Zapraszamy do odsłuchania posłowia cyklu „Kolekcje ‘44”. Dr Mariusz Klarecki, autor książki „Zrabowana Warszawa”, przedstawi historię badań losów warszawskich kolekcji artystycznych podczas II wojny światowej. Dowiemy się, jak historycy szacują straty wynikające z grabieży i zniszczeń oraz w jaki sposób możemy chronić swoje zbiory w obliczu współczesnych zagrożeń.
W sześciu odcinkach podcastu Kolekcje 44 poznaliśmy historię niektórych z pośród cennych zbiorów prywatnych,
które uległy całkowitemu zniszczeniu w okresie Powstania Warszawskiego.
Przedstawiliśmy losy kolekcji m.in. Władysława Michalskiego, rodziny Rykaczewskich,
Benedykta Taszkiewicza, Jana Wejsenhofa czy Stanisława Patka.
Na zakończenie cyklu zapraszam Państwa do wysłuchania rozmowy, która będzie miała charakter posłowia.
Ja nazywam się Aleksander Maksymowicz, a moim rozmówcą jest autor scenariuszy wszystkich sześciu odcinków
oraz lektor podcastu, historyk sztuki, kurator Pałacu pod Blachą, dr Mariusz Klarecki. Dzień dobry.
Dzień dobry Państwu.
Pierwszym tematem naszej rozmowy chciałbym uczynić źródła, czyli skąd wiemy to, co wiemy.
Badaniem historii zbiorów prywatnych w okresie wojennym zajmuje się ponad 20 lat.
Od ponad 20 lat. W jaki sposób rozpoczęły się u Pańskiej badania? Jak przebiegał ich proces?
Badania rozpoczęły się od raportu o stratach wojennych w Warszawie, który to opracował zespół do spraw badania strat wojennych.
Ten zespół powstał przy gabinecie prezydenta Warszawy.
W raporcie strat wojennych bazowaliśmy na archiwaliach, na różnego rodzaju dokumentach.
Również tych opracowaniach, które zostały porządzone zaraz po II wojnie światowej.
Ale to co najważniejsze, rzeczywiście do zweryfikowania tego raportu strat wojennych zaraz powojennego posłużyły archiwalia,
kwestionariusze rejestracyjne strat wojennych, kwestionariusze, które złożyli do Wydziału Strat Wojennych przy Zarządzie Miasta Warszawy
Prywatni Właściciele. To był bardzo duży zespół. Ja to nazywam moim basenem olimpijskim.
Rzeczywiście 50 metrów bieżących akt ja przekopałem w 2,5 roku, szukając, wyłuskując tego tak naprawdę informacje dotyczące strat wojennych
związanych z kolekcjami artystycznymi, ale też różnorodnymi zbiorami.
Bo nie ukrywam, że czasem historie były tak fascynujące, że trudno było się ograniczyć tylko i wyłącznie do zbiorów artystycznych.
Stąd zainteresowały mnie również kolekcje związane ze zbiorami owadów, znaczków pocztowych, skór, rogów zwierząt,
kolekcji mineralogicznych, genealogicznych, przyrodniczych, różnego rodzaju pasjach przedwojennych w Warszawie.
Rzeczywiście fascynująca historia. Później tę opowieść, te badania poszerzyłem o zespół kwestionariuszy rejestracyjnych
związanych ze stratą dzieł sztuki złożonych do Ministerstwa Kultury i Sztuki ówczesnego.
Niestety ten zespół zachował się tylko w niewielkiej części. Został niestety w latach 70-tych, 80-tych przemielony podobno na papier.
To jest tylko kwestionariusze od A do F, przy czym tak naprawdę było tam bardzo niewiele tych zbiorów,
chyba zaledwie około 6 tak naprawdę większych kolekcji warszawskich.
Dużo więcej informacji udało się uzyskać dzięki katalogom przedwojennych wystaw, głównie zachęty.
Muzeum Narodowego, była też taka duża wystawa w Łazienkach, Instytutu Propagandy Sztuki.
Także rzeczywiście tych katalogów było sporo. Co nam dały te katalogi?
Mianowicie przy różnego rodzaju wystawach, a w zachęcie takich wystaw było kilkarocznie,
były publikowane często, były pokazywane obrazy, które należały do prywatnych właścicieli
i często byli właśnie oni tam podpisani, że na przykład należało to do pana Jekscińskiego.
I wtedy można było to bardzo ładnie zweryfikować, zastawić z tymi informacjami,
które znajdowałem w kwestiach rejestracyjnych, gdzie były tylko i wyłącznie bardzo krótkie
i zupełnie lakoniczne informacje o tym, co ludzie mieli w domach.
Niestety te rubryki to były chyba tylko ze 4 czy 6 linijek,
gdzie ludzie niewiele rzeczy mogli wpisać, a w niewielu przypadkach zostały dołączone
jakieś większe inwentarze kolekcji, a w wielu wypadkach po prostu ich nie było,
chociaż pisali, że oni dołączyli te listy, więc ktoś prawdopodobnie je wyjął.
Duży problem polegał na fotografiach, po prostu nie było tych fotografii
i te katalogi przedwojenne zachęty Instytutu Propagandy Sztuki
dostarczały również tego materiału ilustracyjnego.
Bardzo ciekawe też dla mnie była oczywiście przygoda z dziennikami,
pamiętnikami, które czytałem, które śledziłem, wyszukiwałem, czytałem.
To były czasem niewiarygodne historie, bo wiele z tych pamiętników, dzienników
było spisywanych na małych karteczkach, na przykład przez ludzi,
którzy podczas powstania warszawskiego, przez cywilu, którzy siedzieli w piwnicy
i spisywali swoje losy. Niesamowity dokument, niesamowity artefakt,
można powiedzieć, związany tymi tragicznymi dniami.
Natomiast rzeczywiście bardzo dużo udało mi się takich ciekawych
anegdotek różnego rodzaju smaczków znaleźć i to bardzo ubarwiło
moją opowieść, którą przygotowywałem.
Również wydane i niewydane pamiętniki, dzienniki.
Głównie interesowały mnie te relacje pisane, nie opracowania naukowe,
co bardziej relacje pisane jako takie pochodzące z pierwszej ręki.
Także to udało się rzeczywiście znaleźć.
No i tutaj trzeba wspomnieć oczywiście o osobach prywatnych, do których dotarłem,
których polecili mi antykwariusze, różni znajomi, którzy w jakiś sposób
funkcjonują w świecie historyków sztuki, w świecie antykwarycznym.
Także udało mi się dotrzeć do kilku kolekcji, kilka niesamowitych historii.
Usłyszałem je, zapisałem i też jakby to wszystko mogłem połączyć.
Także można powiedzieć, że jak to powiedział mój promotor pracy doktorskiej,
pan profesor Wojciech Fałkowski, z książki telefonicznej rzeczywiście udało się
stworzyć całkiem niezłą opowieść, bo te kwestionowe rejestracyjne to było
około 100 tysięcy historii rodzin tak naprawdę, czyli jakby każda rodzina
to były po 3-4 osoby. Czasem tam były też również wymienieni dziadkowie.
Udało się tak naprawdę uzbierać informacje dotyczące niemalże 2000 zbiorów
i kolekcji warszawskich. Także rzeczywiście sporo.
No niestety nie mamy bardzo niewiele informacji o kolekcjach żydowskich.
Nie mówię, że nie mamy w ogóle, dlatego że wbrew pozorom w tych kwestionowych
rejestracyjnych około 20 żydowskich nazwisk się pojawiło i również jakieś relacje,
oni jakimś cudem przetrwali, ukrywając się, tak jak na przykład Andrzej Rotwand.
Także te jakieś relacje były szczątkowe, ewentualnie pochodzące właśnie
z jakichś pamiętników czy jakichś wspomnień, a często nawet opowiadanych
z drugiej ręki. Udało się również troszkę informacji zebrać o tych kolekcjach żydowskich.
Kolejne rzeczy to tak naprawdę dopisywały już te powojenne historie
związane z ozeskiwaniem dzieł sztuki, prowadzące przez nas
Wydział Restytucji Dubrkultury, który zajmuje się stratami wojennymi.
Także sam również uczestniczyłem w tych poszukiwaniach.
Nie ukrywam, że bardzo dużo informacji, które udało mi się pozyskać,
posłużyło do tego, żeby odzyskać kilka konkretnych, kilkanaście,
czy nawet kilkadziesiąt konkretnych dzieł sztuki.
Sam również bardzo blisko uczestniczyłem w odzyskaniu obrazu
Józefa Brandta Zaporożec, który był znaleziony pod Bostonem w Nowym Jorku.
To był podwójny łup, był zagrabiony przez Niemców, a później przez amerykańskiego żołnierza.
Także też taka bardzo ciekawa historia.
Zresztą spotkałem się z wieloma takimi historiami właśnie,
gdzie niektóre obrazy były po prostu zagrabiane dwukrotnie.
Najpierw przez Niemców, później przez Rosjan albo przez Amerykanów.
Także takie historie również się zdarzały.
Również ciekawe wnioski związane jakby z badaniem różnego rodzaju obiektów
w rynku antykworycznym.
Akurat badałem dosyć mocno twórczość Józefa Brandta
i w kilku przypadkach zetknąłem się z obrazami,
które po prostu były wycięte z ram.
Ewidentnie były wycięte z ram.
Stąd jakby podejrzenie, że pochodzą z rabunku.
Dosyć ciekawe też udało się ustalić, jak to w ogóle wyglądało.
Na przykład kilka z tych obrazów było nalepionych na sklejki, można powiedzieć.
To podobno był taki jeden ze sposobów, w którym Niemcy magazynowali te obrazy.
Po to, żeby można było je łatwiej zmagazynować.
Wycinali je z ram, można było je oczywiście zwinąć, a później rozprostować to właśnie na sklejce, na desce przykleić.
Takich obrazów kilka widziałem.
Przyjeżdżało z przeróżnych kierunków, nawet z Republiki Południowej Afryki.
To są rzeczy rzeczywiście rozszane po całej Europie, a nawet świecie.
Ja na przykład się dowiedziałem o jakimś obrazie Wojciecha Kostaka, który przyjechał z Tajwanu.
Także czasem bardzo egzotyczne kierunki.
Udało się naprawdę pozbierać bardzo dużo ciekawych historii.
I żałuję, że tak późno ktoś za to wziął.
Ja, można powiedzieć, że taką pionierską pracę wykonałem, bo nikt przede mną tego nie wykonał.
Gdyby się udało to zrobić 20 lat wcześniej na przykład, to byłoby zupełnie nieporównywalnie więcej informacji.
Chociażby od świadków, bo często spotykałem takie informacje, na przykład pan Filip Michalski mówił
Ach, szkoda, że nie byłeś półtora roku temu, bo Maryzieńka właśnie ta Rotfundowa jeszcze żyła, by ci wszystko powiedziała z pierwszej ręki.
No ale niestety często to było rok, dwa lata za późno.
No ale dobrze, że mamy przynajmniej co się udało ustalić, uzbierać.
To jest rzeczywiście konkretna praca i konkretny efekt, który już w tej chwili procentuje,
chociażby odzyskiwaniem tych dział sztuki, które do nas wracają.
A ile takich wywiadów udało się panu przeprowadzić?
Tak jak mówię, te osoby już niestety umierały, więc jakby często to byli pośrednicy.
Albo osoby, które słyszały kilka, kilkanaście, to są takie bezpośrednie wywiady, które spisałem.
Nawet jeszcze wiele lat później dowiadywali się niektóre osoby, które prowadziły jakieś instytucje publiczne o tym, że robię takie badania.
No to kilka osób chciało się jeszcze ze mną spotkać, żeby mi pokazać właśnie jakiś cudem ocalony przedmiot, albo powiedzieć jego historię.
Jeszcze wracając do tych kwestionariuszy rejestracyjnych.
Jaki procent warszawiaków wypełnił takie kwestionariusze? Czy znane są liczby?
Generalnie miało być to 100%. Przejrzałem przez 2,5 roku 100 tysięcy kwestionariuszy, czyli 100 tysięcy rodzin.
Czyli tutaj trzeba liczyć w średnio, chociaż wydaje się to zawyżone, bo przecież duża część warszawiaków nie wróciła.
Uważa się powszechnie, że wróciło około 300-400 tysięcy.
Przed wojną w Warszawie mieszkało około 1,2 mln, więc naprawdę znaczny jest tutaj ubytek.
Nie tylko żydowskiej społeczności, bo to jest około 330 tysięcy mieszkańców.
Ale mówię, te 100 tysięcy kwestionariuszy, to ja tak liczyłem, mimo wszystko 300-400 tysięcy osób.
Także generalnie wychodziło, że tu się wszystko zgadza.
I właściwie wszyscy mieli obowiązek złożenia takich kwestionariuszy rejestracyjnych i je złożyli.
To, że było tam za mało miejsca na to, żeby opisać te staty związane z działami sztuki, no to już jest inna kwestia.
I te kwestionariusze były zbierane w 45. i 46. roku.
Ale spływały również kwestionariusze nawet chyba do 47. roku, ponieważ one spływały z zagranicy.
Także ci Polacy, którzy wyjechali znaleźć jakiś los, ich po prostu rzucił, czy do Anglii, czy w Stanach Zjednoczonych, czy nawet w Kanadzie.
Oni po prostu je przesyłali.
Te kwestionariusze nie były już brane pod uwagę w liczeniu tych strat wojny, bo te straty musiały być chyba wyliczone, zdaje się, że do końca 45.
Więc jakby one nie wzięły udziału w podsumowaniu.
Ale rzeczywiście one są.
Stąd dla mnie to było bardzo ważne, że ja byłem pierwszą osobą po wojnie, która w całości ten zbiór rzeczywiście miała w ręku, go przekopała.
Przekartkowała każdą stronę.
To zresztą przyjeżdżało ciężarówkami do Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy ówczesnego.
Także ogromna praca również pracowników.
No zwykła fizyczna przerzucanie dla całych ciężarówek tych hak dla mnie.
Wielkie podziękowania również dla pracowników Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy.
A tak jak pan wspominał, listy, listy załączone, listy dzieł sztuki do kwestionariuszy, czy zostały z premedytacją zniknęły?
Trudno powiedzieć właśnie, co się stało.
No prawdopodobnie ktoś je powyjmował.
No może mu nie zależało na tym, żeby jednak wykazać, że ludzie coś tam mieli na ścianach przed wojną.
Znaczy tutaj jakby taka moja osobista refleksja.
Dla nas w tej chwili to jest normalne, że my jakby ludzie wykształceni, ludzie piastujący różnego rodzaju funkcje, no nie mają w domach jakichś obrazów, zabytkowych mebli, rzemiosła i tak dalej.
Dla nas to jest normalne, bo po prostu nagle wszyscy znalazli się prawnie w M4, czy tam w jakichś blokach, albo ewentualnie mieszkali jeszcze w jakichś kamienicach.
Ale generalnie zubożonych, no każdy co miał to jakby w jakiś sposób odbudowywał również tą swoją kulturę materialną, czyli to wnętrze ograniczenia się do podstawowych rzeczy.
Natomiast tutaj czy warto podkreślić to, że jakby ta kultura materialna przedwojennych warszawiaków narastała z pokolenia na pokolenie.
I rzeczywiście w tych mieszkaniach było bardzo bogato czasami.
Czasem nawet to było zaskakujące, bo na przykład ja miałem takie historie, że tak słówkarz opisywał, że ma w domu fałata, mehofera i tak dalej.
Co jest w ogóle teraz niewiarygodne i wręcz można powiedzieć, można by się zastanawiać, czy to jest rzeczywiście możliwe.
No wówczas podobno jednak to było możliwe, bo te rzeczy nie były tak drogie.
A często dostawali to w darze na przykład.
Pamiętam, że był właściciel zakładu fryzjerskiego, jego tak słówkarz, jakiś od zakładu spawalniczego też miał jakieś dzieła sztuki.
Także no były czasem bardzo zaskakujące historie.
No ale oczywiście też trzeba przyznać, że około nawet dziesięciu przypadkach spotkałem się z takimi historiami,
że ludzie mieli w domach pamiątki po na przykład wyprawie wiedeńskiej 1683 roku.
Mówili, że był szkaplerz z Matką Boską, miał to mój przodek, który pojechał na wyprawę wiedeńską.
Inny napisał, że przywiózł stamtąd szablę perską i ta szabla była w domu jako w ogóle świętość.
Inny napisał na przykład, że miał jakiś ołtarzyk polowy, który był na wyprawie wiedeńskiej.
Ale na przykład raz miałam taką historię, że kobieta opisała, że miała jakiś zbiór archiwaliów ze średniowiecza,
nawet dochodzący właśnie do bitwy pod Grunwaldem.
Więc jakby no te historie były niesamowite.
Czasem to jest właśnie niezwykłe, że przed wojną to było normalne.
Ludzie po prostu mieli dorobek swoich całych pokoleń.
Teraz my robimy drzewa genealogiczne, badamy to i mamy tylko i wyłącznie jakiś wykaz na papierze
urodził się, zmarł, urodził się, zmarł.
Ja ostatnio to zrobiłem, więc ja wiem jak to wygląda i trochę się rozczarowałem, powiem szczerze,
no bo za tym jakby niewiele idzie, niewiele historii idzie.
Natomiast te wydarzenia z ich losów, one po prostu przepadły.
I tak samo jest to też takie moje przemyślenie odnośnie Starego Miasta.
Na Starym Mieście przed wojną, no w wielu mieszkaniach znajdowały się portrety po prostu osób,
ludzi z kilku wieków wstecz i te portrety również zostały zniszczone, nie ma ich.
Także krótko mówiąc straciliśmy bardzo mocny stopniu tą tożsamość
i te wnętrza po prostu przestały istnieć.
Tak jak mówię, że Warszawa została odbudowana, architektura zewnętrzna,
ale wnętrza kompletnie nie zostały odtworzone.
Nie jest możliwe w ogóle ich odtworzenie i to jest takie nasze dziedzictwo,
które przepadło bezpowrotnie.
W jednym z artykułów wspomina pan o paraleli do potopu szwedzkiego.
Tak jakby utrata zbiorów prywatnych z okresu powstania warszawskiego,
ale chyba całej wojny, drugiej wojny światowej jest i może być porównywalna
do strat podczas potopu szwedzkiego, które to mieliśmy odbudowywać
przez kolejne setki lat.
To jest właśnie ten tragiczny los Warszawy, że mamy w zamku taki obraz,
w zamku koleskim Warszawy mamy taki obraz Kunskamera Władysława IV.
Na jednym obrazie jest pokazana kolekcja, którą miał jeszcze po Zygmuncie III
do Władysława IV. Po prostu zbiór różnego rodzaju akwareli, obrazów,
ksiąg, biżuterii, różnego rodzaju przedmiotów artystycznych.
To jest właśnie taki, można powiedzieć, jedyne, co nam zostało
po tej kolekcji sprzed potopu szwedzkiego, bo nic z tych rzeczy
nie zostało odnalezione. Wszystko przepadło, wszystko zostało zarabowane
przez Szwedów. I ja zawsze to powtarzam, że Warszawa tak naprawdę
w potopie szwedzkim utraciła całą kulturę materialną,
którą zgromadziła do 1655 roku. Natomiast w czasie rozbiorów,
czy zaraz po powstaniu listopadowym, kiedy były prześladowania,
konfiskaty również carskie, no straciliśmy jakby to, co zostało zbudowane,
można powiedzieć, zgromadzone przez cały XVIII wiek.
A w czasie II wojny światowej, no niestety to, co zostało prawie,
że od tego potopu szwedzkiego, czy od XVIII wieku, przez cały XIX wiek
zgromadzone, zbudowane, to, co w jakiś sposób wzbogaciła się
ta nasza kultura materialna.
Myślę, że możemy przejść do kolejnego tematu, jakim jest skala zniszczeń
i znaczenie tych strat. Już o tym wspomnieliśmy przed momentem.
W zasadzie pytanie o skalę zniszczeń nie może zostać postawione
bez pytania, w jaki sposób skalę możemy oszacować. Jak to się robi?
Straty zbiorów artystycznych poniesione podczas powstania były
znacznie wyższe od tych z września 1939 roku, natomiast niższe od tych
z okresu popowstania.
Tak, myślę, że jednak wbrew pozorom największy ubytek tej warstwy,
tej kultury materialnej nastąpił zdecydowanie jednak po powstaniu warszawskim.
To był taki moment, kiedy po prostu Niemcy mieli sporo czasu,
bo mieli powiedzmy, że październik, listopad, grudzień i do połowy stycznia,
trzy i pół miesiąca, a w niektórych dziennicach nawet więcej czasu,
no bo je wcześniej zdobyli, na przykład ochotę.
Początkowo ten rabunek był taki chaotyczny na własną rękę,
tam pakowali walizki i wysyłali samochodami, mamy takie relacje.
Później, już po kilku dniach nawet, po dwóch tygodniach mniej więcej,
no dowództwo niemieckie zorientowało się, że jest to, można powiedzieć,
kopalnia różnego rodzaju dóbr, ta Warszawa i po prostu zorganizowała
ten ładunek dosyć systematycznie, gdzie rzeczywiście musiało być to wszystko
oddawane na skarb Rzeszy. Wiemy, że podczas rabowania ochoty
Dirlewanger czy Mokotowa, Kamiński, oni mieli po kilka walizek dziennie
władowane złotem wysyłali. To były oczywiście rzeczy zagrabione
często tuż przed rozstrzelaniem ludności cywilnej.
Są takie relacje, że oficerowie zbierali dosłownie do szkatułki,
stawiali ludzi pod płotem na rozstrzelanie, zbierali do tej szkatułki,
każdy musiał, nie wiem, zrywali na przykład kolczyki,
to było dosyć powszechne, że zrywano kolczyki z uszło,
niebo bez odpinania. No oczywiście założały się też historie,
kiedy odcinali palce, bo na przykład obrączka nie schodziła z ręki.
Także takie historie się działy i mówię, na początku był to taki
dosyć prywatny rabunek, ale później było to znakomicie zorganizowane,
a w momencie już tak, kiedy zakończyły się wszystkie walki,
to kwartał po kwartale był rzeczywiście metodycznie rabowany,
wypalany. No i z tym wyburzaniem też było różnie.
To też są takie jakby, Warszawa jakby była potrzebna poniekąd Niemcom
do tego, żeby zorganizować to Festung Warschau, czyli tak naprawdę
taką małą twierdzę, która się oprze armii rosyjskiej.
W tych murach, w tych gruzach były budowane również bunkry,
specjalne takie bunkry, które miały, no stanowiły jakiś system umocniej.
Te budynki też generalnie burzono, te, które przeszkadzały po prostu
na linii ognia. Też warto podkreślić to, że podczas tych wszystkich relacji
osób, które po powstaniu wróciły do Warszawy, one opowiadają,
to się wielokrotnie zdarza, że mieszkanie jest czyste,
jest kompletnie wyczyszczone, jest na przykład tylko pamiętolony garnek jeden
i to jest wszystko. One rzeczywiście były metodycznie całe wyrabowane,
były wyczyszczone i to jest rzeczywiście trudno uwierzyć,
że przedwojenne miasto, które liczyło ponad milion mieszkańców,
zostało całkowicie wyczyszczone. Jak wielkie to musiało być przedsięwzięcie,
również logistyczne, żeby to wszystko po prostu wywieźć.
Wiadomo, że był również szaber osób prywatnych, chociaż trzeba pamiętać o tym,
że Warszawa była otoczona dosyć szczelnym, nawet potrójnym pierścieniem.
Były jakieś patrole kozackie i tak dalej, które też patrolowały.
No i każdy, który próbował szabrować na własny rachunek, był od razu zastrzelony.
Także zdarzały się jakieś pojedyncze przypadki, ale to jest promid.
Porównując to do tej zorganizowanego rabunku niemieckiego,
gdzie się tworzyły korki samochodów na Woli,
bo musiały dojechać na dworzec zachodni i to wszystko ładować w pociągi.
Także warto mieć świadomość tego, że Warszawa rzeczywiście została
jeszcze przed wysadzeniem w powietrze, znaczy wiele budynków
przed wysadzeniem w powietrze zostało dokumentnie opróżnionych.
Trzeba sobie zdawać sprawę, że najpierw została ta Warszawa doszczętnie zrabowana.
Stąd jakby też taki pomysł na ten tytuł mojej książki
Zrabowana Warszawa. Zwracam na uwagę na to, co w ogóle nie jest podnoszone.
I rzadko kiedy ludzie mają tego świadomość.
Zastanawiając się nad tym, w jakim procencie w poszczególnych etapach
Warszawa była, straciła te swoje dobra kulturalne, myślę, że dosyć znaczący
wbrew pozorom był wrzesień 39 roku. Tutaj ja oszacowałem około 10% tych strat.
Wiadomo, że Warszawa była otoczona ze wszystkich stron tak naprawdę,
więc te dzielnice, które leżały na froncie, no były w jakiś sposób zniszczone.
Również wiele z tych rzeczy trafiało na barykady wbrew pozorem.
To już wtedy było wiadome. Było sporo pożarów oczywiście w centrum.
Były bombardowania dosyć intensywne. Tutaj ten wrzesień 39 określił na 10%.
Następnie dosyć znaczące również straty były podczas okupacji,
dlatego że inteligencja polska w momencie, wiadomo, że Niemcy,
no bardzo im zależy na tym, żeby po prostu wymordować tą polską inteligencję,
tych intelektualistów. Stąd Palmiry i inne różne historie, które się działy.
Profesorowie, pracownicy, umysłowi, urzędnicy przed rozstrzelaniem
te domy były robowane, znaczy były zajmowane przez Niemców,
no i wczyszczone, tak, albo po prostu przekazywane dobra właśnie
urzędnikom niemieckim czy wojskowym niemieckim.
To był dosyć znaczny procent, bo trzeba wziąć pod uwagę,
że naprawdę było to dosyć powszechne wówczas.
Tutaj kolejną kwestią jest getto żydowskie i w ogóle sprawa żydowska, prawda,
kiedy oni, no, nie mogli zabrać wszystkiego ze sobą do tego getta,
a nawet jeśli zabrali, to jeszcze podczas tego życia w getcie,
które stawało się z dnia na dzień coraz cięższe,
wyprzedawali wszystko, co mogli, również najcenniejsze dzieła sztuki.
One trafiały zambur, tak naprawdę, do antykwariatów warszawskich.
Mamy o tym też wielokrotnie relacje, że oni po prostu sprzedawali
przez podstawione osoby w antykwariatach warszawskich.
Ale te rzeczy niestety też nie przetrwały,
bo po prostu stały zniszczone czy zgładzone w czasie powstania warszawskiego.
To też mamy takie ciekawe relacje, że właśnie spotyka
jeden antykwariusz drugiego, mówi,
panie, już nie pamiętam nazwiska, ale
co pan zrobił z obrazami moimi, które pan kupował
od złego antykwariatu przed wojną, mówi,
zamieniłem te obrazy na kolekcje
tylko i wyłącznie tych najcenniejszych,
najstarszych, szesnasty, siedemnasty wiek.
I co się z nimi stało? Wszystkie spalone w powstaniu warszawskim.
Także, no, takie historie miały miejsce.
Kolejny etap niszczenia, burzenia Warszawy,
no, to samo powstanie warszawskie.
Tutaj ja zawsze podkreślam, że
doszczętnie zostały zniszczone
dwie dzielnice, czyli starówka, która została
rzeczywiście to stosunkowo niewielki obszar,
około kilometra kwadratowego, niszczenie
kompletne całego starego miasta. Jak się spojrza
na zdjęcia lotnicze, to widać, że to są tylko
kikuty wystających domów, że te wnętrze
zostały totalnie zmiażdżone. I Czerniaków,
który również został zgodzony, ponieważ tam powstanie
O malarzu, co na Saskiej Kępie obrazy w nocy nosił. Malarz Bronisław Kopczyński ukrył się podczas wypędzania przez Niemców mieszkańców Saskiej Kępy i pozostał w ukryciu aż do wkroczenia Armii Czerwonej. Artysta wykopał w ogrodzie jamę o rozmiarach 1 m x 3 m i głębokości 2,5 m, którą przykrył szynami… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 6
Gdy kule świstały nad głową, a Stare Miasto ścierano w pył. Losy kolekcji Stanisława Patka i Andrzeja Boniego Stanisław Patek był przed wojną ministrem spraw zagranicznych RP, posłem w Tokio i Moskwie, ambasadorem w Waszyngtonie, a następnie w latach 1936–1939 senatorem nominowanym przez prezydenta. Wycofał się z życia… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 5
Terror na Ochocie i Mokotowie. Zagłada kolekcji Weyssenhoffów. Dawne polskie i zachodnioeuropejskie malarstwo zajmowało szczególne miejsce w imponującej kolekcji, której stratę opisał Jan Wincenty Weyssenhoff. Kolekcjoner zamieścił dokładny opis działów tworzących bogate zbiory, w tym: miniatur, grafik, rysunków artystów polskich, porcelany, szkła, fajansu, kolekcji polskich i zagranicznych medali z… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 4
Od arystokraty do antykwariusza. Zagłada miejskich pałaców. Pałacyk należący do Benedykta Tyszkiewicza położony był przy ul. Matejki 5. Znajdowała się w nim nieprzebrana liczba zabytkowych przedmiotów reprezentujących niemal wszystkie dziedziny sztuki. Według wspomnień Zofii Potockiej, wybrane przez Benedykta Tyszkiewicza najmniej wartościowe przedmioty z wyposażenia pałacu zasilały asortyment kilku antykwariatów przez… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 3
Pokwitowana kradzież dla Hitlera Losy kolekcji rodziny Rykaczewskich oraz Kazimierza Moszkowskiego W domu przy ul. Miodowej przechowywana była kolekcja dzieł sztuki należąca do rodziny Rykaczewskich. Rykaczewscy byli kolekcjonerami malarstwa i rzemiosła artystycznego. Większość zbiorów malarstwa, w tym również portret Erazma z Rotterdamu autorstwa Hansa Holbeina, Antoni Pech nabył przed… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 2
O kryjówkach, które miały uratować warszawskie kolekcje sztuki. Losy kolekcji Władysława Michalskiego i Andrzeja Rotwanda. Kolekcje ’44 to podcast, który zabiera słuchaczy w okres Powstania Warszawskiego, odkrywając losy prywatnych kolekcji sztuki zrabowanych i zniszczonych przez niemieckich okupantów. W sześciu odcinkach poznamy historie kolekcjonerów i tragiczne okoliczności, które doprowadziły do… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 1
