Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Kolekcje '44 Kolekcje ’44 – odc. 5

Kolekcje ’44 – odc. 5

Mariusz Klarecki 29 sierpnia 2024
Kolekcje ’44 – odc. 5

Gdy kule świstały nad głową, a Stare Miasto ścierano w pył.
Losy kolekcji Stanisława Patka i Andrzeja Boniego

Stanisław Patek był przed wojną ministrem spraw zagranicznych RP, posłem w Tokio i Moskwie, ambasadorem w Waszyngtonie, a następnie w latach 1936–1939 senatorem nominowanym przez prezydenta. Wycofał się z życia politycznego z powodu nieuleczalnej choroby objawiającej się bezwładem nóg. Podczas okupacji, nie mogąc zdobyć środków na utrzymanie, korzystał z pomocy przyjaciół. Z czasem zdecydował się sprzedać niektóre ze swoich zbiorów. Dom mecenasa Stanisława Patka, wypełniony znakomitymi zbiorami, był od początku powstania pod obstrzałem artylerii niemieckiej. Okopy powstańców przebiegały u stóp domu, gdzie mieszkał mecenas, a on nie mogąc się przenieść w bardziej bezpieczne miejsce, leżał nieruchomo, oczekując końca swojego życia.

W kolekcji Andrzeja Boniego, szczególną wartość stanowiły rysunki, część z nich opatrzona była własnościowymi pieczątkami poprzednich właścicieli, wśród których figurowało wielu najbardziej znanych mistrzów dawnego malarstwa zachodnioeuropejskiego. Zbiór był przed wojną znany i opisywany w prasie. Marian Dienstl-Dąbrowa poświęcił mu osobne miejsce w piśmie „AS” w marcu 1939 r. Artykuł wzbogacił fotografią przedstawiającą kolekcjonera wśród zgromadzonych w mieszkaniu zbiorów. Dodatkowo zilustrował tekst niektórymi z wybitnych rysunków i prac malarskich należących do Boniego. Autor tekstu zapewnił czytelników, że właściciel kolekcji zamierza udostępnić swoje zbiory na wystawie w Krakowskim Towarzystwie Przyjaciół Sztuk Pięknych. Wybuch wojny uniemożliwił przewiezienie kolekcji na wystawę do Krakowa, gdzie prawdopodobnie zbiór przetrwałby do dziś.

Kliknij i pobierz transkrypcję tego podcastu.

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Dzień dobry Państwu, nazywam się Mariusz Klarecki.
W poprzednim odcinku opowiadałem o terrorze, o sposobie rabowania Ochoty i Mokotowa
podczas powstania warszawskiego, a w tym odcinku opowiem o tej dzielnicy,
która poniosła największe straty, o Starówce Warszawskiej, czyli o Starym Mieście.
Będąc na Starym Mieście, najczęściej wszyscy, którzy odwiedzają Stare Miasto,
mówię o osobach spoza Warszawy, przyjmują szlak od Zamku Królowskiego do Rynku Starego Miasta
i omijają bardzo przyjemne, jedno z moich ulubionych miejsc na Starówce,
myślę o ulicy Kanonii, która znajduje się tuż za katedrą warszawską.
To jest taki trójkątny, niewielki placek z rozbitym dzwonem na środku.
Jest tam też kilka takich pięknych kamieniczek.
Jedna z nich jest wyjątkowa, ponieważ opowiada o ciekawej historii,
historii niezwykłego człowieka, ale też wspaniałej kolekcji Stanisława Patka.
Stanisław Patek był przed wojną ministrem spraw zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej,
posłem w Tokio i w Moskwie, ale także ambasadorem w Waszyngtonie.
W latach 1936-1939 był senatorem nominowanym przez prezydenta.
Tuż przed wojną wycofał się z życia politycznego z powodu nieuleczalnej choroby
objawiającej się bezwładem nóg.
Niestety był przykuty do wózka inwalidzkiego i nie mógł się samodzielnie poruszać.
Pomagał jemu kamerdyner Jan Czaja, który podczas okupacji,
przez to, że mógł wyprzedawać tę kolekcję Stanisława Patka,
dostarczał mu środków do życia i przede wszystkim potrzebnego jedzenia
i niezbędnych rzeczy, które były potrzebne do tego, żeby przeżyć ten czas okupacji.
W domu Stanisława Patka w jego kolekcji dominowały oczywiście militaria
z dawnej Rzeczypospolitej, ale również otaczał się jej książkami
i różnego rodzaju zbiorami artystycznymi.
Miał również malarstwo.
Przede wszystkim wspaniałe pamiątki związane z jego służbą dyplomatyczną.
1 lutego 1944 roku Armia Krajowa zorganizowała zamach na dowódcę SS Franze Kuczere.
To wydarzenie spowodowało pewną wizytę oficerów niemieckich,
żołnierzy niemieckich w mieszkaniu Stanisława Patka.
Chciałem Państwu opowiedzieć, jak wyglądała ta wizyta.
Zapytali, dlaczego na polecenie żandarmów nie opuściłem mieszkania.
Odpowiedziałem, że mam bezwład nóg, nie mogę poruszać się.
W międzyczasie jeden z nich, rozglądając się po mieszkaniu,
zobaczył naturalnej wielkości portret Roosevelta i zapytał się, skąd mam portret.
Odpowiedziałem, że byłem ambasadorem w Waszyngtonie.
Dostałem portret z dedykacją, która jest widoczna.
SS-owiec przyjął to oświadczenie milczeniem i przyszedł do następnego pokoju,
oglądając zbiory.
Zobaczył naturalnej wielkości portret cesarza japońskiego Hirohito z dedykacją.
Ambasadorowi Polski Stanisławowi Patkowi, cesarz Japonii.
SS-owiec zawołał pozostałych, pokazał im portret.
Zasalutowali przed portretem, do mnie zwrócili się, zezwalając pozostać w mieszkaniu.
Jednocześnie częstując papierosami, z których nie skorzystałem,
SS-owcy zasalutowali i wyszli.
Podczas powstania warszawskiego Stanisław Patk naprzeżył tragiczne chwile,
związane z końcem nie tylko jego kolekcji, ale również z jego własnym losem.
Wspomina również o nim Monika Żarońska.
Pisała w swoich pamiętnikach, zacytuję znowu taki fragment,
Dziś cała kanonia się pali. Ten widok nie chce się zmieścić w oczach, w mózgu.
Wszystkie domy, gdzie mieszkał Gralewski, ksiądz, prałat Kępiński,
kamienica Patka, wdzięcznie brzuchato wygięta,
wszystkie w czarnych i czerwonych językach dymu
i ognia wywijających się z każdego okna, stojących sztywno do góry.
Wszystko zapalone szafami.
Taka śliczna była kanonia.
I w domu Patka palą się właśnie mamy rysunki,
które on zbierał i włączał do swoich zbiorów.
Mecenas Patek tuż przed śmiercią przeżył dosyć mrożące krew w żyłach chwilę,
ponieważ tak naprawdę tuż przy wlecie kanonii od strony Zamku Koleskiego
tam atakowali Niemcy, a powstańcy bronili się na barykadzie,
która prowadziła już prawie bezpośrednio do rynku Starego Miasta.
To były dosłownie ostatnie dni starówki
i ten szturm był bardzo intensywny.
Odległość między obydwoma barykadami to jest jakieś 150 metrów morza
i proszę sobie wyobrazić, że dosłownie pośród tego pola bitwy
leżał właśnie nasz dyplomata Stanisław Patek.
Te okopy powstańców, jak pisał Witold Bagniewski,
ciągnęły się od stóp domu, gdzie on mieszkał.
Niestety nie mogli go początkowo przenieść w inne miejsce,
ponieważ był tak mocny ostrzał.
Później ci żołnierze AK i Armii Ludowej
przestanowili przenieść tego mecenasa Patka w bezpieczne miejsce.
Przenieśli go ulicami Świętojańską, Zapieckiem,
Podwalem Kapitulną, Namiodową
do piwnic kościoła Kapucynów
i tam zakończył swoje życie.
Część zbiorów Patka, jak wspominała
Teresa Potulicka-Łatyńska,
zawierające warstwiane graficzne
w czasie postania ukryto w kamienicy Baryczków
przy ulicy Krzywe Koło i te zbiory
udało się na szczęście uratować.
Też częściowo Wacław Borowy pisze o tym,
jak próbowano uratować
zbiory Patka podczas działań
w ramach akcji pruszkowskiej.
No niestety nie było za bardzo czego ratować, ponieważ tak naprawdę
ta kamienica nie istniała. Widać ją zresztą
na zdjęciach tuż powojennych
z 1945-1946 roku.
Zresztą jak wyglądała starówka,
jak bardzo była zniszczona, to też mogą Państwo zobaczyli
na zdjęciach lotniczych, chociażby
tych, które są w Zamku Królewskiego w Warszawie,
ale również w różnego rodzaju wydawnictwach, czy w internecie.
Rzeczywiście Stare Miasto zostało całkowicie
zniszczone, wypalone,
wyburzone, także zostało tylko i wyłącznie
kilkuty domów. O tym, co się działo
na Starym Mieście, warto też spojrzeć
poprzez wspomnienia
mieszkańców Starego Miasta. Na Starym Mieście
rzeczywiście znajdowało się, pomimo takiej
powszechnej opinii, że mieszkało dosyć
patologiczne środowiska przed wojną, rzeczywiście
było trochę takich mieszkańców, ale
też był to swojego rodzaju taki, można
powiedzieć, galimatias, dlatego, że mieszkali
tam również znane rody
warszawskie, takie, które funkcjonowały
tam od XVIII wieku. Mówiłem
już o tym, że w wielu tych domach,
ja czytając te kwestionacje rejestracyjne właśnie
ze Starówki, znajdowałem tam mnóstwo
ciekawych przedmiotów, w tym również
portretów rodzinnych z kilku
wieków wstecz. Oczywiście to wszystko
przepadło i tak naprawdę ta
puścizna, można powiedzieć, te dobra materialne,
zgromadzone na Starym Mieście
przepadły już bezpowrotnie, zupełnie,
w stu procentach, a to właśnie była
ta najcenniejsza, najstarsza część Warszawy,
jak Państwo wiedzą. Swoje spestrzeżenia
na temat mieszkańców, którzy zostali
wygnani po zdobyciu tej dzielnicy
przez wojska niemieckie, pisała
Janina Lasocka, która obserwując
ludzi, którzy wychodzili,
mówiła o tym, że mnóstwo
rzeczy próbowali zabrać, mieli pełne walicki,
plecaki, oczywiście futra,
które były wówczas niezwykle cenne,
to dobro i strasznie ciążyło.
Podczas tej drogi do Pruszkowa
stopniowo ludzie porzucali
przedmioty, które ze sobą wynosili.
Jak pisała sama, padają na bruk
cenne futra, srebrne naczynia, obrazy
i nikt się po nie nie schyla.
Czy ważne są futra, srebra, obrazy?
Ważne jest tylko życie, które trzeba ratować.
I taki był los właśnie tych przedmiotów.
Zabierano często rzeczy najcenniejsze,
ale później niestety je porzucano
w obliczu zagrożenia życia.
Maria Czerniewiczowa z Żabińskich,
która mieszkała na Kapucyńskiej,
zapamiętała, jak Niemcy przyszli do niej
1 września.
Kazali wszystkim ukrywającym się
w piwnicach natychmiast wychodzić,
nie pozwalając iść na górę po rzeczy.
Czasem przy nas jeszcze Niemcy
biegali po wszystkich piętrach
i oblewali meble, pościeli,
ściany benzyną tak,
że wkrótce cały dom
spłonął w płomieniach.
Co pokazuje właśnie,
że jakby już po wygnaniu osób,
oni znów oczywiście
grabili i oblewali wszystko,
co się tylko dało.
Ranny powstanie
Sandrzej Duma,
który pozostał w oficynie domu
przy ulicy Kinińskiego 3,
podczas pacyfikacji
szpitala powstańczego
przy ulicy 2 i 7,
zaobserwował, że
gdy ci żołnierze
z brygad wschodnich,
nazywał ich kryminalistami
z brygady Dirlewangera,
konwojowali ludność cywilną
do Pruszkowa,
właśnie ruiny
Starego Miasta
patrolowało wojsko,
a grabieżą porzuconego mienia
zajęli się żandarmi.
Widział tych żołnierzy
przy wejście do kościoła Kapucynów
na Sanatorskiej.
Żandarmi wynosili
z piwnic świątyni
walizki,
które były tam zgromadzone.
Tam rzeczywiście
znajdowało się mnóstwo
niezwykle cennych dóbr,
ponieważ właśnie
podziemia kościoła Kapucynów
na Sanatorskiej
służyły ludności okolicznej
za schron.
W związku z czym
ci wszyscy mieszkańcy
okolic Krakowskiego Przedmieścia,
Starówki,
ale też ulicy Koziej,
tam szukali schronienia.
Wypędzona do Pruszkowa
ludność z kolei
zostawiła w podziemiach świątyni
i na ulicy
ogromną podobną liczbę bagaży.
Poszucony majątek
padł oczywiście łupem żandarmów.
Kolei ranni powstańcy
Danuta i Mieczysław Gałka,
którzy uratowali się
ze szpitala
przy ulicy Podwale,
widzieli jak małe grupki
Niemców penetrowały piwnicę
i zabierali ze sobą
to wszystko,
co przedstawiało
jakąkolwiek wartość.
Z kolei Stefan Trzciński
był świadkiem egzekucji
na ograbionej
wczesnej ludności cywilnej.
Jak wspomniał,
tuż przed rozstrzelaniem
jeden z esesman
polecił składać
posiadane przez nas
kosztowności do pudełka,
które trzymał w ręku.
Czyli tuż przed
tą egzekucją
zebrał wszystko to,
co udało im się wynieść,
i John Damski,
który organizował
improwizowany szpital
w oficynach pałacu Brilla,
spotkał pewnego dnia
esesmana z koszykiem
wyładowanym
pięknymi kreształami
i porcelaną,
który najwyraźniej ukradł.
Niemiec w zaufaniu
przekazał Damskiemu,
że codziennie o czwartej rano
odwozimy z Jabłonny
swoje przesyłki do Niemiec.
Także codziennie o czwartej rano
oni załadowane walizki
wysyłali do swoich rodzin.
Właśnie tych dóbr,
które udało im się zrabować.
Proszę państwa,
mam przed sobą pismo AS
z 5 marca 1939 roku,
które było to takie
dosyć ekskluzywne pismo,
można powiedzieć,
w ówczesnych czasach,
ilustrowane,
mówiące o życiu salonowym,
o elitach,
o wspaniałych podróżach,
ale też o kolekcjach.
Są tutaj dwa artykuły.
Jeden z tych artykułów
opowiada o kolekcji,
jest wywiadem
ze słynnym psychografologiem
Rafałem Shermanem.
Był to kolekcjoner
pochodzenia żydowskiego,
który miał wspaniałe zbiory.
Zresztą, co ciekawe,
w tej gazecie widzimy
Shermanach przy biurku,
z tyłu za nim obrazy.
Widzimy tutaj obrazy
ze szkoły holenderskiej,
siedemnastowieczne,
kilka różnego rodzaju
scen rodzajowych,
czy portretów.
Wszystko to jest dawne malarstwo.
Widzimy jego jadalnię,
dosłownie tak obwieszoną
różnego rodzaju malarstwem,
ale również też zastawionym
rzemiosłem artystycznym,
że dosłownie nie da się
wetknąć palca między ramami.
Miał wspaniałą kolekcję,
to też na jednym zdjęciu
widać pod tymi obrazami
ze szkoły holenderskiej,
wspaniałą kolekcję dzwonków
od XVI wieku,
aż po 18. Dzwonków dla służby,
co ciekawe.
Los jego jest dosyć tajemniczy.
On po prostu we wrześniu
miał opuścić swoje mieszkania,
ale zniknął.
Nie wiadomo, co się z nim stało.
Prawdopodobnie został w jakiś sposób
może pochwycony i rozstrzelany,
a cały ten zbiór
niestety się rozpierz.
Natomiast uwagę przekuwa
artykuł pod tytułem
wśród arcydzieł prywatnego muzeum.
Ten artykuł,
bogato bardzo ilustrowany,
pokazuje właściciela
cennych zbiorów na nowym świecie,
inżynier Andrzej Boni,
elegancki pan w garniturze,
na tle swoich zbiorów,
w salonie,
ale też widzimy zbliżenia
różnego rodzaju dzieł sztuki,
które posiadał,
widzimy m.in. zreprodukowany
obraz Adriana Brouwera,
Chłopi w karczmie,
ale też wspaniała kolekcja
rysunków wybitnych mistrzów,
wybitnych dzieł sztuki.
Widzimy tutaj
część zaledwie kolekcji
jego rysunków.
Ta kolekcja liczyła
217 egzemplarzy,
Boni wymieniał,
że wśród tych zbiorów
znajdowały się nawet
rysunki
Leonardo da Vinci,
Tim Toretta,
Francesca Albaniego,
Dominikino,
Selvatora Rosa,
Jana Van Goghiena,
Jana Liwensa,
Rubensa,
François Boucher,
Charlesa Lebrena,
Bartolomeu Esteban Murillo,
Angeliki Kaufman,
Daniela Hodowieckiego
i innych,
najsłynniejszych tak naprawdę,
malarzy,
począwszy od XVI
aż do XVIII wieku.
Wśród tej kolekcji
znajdowała się również
osobny zbiór
tysiąca czcionek
liter drukowanych
z okresu
od XVI do XIX wieku,
kolekcja dwustu
sztychów różnych,
czyli grafik
starych szkół,
oprócz tego wspaniała
bioteka,
no książek od XV do XVII wieku,
jak on to wymienił,
ale także kolekcja
sześciuset autografów
znanych osobistości,
począwszy od XVII wieku.
Do tej kolekcji,
co ciekawe,
właśnie na Nowym Świecie
podczas wychodzenia
ze Starego Miasta
trafiła Monika Żeromska.
Chwilowo znalazła
schronię w domu
Andrzeja Boniego,
ale niestety,
no już we wrześniu,
Nowy Świat był bardzo
intensywnie atakowany,
szczególnie w kierunku
Odpowiśla,
górę ulicą Tamki.
Samoloty,
które atakowały
uciekającą ludność cywilną,
nurkowały tak naprawdę
wąwozem tej ulicy Tamki
i ostrzeliwały
z broni pokładowej
uciekającą ludność.
Ludzie jak tylko mogli
chronili się oczywiście
w okolicznych domach.
Ciekawe również jest
wspomnienie Branickiego,
który mówi
o kamienicy swojej na Smolnej,
kiedy ona już zaczyna się palić,
jedzą ostatnie śniadanie
i po tym śniadaniu
właśnie obdarowuje
tych zgromadzonych sąsiadów
na tym śniadaniu
srebrnymi łyżeczkami
ze swojej kolekcji,
a w tym momencie
już kamienicja ta płonie.
Natomiast Dom Boniego
niestety również
nie przetrwał
tego bombardowania,
tych zniszczeń,
spłonął całkowicie
i tam również niestety
ta kolekcja
217 rysunków
najwybitniejszych mistrzów
malarskich
z dawnych wieków.
Co ciekawe,
w tym artykule,
z którego zacząłem,
dziennikarz
Marian Dienst-Dąbrowa
pisze, cytuję,
tak bogatej kolekcji
nie zamierza pan Boni
ukrywać w swych
pięknych apartamentach
w stolicy,
lecz obiecał
niżej podpisanemu
życzyć je w całości
na wystawę
w krakowskim
Towarzystwie
Przyjaciół Sztuk Pięknych.
Proszę państwa,
to jest artykuł z marca.
Nie wiem,
kiedy planowano tę wystawę,
ale podejrzewam,
że gdyby pojechała
do Krakowa,
to być może
zupełnie byłby
inny los
tej kolekcji,
być może by się właśnie
zachowała,
być może nie zdążyłaby
wrócić już do Warszawy,
a rzeczywiście
kolekcja wybitna
takiej rzeczy obecnie
tak znamikomitych artystów
w zbiorach muzealnych
próżno szukać.
Wspomniała kolekcja,
która niestety
całkowicie przepadła.
Kolekcje staromiejskie
przestały istnieć
w stu procentach.
To akurat wiemy,
na pewno wystarczy
spojrzeć na zdjęcia lotnicze.
Mówią też o tym relacje.
Kolekcje, które
rzeczywiście zawierały
wyjątkowe przedmioty.
Ja żegnam się
z państwem na dzisiaj.
Zapraszam do wysłuchania
kolejnego odcinka.
W kolejnym odcinku
opowiemy z kolei
o tym, co działo się
na Pradze
i o stratach
artystów, plastyków.
Stratach wyjątkowych,
bo związanych również
z dziełami sztuki,
które po prostu
nie zdążyły powstać,
które nie powstały.
Audycje kulturalne
w dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”

„Południk 21. Czapski – Kozera”

Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”