzyki to oznaczało po prostu
swobodę w graniu różnych zespołów,
które sobie grały różne rodzaje muzyki,
jazz zapewne również.
W tej części wystawy też pokazujemy,
w jaki sposób odwilż w ogóle wpłynęła na kulturę.
O tej emancypacji muzyki już oczywiście mówiłem.
Natomiast zestawiamy te rzeczy,
które pokazywaliśmy w części socrealistycznej wystawy
i pokazujemy, jak ci sami twórcy
radzili sobie w estetyce socrealizmu,
a jak sobie radzili w momencie,
kiedy mogli tworzyć tak, jak chcieli.
Stąd widzimy projekt małżeństwa Ingardenów,
którzy projektowali plac centralny w Nowej Hucie,
ale też widzimy zdjęcie tak zwanego
bloku szwedzkiego nowochódzkiego,
który już jest projektem modernistycznym.
Także ci sami ludzie,
którzy wcześniej stawiali takie budynki narodowe
w formie socjalistyczne w treści,
mogli swobodnie sobie budować budynki
w formie modernistycznej.
Te miejsca, o których mówię,
to dzieli paręset metrów tak naprawdę w Nowej Hucie.
Pokazujemy też obraz optartowy
Wojciecha Fangora.
Zupełnie inny od portretu,
który mijaliśmy kilka minut temu.
Tak, rzeczywiście.
No już nie jest to takie malarstwo
przedstawiające konkretną personę,
w tym przypadku Lenina,
tylko widzimy piękny optartowy obraz
w zupełnie innej estetyce.
Natomiast na artystce jest dokładnie ten sam,
więc taki uwolniony z tych okobów socrealizmu
mógł wreszcie tworzyć,
no tak jak chciało, tak naprawdę.
Moją uwagę jako radiowca
przykuwa to, co pojawiło się
dokładnie na wprost nas,
to znaczy wystawa starych,
myślę, że już zabytkowych,
w jakimś sensie radioodbiorników.
Pokazujemy te radioodbiorniki celowo,
ponieważ w tej części wystawy
opowiadamy o tym,
w jaki sposób zachodnia muzyka
docierała do Polski
za pomocą właśnie fal radiowych,
ponieważ jest tu fragment dotyczący
słynnej audycji Jazz Hour
w Radiu Voice of America
i przybliżałem tej postać
Willisa Conowera.
Niektórzy jazzmeni go nazywali
w ogóle apostołem jazzu.
To był człowiek, który celowo mówił
bardzo powoli,
używał bardzo prostego angielskiego.
Polscy muzycy mieli taką praktykę,
że siedzieli przy radioodbiornikach,
starali się zapis notowy
prowadzić na bieżąco
i później konsultowali sobie,
jak ten utwór złożony w całości
mógł wyglądać,
natomiast też chcieliśmy pokazać
radioodbiorniki z tamtego czasu,
które po prostu są bardzo ładnymi przedmiotami.
Ich design jest naprawdę rzeczą cudowną
i osobiście po prostu bardzo lubię,
więc bardzo się cieszę,
że mogliśmy przy okazji
opowieści o Jazz Hour,
ale też o Radiu Wolna Europa
czy Radiu Luxemburg
pokazać coś takiego,
w jaki sposób tej muzyki słuchano
i jak estetyczne to były przedmioty.
Bardzo estetyczne.
Mnie się marzy,
żeby kiedyś taki radioodbiornik mieć w domu.
Tutaj na wystawie jest ich aż siedem,
chociaż nie wiem, czy nie osiem.
Jeden taki mniejszy znajduje się
między dwoma na ostatniej półce.
W tym miejscu jest ich osiem,
dalej jest jeszcze troszkę więcej.
Natomiast tak, one tutaj robią wrażenie
takiej ściany po prostu, dźwięków.
Czasami na koncertach rochowych
mają takie wielkie ścianę wzmacniaczy.
Tutaj troszkę powtórzyliśmy ten motyw,
ale używając tych pięknych radioodbiorników.
Przede mną wyrosły gabloty,
w których znajdują się przedmioty.
Pierwszy, jaki widzę,
to jest trąbka.
Trąbka należąca do Andrzeja Wojciechowskiego.
To jest bardzo ciekawy instrument
należący do muzyka zespołu Melomanii,
bardzo fajnego, rozpoznawalnego zespołu jazzowego tego czasu,
w którym grały same sławy tak naprawdę.
Trąbka Idona jest o tyle ciekawa,
że jest składakiem.
Jest to trąbka, która została zespiewana
z dwóch instrumentów,
co dowodzi pewnej nędzy sprzętowej tamtego czasu.
W drugiej gablocie z kolei pokazujemy pucharek,
który zdobył zespół Krzysztofa Komedy
na pierwszym festiwalu muzyki jazzowej w Sopocie,
który też był przełomem,
ponieważ wtedy nie dość,
że ten jazz grano zupełnie otwarcie
i za oprobaną władzy oczywiście,
no bo w Polskiej Rzeczypospolitej
i Ludowie mało było takich rzeczy,
na których władza by nie trzymała swojej ręki.
Ten festiwal był o tyle charakterystyczny,
że otwierała go wielka taka parada nowo-orleańska,
bardzo spontaniczna,
co z perspektywy lat 50-tych
jest rzeczą zupełnie unikalną,
ponieważ wówczas, kiedy przechodziły parady przez miasto
czy pochody przez miasto,
no wszystko było zorganizowane.
Nie było tak, że ludzie sobie po prostu szli sam opas
i krzyczeli co chcieli.
Wręcz przeciwnie,
stąd to był taki przełom, prawda,
że nagle ludzie niosąc jakieś abstrakcyjne rysunki
na transparentach,
grając na instrumentach,
przejechali przez miasto.
To takich rzeczy raczej się wtedy nie widywało.
Inną rzeczą, którą tutaj pokazujemy,
czy innym wydarzeniem,
które tutaj jest prezentowane,
były pierwsze powiejne wybory MIS.
To się nazywało konkurs MIS Sopot,
który zgromadził nieprzebrane tłumy.
Wyglądało to tak,
że pierwsze miejsce, które było przygotowane na te wybory,
zostało startowane przez publiczność,
więc ostatecznie dziewczyny,
które brały udział w tym konkursie,
musiały się wspinać po drabinkach
na takie małe pawiloniki przy molo w Sopocie.
No i jeśli spojrzymy na zdjęcia prezentowane na wystawie,
no to na plaży w Sopocie
nie dały się szpilki wcisnąć,
ponieważ wszyscy bardzo chcieli zobaczyć,
jak taki konkurs może wyglądać.
Oczywiście mówię o to cały czas
z perspektywy lat 50.
W mojej opinii teraz wybory MIS
to jest absolutny obciach, prawda,
no i prezentowanie,
czy sprzedawanie ludzkiego ciała.
Nie jest to rzecz,
którą ja bym osobiście akceptował,
natomiast znowu pokazujemy rzeczy,
które miały miejsce ponad pół wieku temu.
Warto też na to spojrzeć
na to z perspektywy ludzi,
którzy wtedy mieli z tym wstyczność,
jako taką rzeczą zupełnie nową.
Magia nowości pewnie także działała.
Kątem oka wychwyciłam już pierwsze sygnały,
że przechodzimy do części,
która odnosi się bezpośrednio
do tytułowego buntu w systemie,
czyli rock'n'roll i big beat.
Wydaje się, że rock jest właśnie
pierwszym skojarzeniem,
natomiast z całą wystawą
staramy się udowodnić,
że jednak przed rokiem
coś jednak było, prawda,
czyli był ten jazz,
o którym troszkę porozmawialiśmy wcześniej.
Tutaj opowieść rozpoczynamy
od pierwszego zespołu,
który się definiował
jako zespół rock'n'rollowy,
czyli to był zespół
Rhythm & Blues,
który został stworzony
pod wpływem wydarzeń
w czasie drugiego festiwalu jazzowego
z 57. roku,
bo tam występował pierwszy muzyk rockowy.
No i ci młodzi chłowcy,
którzy widzieli występ tego rockowca,
no sami stwierdzili,
że warto by założyć taki zespół
i on został założony
z pomocą Franciszka Walickiego,
który teraz jest nazywany
ojcem wczesnym polskiego rock'a.
Więc Franciszek Walicki
w jakiś sposób o tym posterował
i doprowadził do pierwszego występu
tego zespołu,
który swoją drogą grał tylko cover'y.
Tak naprawdę jeszcze oni
wypracowali swojego repertuaru.
Ich pierwszy koncert
odbył się w klubie
Rudy Kot w Gdańsku.
No i ówczesna prasa pisała,
że dźwięki rozsadzały ściany,
z tyń się sypał dookoła.
Natomiast też na wystawie
prezentujemy oryginalny wzmacniacz
tego zespołu,
który nie robi takiego wrażenia,
jakby mógł rozsadzać ściany
i zsypywać tych ze ścian.
Natomiast no takie były przekazy
ówczesnej prasa.
Natomiast ten zespół,
on był trochę taką kometą,
która szybko zleciała
i potem szybko zgasła,
ponieważ osobą,
która zakończyła karierę
tego zespołu
był Edward Gierek,
czyli człowiek,
który był pierwszym sekretarzem
Komitetu Wojewódzkiego
wówczas PZPR w Katowicach,
który powiedział,
że nasza młodzież uczy się
i pracuje.
Raz z tygodniu chciałaby
kulturalnie wypocząć,
nabrać sił do dalszej nauki i pracy.
Nie interesują nas wynaturzone mody.
Nie chcemy rozwydrzenia
i rozpasania.
Przyjmijcie zatem do wiadomości,
to była rozmowa,
którą Edward Gierek przeprowadził
z Franciszkiem Walickim,
że wasz wczorajszy koncert,
odnosił się do koncertu w Katowicach,
był ostatnim występem
waszego zespołu.
Czyli Edward Gierek
zainterweniował bezpośrednio.
Tak.
On się odnosił do tego,
że bardzo często młodzi ludzie,
no tak, no po pierwsze,
reagowali bardzo entuzjastycznie
na nową muzykę.
Po drugie, była taka sytuacja w Warszawie,
że ci młodzi ludzie po prostu
wybiegli na ulicę
i krzyczali jazz, presli, mambo, rock,
domagając się właśnie
dostępu do takiej muzyki.
No i oczywiście jak to w PRL-u
zainterweniowała milicja,
która ich rozproszyła.
Więc no nie budziło to
zachwytu władzy,
pomijając oględnie.
Stąd historia tego zespołu
trwała dość krótko.
Natomiast on bardzo szybko
przepoczwarzył się zespół
czerwono-czarmi.
Bo w zasadzie w dniu,
kiedy rytmen został
oficjalnie zamknięty,
znaczy zakończył z działalność,
zaczął działalność
zespół czerwono-czarni.
To jest zespół już tak,
wydaje mi się, że szerzej znany,
który zrobił większą karierę
i więcej po sobie
zapewne pozostawił.
A ja mam pytanie,
dlaczego odruchy protestu są,
czy były słabe,
jak głosi plakat,
który znajduje się
na wystawie przed nami.
Stoimy przed obrazem
Jadwigi Sawickiej
sławy odruchy protestu
z kolekcji mocaków
Krakowskiego Muzeum.
Ponieważ wydaje się nam,
że wraz z powstaniem czerwono-czarnych
a potem pierwszego festiwalu
Młodych Talentów w Szczecinie,
trochę ten bunt przygasł.
Polska młodzież
zaczęła śpiewać polskie piosenki,
te piosenki się ugrzeczniły.
Warto zwrócić uwagę,
że artyści wówczas
nie pisali sobie tekstów,
tylko muzykę,
czy teksty dla młodzieży
pisali dorośli tak naprawdę.
Więc trudno porównać piosenkę
Mamo, kup mi dżinsy
z tekstami Rolling Stonesów na przykład.
Więc to są jakieś dwie
zupełnie inne rzeczy.
Natomiast z drugiej strony
ci młodzi ludzie
żyli w określonym państwie,
które nie pozwalało
na takie rzeczy po prostu.
Ten obraz słabeł odruchy protestu
no i właśnie troszkę
takie odejście od tej tematyki buntu,
który wydaje się,
że trochę wtedy przygasł.
I przechodzimy do podtytułowych
przestrzeni wolności na wystawie.
Przed nami wyrasta
festiwal muzyczny w Jarocinie.
To też jest doświadczenie
bardzo wielu osób.
Muszę się przyznać,
że moje także,
chociaż to już był inny Jarocin.
Ten najważniejszy czas
już chyba był za tym festiwalem,
a co nie zmienia faktu,
że do dzisiaj pamiętam
koncert kultu grającego
30 najważniejszych piosenek
z okazji 30-lecia istnienia zespołu.
Tutaj zaczyna się strefa
dotycząca festiwalu w Jarocinie,
natomiast te przestrzenie wolności
jeszcze są trochę przed nami.
Przechodzimy do tej części
takie absolutnie alternatywne
i znowu buntowniczej.
Natomiast w miejscu,
w którym stoimy
znajdujemy się na prywatce.
A to jest wszystko kwestia nostalgii,
o której przed chwilą rozmawialiśmy,
bo mnie się ten mówi Jarocin
przypomniał,
jak tylko zobaczyłam plakat,
zobaczyłam flag i zobaczyłam napis.
Mnie też się przypomniał,
bo też miałem przyjemność
raz na festiwalu w Jarocinie.
No i słyszałem te wszystkie
kultowe piosenki Dezertera,
który grał ten repertuar,
który również grał w latach 80-tych.
No i jeszcze parę ciekawych kapel
tam wówczas występował
i wspominam to bardzo dobrze.
Wracając do tych przestrzeni wolności,
może urzucimy.
Mówimy o takich rzeczach,
które są, no właśnie,
jakby trochę stopień niżej
niż bunt, prawda?
Czyli taka wolność
towarzyszy ludziom,
którzy sobie tańczą na prywatce
przy takiej muzyce,
do której chcą tańczyć.
Co było szczególnie ważne
w latach 50-tych,
bo wtedy też zabawy
były organizowane.
No to nie było tak,
czy sobie spontanicznie
się bawiliśmy tak, jak chcieliśmy.
Dlatego zawsze to musiało
pod jakąś tam kontrolą.
Mówimy też o autostopie,
który był tematem,
który przewijał się
w twórczości muzyków,
czy w jakiś sposób też
przez muzyków był promowany.
Na ten pierwszy festiwal
Modych Talentów,
o którym już mówiłem,
no to wzywano po prostu
na plakacie,
że przyjeżdżajcie autostopem do nas.
No i oczywiście
największy hit
pererowski,
rozpoznawalny
prawie przez wszystkich,
czyli Karin Stanek,
która śpiewała
jedziemy autostopem.
To też było troszkę
taką smutnym paradoksem.
Ona śpiewała,
że w ten sposób
możesz brać i przejechać Europę,
co jest taka duża gwiazdka.
Jeśli dostaniesz paszpo,
to idzie na to stać.
Teoretyczna możliwość była,
jak się zdaje.
Natomiast ten autostop
znowu jest taką przestrzenią
wolności,
ponieważ wolność podróżowania
to jest coś,
co teraz wydaje nam się naturalne.
Natomiast to kiedyś
było trochę utrudnione.
Motoryzacja w Polsce
to są dopiero jakieś lata,
takie masowe,
to są lata 70,
a wcześniej,
żeby przejechać
z jednego miejsca w drugie,
to nie było to aż takie
bardzo proste, prawda?
Stąd właśnie pokazujemy
ten autostop,
ale też pokazujemy skutery
na wystawie,
ponieważ skuter
to jest maszyna,
która dość się kojarzy
właśnie z jazzem,
z tamtymi czasami.
Skuter bardzo ważną rolę
odgrywał w filmie
Niewinni Czarodzieje.
Od razu o tym pomyślałam
i to właśnie chyba
Krzysztof Komenda-Trzciński
tym skuterem
razem z trójką innych kolegów
próbował podróżować.
Pokazujemy na wystawie
model Lambretta,
który wówczas zagrał
w tym filmie.
To nie jest to przypadkowe
absolutnie,
że ta Lambretta
tutaj się znalazła,
ale też koło Lambretty
widzimy taki typowy
plecak autostopowiczak,
który jest tam wypakowany
różnymi takimi
potrzebnymi fantami.
Jeśli spojrzymy dalej,
to pokazujemy również
strefę,
która dotyczy
długich włosów,
no bo to też jest strefa
takiej wolności,
wolności kształtowania
własnego wyglądu,
powodem potencjalnych problemów,
ponieważ zdarzały się
wówczas tak zwane
postrzyżyny,
czyli przymusowe szczerzenie
pod pretekstem
niezgodności
wizerunku z tym,
który jest pokazany
w dowodzie osobistym,
co przebiegało często
dość brutalnie,
no i znowu z naszej perspektywy
to się wydaje absolutnie
dziwną sprawą,
że ktoś w ogóle
ingeruje w nasz wygląd.
No wyglądamy jak wyglądamy,
to jest nasze podstawowe prawo,
no ale wtedy
go nie było zagwarantowane.
Nawet jeden z festiwali
opolskich przebiegał
pod hasłem
nie włos, lecz głos,
więc to przebiegał
tak bardzo górnolotnie,
no ale w sumie było to
też paradoksalne,
jeśli patrzymy
z naszej perspektywy,
że ktoś ingeruje w to,
jak wyglądamy.
Natomiast wtedy to był problem,
no i te poszczeżyny
kojarzą nam się
bardziej z jakąś
taką wczesnosłowiańską historią,
na temat tej
nabrały takiego nowego,
dość brutalnego znaczenia.
Wystawa zdaje się
nie mieć końca,
jest niezwykle zbudowana.
400 metrów kwadratowych
to jest jednak dość
sporo da się pokazać
na takiej przestrzeni
w sumie ograniczonej.
Wystawa meandruje,
są tutaj stworzone
różnego rodzaju
kąciki tematyczne.
Właściwie za każdym rogiem
czeka na nas coś nowego.
Tak się staraliśmy,
żeby to nie było
takie jednorodne,
tylko było troszkę zaskakujące,
natomiast trzema głównymi
przestrzeniami wystawie
to jest przestrzeń
dotycząca właśnie
jazzu i rock'n'rolla,
potem są to przestrzenie
wolności wspomniane,
o których mówiliśmy
przed chwilą,
no i potem wracamy
do takiego buntu
bardzo dosłownie rozumianego,
czyli mówimy właśnie
o punk roku,
mówimy o Jarocinie,
mówimy o trzecim obiegu,
ale też o takich tematach
jak służba wojskowa
czy raczej negacja
i o różnych sposobach
na walkę z cenzurą.
Więc troszkę tych tematów
jest przeróżnych.
Może zatrzymamy się
przy scenie,
którą nazwaliśmy
System Babilon,
ponieważ to jest opowieść
o tym, jak punk rok
w Polsce powstawał
i o tym, w jaki sposób
on bardzo szybko
pojawił się
na całym świecie, prawda?
On się w zasadzie
pojawił równocześnie
w Stanach Zjednoczonych
i Wielkiej Brytanii
i bardzo szybko przeszedł
do Polski
i padł na bardzo podatny grunt,
ponieważ w Polsce
wówczas też trwał
kryzys ekonomiczny.
Mówi się też o tym,
że instrumenty w Polsce
były tak kiepskiej jakości,
że ten punk rok
już tak naturalnie
wszedł polskim muzykom,
bo nie była to
bardzo trudna muzyka
do zagrania.
Mówimy też tutaj
o tym Systemie Babilonie,
ponieważ to są
bardzo tożsame pojęcia.
Jeden z nich pochodzi
z kultury punk-rockowej,
drugi z kultury regowej,
czyli to jest jakaś opresja,
która nas otacza,
czy to opresja państwowa,
jak w przypadku Polski,
czy ten system komunistyczny.
Natomiast często
elementem tego systemu
też byli rodzice,
czy też byli nauczyciele.
Stąd właśnie
przywołujemy punk-rock.
Pokazujemy też taką strefę,
w której mówimy
o tak zwanym trzecim obiegu,
ponieważ pierwszy obiekt
to jest obiekt oficjalny,
cenzurowany,
drugi obiekt kojarzy nam się
z opozycją głównie solidarnościową
i samizdatem,
czy bibułą.
Natomiast trzeci obiekt,
no to już są takie rzeczy
związane bardzo z alternatywą
i bardzo mocno
w tym trzecim obiegu
możemy zaobserwować
ten nurt
do-it-yourself.
Sama się nie zrobi,
po prostu,
jeśli nasze państwo
na nie gwarantuje tego,
co jest nam potrzebne,
a czasami to są proste rzeczy,
nie wiem,
czy na przykład
koszulki z nazwami zespołów,
które trzeba sobie
własnoręcznie wyrabiać,
no to trzeba się po prostu
wziąć w garść
i zrobić to samemu.
Pokazujemy też bardzo
ciekawe zjawisko,
czyli ziny,
czyli to są gazetki,
które czasami
luźno się trzymały
zasadą ortografii,
estetyka była,
no taka dość,
no często była dość wątpliwa,
natomiast to jest zjawisko,
które miało
bardzo szeroki zasięg,
ponieważ te ziny
były o tematyce muzycznej,
ekologicznej,
anarchistycznej
i rzeczą,
którą pokazujemy na wystawie
to są makiety zinów,
czyli coś,
od czego te ziny odbijano.
To był zin
akurat autorstwa
Krzysztofa Grabowskiego
zespół Dezerter,
który wydawał
przez jakiś moment
zina Azotox.
Ziny możemy zobaczyć,
bo one były,
no kolportowane
i bardzo dużo kopii
tych zinów powstało,
natomiast pokazujemy makiety,
czyli coś,
od czego ten zin powstawał
i też prezentujemy
przeróżne przygody,
jak w ogóle można było
wydać tego zina,
bo kserokopiarki
to była rzecz,
która podlegała cenzurze.
To nie była taka rzecz,
że idziemy sobie,
kopiujemy to, co chcemy,
a teraz to już w ogóle
drukujemy sobie po prostu wszystko
i to jeszcze w 3D,
więc mentalnie
i czasowo
to jest bardzo
odległa perspektywa.
Przewołem na przykład
wspomnienie Jarosława Szubrychta,
któremu odbicie jego zina
załatwił jego ojciec,
który poszedł na komendę milicji
i za butelkę wódki
u swojego kolegi
załatwił,
żeby ten zin został odbity,
no bo kopiarki milicyjne
nie podlegały cenzurze.
Czy też sam
wspomniany Krzysztof Grabowski,
który załatwił,
to chyba u swoich kolegów
w almaturze,
którzy też mieli
kserokopiarkę.
Ale to są problemy,
które z naszej perspektywy
są w ogóle dość dziwne po prostu
i niespotykane.
Natomiast to była
wtedy bardzo realna rzecz.
Także zaistnienie
w tym trzecim obiegu
też wymagało trochę
operatywności,
znajomości,
umiejętności
znalezienia się w sytuacji.
Wydaje mi się,
że mimo tego,
że wystawa zdawała się
nie mieć końca,
to do niego powoli docieramy.
Trochę na pożegnanie
znowu widzimy czaszkę,
którą widzieliśmy wcześniej
na plakacie
i znów te piszczele
pod spodem
nie są takimi
tradycyjnymi piszczelami.
W tekście kuratorskim
wspominamy o tych problemach
z poborem do wojska
lidera KES-u
lidera AC Drinker,
stąd w oczach tej czaszki
znajdują się płyty
właśnie tych dwóch zespołów.
No i pod spodem
mamy kule,
ale nie kule karabinowe,
tylko kule,
którym się podbierano
w momencie,
kiedy były jakieś
problemy z nogami.
Żeby też nawiązać do tego,
że często muzycy
samo się okaleczali,
żeby nie iść do wojska.
Na przykład
lider KES-u
podejmowano wysiłki,
żeby mu złamać bark.
Natomiast na osiczka
okazało się
mężczyzną bardzo solidną
i w budowie ciała
i to się w końcu nie udało.
Sama wystawa
nie kończy się
na służbie wojskowej,
tylko sama wystawa
kończy się
na wycieczce
do współczesności.
To znaczy
prezentujemy utwory
czy teledyski
do utworów,
które albo mają
PRL-owskie korzenie,
czyli pokazujemy teledysk.
Do piosenki
jeszcze będzie przepięknie.
W nowej wersji
zaśpiewanej
przez zespół Dagadana
pokazujemy również
klip
Zdechłego Osy
Spytaj Policjanta.
To jest bardzo jasnym
nawiązaniem do piosenki
Spytaj Milicjanta
zespołu Dezerter.
Powiedzieliśmy dużo,
właściwie Zbyszek
powiedział bardzo dużo.
To wydaje mi się,
że najcenniejsze
będą takie własne wrażenia.
Ja myślę,
że nawet jak skończymy rozmowę
jeszcze chwilę
tutaj zostanę,
dlatego zachęcam Was
do tego,
żeby Kraków
Muzeum Nowej Huty
odwiedzić
i zobaczyć wystawę
Bunt w systemie
Przestrzenie Wolności
1945-1989,
której kurator
Zbigniew Semik
był dzisiaj
Waszym i moim gościem.
Bardzo Ci dziękuję
za tę rozmowę
i to spotkanie.
Dziękuję również,
bardzo było miło.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

Na wystawie pt. „George Sand (1804-1876). W kalejdoskopie życia i sztuki” zgromadzono unikatowe pamiątki związane z Artystką, które przekonują, że była wszechstronną humanistką, w wielu kwestiach wyprzedzającą swoją epokę. Celem twórców ekspozycji było przedstawienie Sand, jako kobiety wielu zainteresowań, pasji i talentów, która niezasłużenie jest przedstawiana przede wszystkim jako „partnerka… Czytaj dalej o Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

„Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

„Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

Interaktywna, dwujęzyczna mapa pozwala poznać skomplikowaną biografię oraz twórczość Mieczysława Wajnberga, jednego z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Uniwersum będzie rozwijane, w miarę dalszych ustaleń dotyczących jego życiorysu. Mieczysław Wajnberg był kompozytorem polsko-żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Warszawie, gdzie wraz z rodzicami i siostrą mieszkał w kamienicy przy ul. Żelaznej 66. Czytaj dalej o „Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Król Tanga

Król Tanga

  Tadeusz Miller – pieśniarz powojennego Szczecina Słuchacze mylili go z Mieczysławem Foggiem, on sam cenił twórczość Binga Crosby’ego. Choć płyty z wykonywanymi przez niego tangami sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy, przedwczesna  śmierć sprawiła, że Tadeusz Miller na całe dekady został zapomniany. Zmienia się to m.in. za sprawą poświęconej mu… Czytaj dalej o Król Tanga

„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina