Audycje kulturalne w dobrym tonie.
Dzień dobry Państwu, Mariusz Klarecki.
Zapraszam Państwa do odsłuchania kolejnego odcinka z cyklu
Kolekcje 44. W dzisiejszym odcinku opowiem Państwu
o kolekcji Weissenhoffów, o tym jak
odbywały się grabieże, rabunki, ale też niszczenie
kwartał po kwartale dzielnic
powstańczego Mokotowa czy Ochoty, a także
o tym jak Niemcy rabowali już po
powstaniu warszawskim. Patrząc na plan
Warszawy, poza oczywiście śródmieściem i starym
miastem, które były zasobne, wielowiekowo budowane
tak naprawdę zbiory i kolekcje, warto wspomnieć
oczywiście o Ochocie i Mokotowie. Mokotów
jedna z najbardziej zasobnych dzielnic, ale również Ochota.
Ochota, ponieważ to właśnie tam osiedliło się wielu
artystów, plastyków, ludzi związanych z kulturą,
sztuką, teatrem, filmem, nowe osiedla
bardzo eleganckie, piękne budynki. Ochota w latach dwudziestych
bardzo się rozwinęła i rzeczywiście tam przyjeżdżało
bardzo dużo inteligencji i w związku z czym te kolekcje
również były bardzo ciekawe, zasobne, no one tak naprawdę
zawierały również dzieła sztuki, które dla nas teraz,
patrzymy na nie jako na dzieła sztuki Ardeko, wówczas był traktowany
zupełnie użytkowo, myślę o meblach, kilimach, dywanach.
Trzeba pamiętać o tym, że nie zawsze takie rzeczy były zgłaszane
jako straty dzieł sztuki. Patrząc teraz z perspektywy osiemdziesięciu
lat na to, dla nas są to dzieła sztuki, wówczas dla współczesnych
były to po prostu przedmioty, które stanowiły wyposażenie wnętrz.
Jedną z wybitnych kolekcji, które były na Ochocie, była kolekcja
należąca do Weissenhoffów. W kolekcji Weissenhoffów
znajdowało się 27 obrazów malarstwa zachodnioeuropejskiego,
ale również 36 obrazów malarstwa polskiego. Również dorobek malarski
Henryka Weissenhoffa, zanego malarza, który malował głównie
pejzaże, martwe natury, także kolekcja rysunków tego artysty,
ale również zbierali Weissenhoffowie rysunki innych artystów,
plastyków, najważniejszych malarzy, artystów XIX wieku.
W kolekcji Weissenhoffów znajdowało się też około 400 sztychów,
czyli grafik najważniejszych artystów i polskich, i zachodnioeuropejskich.
Kolekcja należąca do Weissenhoffów stała spalona, zniszczona,
zrabowana częściowo 8 sierpnia 1944 roku. To był taki czas, kiedy
ochota była sukcesywnie grabiona, plądrowana, a mieszkańcy byli mordowani
przez żołnierzy Rona. Na pobliskim Mokotowie działo się to samo.
Roa a Rona, dwie różne jednostki właściwie składające się z takich samych
kolaborantów wschodniego pochodzenia, którzy byli jednostkami niemieckimi,
Ruska ja oswobodzielna ja narodna ja armia, albo Ruska ja oswobodzielna ja armia,
wykazywały się szczególnym okrucięstwem i bestialstwem, ale też takim
barbarzyństwem można powiedzieć. Proszę Państwa, jak wyglądało
rabowanie Ochoty i Mokotowa? Robiono to systematycznie dom po domu,
ulica po ulicy. Wpadały bandy dzikich żołnierzy, którzy wyrzucali wszystkich
na podwórze, przeprowadzając taki początkowo zupełnie chaotyczny rabunek.
Zabierali to, co im się podobało. Chwytali zegary, jakiś obraz zrywali,
za chwilę i przychodząc z ostatniego mieszkania rzucali to, brali następny,
który wydał im się ciekawszy. Oczywiście bardzo często towarzyszyły temu
morderstwa, też wiele tragicznych oczywiście takich opisów,
kiedy na przykład jeden z poszkodowanych opisuje, że dziewięć otworzył
jego syn i od razu został zastrzelony w wejściu przez żołnierza.
Następnie w momencie, kiedy wygoniono mieszkańców na dziedzinie,
często towarzyszyły temu bicie kolbami i różnego rodzaju bestialstwa,
no, dokonywano przeszukiwań również osobistych, szukano złota,
różnej biżuterii ukrytej. Mężczyźni bardzo często byli od razu zastrzeleni,
kobiety często były gwałcone i rzeczywiście ta grabież w pierwszych dniach
powstania warszawskiego, szczególnie na Ochocie i na Mokotowie,
była wyjątkowo bestialska. Do tego przyczynili się oczywiście ci żołnierze,
którzy wówczas z tym uczestniczyli. Jedną z najciekawszych relacji
związanych właśnie z obserwacją tego, co wyprawiają żołnierze niemieccy,
należała do Karola Pędrowskiego. Karol Pędrowski był lekarzem w szpitalu
początkowo powstańczym na Mokotowie, później był to szpital zamieniony
na szpital dla żołnierzy niemieckich. Widział, jak początkowo jeszcze
żołnierze, no, tak nieznacznie dowcipkując, zabierali różnego rodzaju przedmioty
podczas takich wizyt, w poszukiwaniu różnego rodzaju rzeczy,
które mogłyby ich zainteresować. Później było to już zupełnie chaotyczne,
szczególnie w nocy, po różnych libacjach alkoholowych,
rabowanie, ale też niszczenie. Tutaj zacytuję może słowa
Karola Pędrowskiego, który pisał, że słyszeliśmy całą gamę odgłosów
zniszczenia. Rąbali, coś przewracali, co chwila słuchać było
ich rozradowane wrzaski i znowu sypały się powybijane szyby
i wylatywały na bruk połamane meble. A potem obserwowaliśmy
żołnierzy dźwigających z wysiłkiem olbrzymie wyładowane walizy.
Nieśli je do Białego Domu na rogu ulicy Madalińskiego i Boboli.
Walizy były ciężkie, a oni się spieszyli, tak więc potykali się,
odpoczywali i biegli dalej. Spieszyli się bardzo.
Ci, którzy łup już odnieśli, wracali, ażeby najcenniejsze dobra zagarnąć
dla siebie. O tym wyścigu, w rabowaniu domów opisuje szczególnie
tragicznie w momencie, kiedy występuje kapitulacja walczącego Mokotowa.
Tego dnia, kiedy wchodzą żołnierze niemieccy do Mokotowa,
który się poddał, który skapitulował, Pędrowski zanotował
Nie rozumieliśmy początkowo, po co tam idą, jaki cel ma ta wędrówka żołnierska.
Zobaczyliśmy wkrótce pierwszego powracającego.
Niósł na plecach olbrzymi tobu, uginał się pod jego ciężarę.
Szedł pod prąd, więc chwilami przestawał. Odpoczywał chwilę, szedł dalej.
Coś do niego mówiono, ale on nie zwracał na to uwagi.
Pierwszy wynosił zrabowany dobytek walczącego Mokotowa.
Potem ukazał się drugi powracający żołnierz.
Dźwigał dwie walizy i jeszcze miał coś uwieszonego na szyi.
A potem już płynęły dwie fale żołnierzy i oficerów w dwóch kierunkach.
Ci, którzy wracali, byli obładowani rzeczami.
Jakiś oficer niósł obrazy w ramach, trzymał je pod każdym ramieniem.
Nie mógł ich utrzymać, gdyż były zbyt duże.
Wysywały mu się, poprawiał je, stawiał na ziemi
i obcierał chusteczką uznojone czoło. Wędrowały na ramionach
stojące lampy, zegary stojące i zegary wiszące,
dywany zwinięte w rulony, kosze z porcelaną i kryształami,
czasem nawet meble. Wśród robujących
znajdowali się także intelektualiści. Nieśli w koszach,
ciągnęli na wózkach książki, wielkie księgi oprawne w skórem,
ze złoceniami na grzbietach, księgi rynkopiśmienne,
albumy sztuki światowej. Przedstawiciele Herrenwolku
spieszyli się bardzo, dźwigali walizy
wypchane cudzym dobrem, prowadzili rowery
z przytroczonymi pakami.
Karol Pędrowski zauważył, że wśród tych
rabujących żołnierzy zdarzały się wypadki
Solidarności. Podczas rabunków wskazywaną
sobie nawzajem bardziej zasobne w bogactwo
domy i ulice. Rabusie bardzo się
spieszyli, by jak w najkrótszym
czasie mogli wynieść jak najwięcej
dobra. Niekiedy był to wręcz wyścig
w dotarciu do najbogatszego mieszkania,
którego dotychczas jeszcze nie odnaleziono
lub które pominięto. Zdaniem
pamiętnikarza w basowym rabunku
Breu udział, cytuję,
nie setki, ale tysiące żołnierzy,
może nawet dziesiątki tysięcy.
Koniec cytatu. Chciwość
wojskowych była tak duża,
że nikt nikomu nie pomagał przy dźwiganiu
zrabowanych rzeczy. Aby wywieźć
jeszcze więcej przedmiotów używano
różnego rodzaju środków transportu.
Jeden z żołnierzy prowadził krowę, na której
zawieszone były walizki. Karol Pędrowski
opisuje także to, że jednemu z niemieckich
oficerów zepsuł się dziecinny wózek
załadowany stosem szkła i porcelany.
Żaden z przychodzących obok niższych
rangą żołnierzy nie chciał się zatrzymać, by
pomóc mu w przewiezieniu cennych zdobyczy.
Niemcy wykorzystywali później
zgromadzonych w ich obozach
złapano oczywiście wywleczone z domów,
później wygnane do obozu przejściowego
w Pruszkowie. Tam również były
kompilowane takie komanda.
Obliczono, że Niemcy
zatrudnili do rabowania
mieszkań warszawskich nawet kilka
tysięcy osób. Tych obozów
było kilka. Jednym z
największych był ten, który
znajdował się przy rogu ulicy
Ragowieckiej i Puławskiej, tam gdzie teraz
jest teren wojskowy. Ci robotnicy
byli z segregowania takie szóstki.
Do każdej szóstki był przydzielony jeden
żołnierz niemiecki, który ich prowadził.
Początkowo ładowano ich wszystkich na ciężarówki.
One podjeżdżały pod odpowiedni
kwartał domu, czy pod odpowiednią ulicę.
I tam metodycznie pokój
po pokoju było wszystko przeszukiwane
i też jakby ładowane
na osobne samochody. W jednym
były na przykład pierzyny, w drugim
były jakieś meble, w trzecim obrazy
i tak dalej. Są również zachowane
wiadomości o tym, że
zdarzali się wśród tych żołnierzy kolekcjonerzy.
Jeden na przykład szukał artystycznej
porcelany. Podjechał ciężarówką
wymoszczoną słomą i do tej ciężarówki
wkładał tą porcelanę, którą wybrał,
a tą, która mu się nie podobała, wyrzucał przez okno.
Jest na przykład też relacja o
wysokim oficerze niemieckim.
W pamiętnikach jest napisane, że
był to generał, który w momencie, kiedy ludzie
byli ładowani do pociągów
na dworcu zachodnim wywożeni do Pruszkowa,
krzyczał do ludzi, że jeśli ktoś ma
znaczki z poczty powstańczej,
daruje mu wolność i puści go wolno.
Nawet ci oficerowie myśleli o tym, że kiedyś
znaczki z poczty powstańczej będą miały
kolekcjonerską wartość. Zresztą taki zbiór
kolekcji znaczków z poczty powstańczej
był jakieś kilka lat temu
na rynku niemieckim odnaleziony. Być może
to jest właśnie ta kolekcja, którą on zebrał.
Trzeba też powiedzieć o tym, jak wyglądała
procedura likwidowania Warszawy
po upadku powstania warszawskiego.
Karol Pędrowski o tym wspomina,
że uczestniczyli w tym chłopcy,
młodzi chłopcy w brunatnych mundurach
którzy biegali po wszystkich
domach, otwierali drzwi
na przestrze, otwierali okna po to, żeby
ten pożar łatwiej się przemieszczał
po całym domu. Po tym, jak już zostało to
mieszkanie wyrabowane z tych senniejszych rzeczy,
to co było niepotrzebne, zrzucali na środek pokoju,
oblewali benzyną. Mieli specjalne
zapałki, takie szturmowe, które były w większości
pokryte siarką, po to, żeby dłużej paliły się.
Zrywali właśnie jakieś
takie firanki po to, żeby to powietrze
tam przynosiło ten pożar
i podpalano kwartał po kwartale
metodycznie, podpalano to metaczami płomieni.
Niektórzy przychodzili z mapami,
zakreślali sobie, odkreślali sobie każdy
budynek po kolei spalony. Także dokładnie wiadomo
było, jak to się działo. To, co
udało się wyszabrować, też szło
naprawdę w ogromne ilości,
dlatego, że ci robotnicy wracali
do swoich koszar, do swoich obozów
na pieszo, natomiast ciężarówki wyładowane jechały
na dworzec zachodni i tam wszystko to było
pakowane do pociągów. Podobno było tych ciężarówek
tak dużo, że na Woli tworzył się korek
od wywożonych dóbr.
To jest to, co ja często podkreślam,
że Warszawa przed zniszczeniem została
całkowicie obrabowana. Naprawdę
wyrabowano doszczętnie całe miasto.
Po powstaniu warszawskim właściwie
jedyne dwa kwartały, które zostało
doszczętnie zniszczone, to Stare Miasto i Czerniaków.
Tam były bardzo intensywne walki,
mała powierzchnia, wszystko, co było w środku
w mieszkaniach, zostało doszczętnie zniszczone.
Natomiast pozostałe dzielnice nie miały
takich wysokich zniszczeń, w związku z czym
przed zniszczeniem, przed podpaleniem, wysadzeniem
tych budynków w powietrze, dokładnie
wszystko zostało wyrabowane.
związanych ze wspomnieniami
u tych, którzy przeżyli powstanie
warszawskie, bardzo często odnajduje
takie zapisy, że właściwie w momencie, kiedy
wrócili do mieszkań, nawet
tych niespalonych, które jakiś cudem
zachowały się, one były kompletnie
ogołocone. Tam nie było niczego. Był jakiś
stary garnek pogięty i to było wszystko.
Co też świadcza o tym, że te rzeczy
zostały po prostu wyrabowane. Natomiast
spotkałem się też z takimi historiami,
na przykład Daszewski opisywał taką historię,
że wracając do swojego mieszkania
zobaczył, że na haczyku wisi kółeczko
od obrazu, który był, a pod spodem
jest popiół. Stąd miał stuprocentową
pewność, że ten obraz został po prostu
spalony. Akurat tutaj wiadomo, który
obraz był w posiadaniu Daszewskiego.
To była to wersja Bogu Rodzicy, Józefa
Brandta z 1908 roku, także
obraz, którego zdjęcie zresztą zachowało
się do tej pory i wiadomo było, jak on wyglądał.
Myślę, że dużo z tych
dzieł sztuki, ale też wówczas
przedmiotów, często nawet codziennego użytku,
mówię o srebrach chociażby, czy
jakiejś artystycznej porcelanie, często z tych
rzeczy cały czas korzystano. Trafiły oczywiście
do Niemiec i zostały rozdysponowane
do innych osób. Wiadomo,
że w czasie okupacji mieszkania
były czyszczone i w posażenie
mieszkań wyjeżdżało wraz z urzędnikami
niemieckimi, którzy byli wymieniani,
którzy rotacyjnie zmieniali się i oni
zawsze opuszczając tą Warszawę zabierali
ze sobą wszystko, co było w tym mieszkaniu.
A mieszkanie dostawali właśnie po tych
osobach, które zostały i po
społeczeństwie żydowskim, ale również
po intelektualistach, którzy
na przykład zostali złapani w łapance,
albo którzy zostali podejrzani
o współpracę z państwem podziemnym i
w momencie, kiedy był taki nalot do domu,
to właśnie zabierano mężczyznę
do obozu koncentracyjnego albo na przesłuchanie.
Rodzina została wygnana, a wszystkie
przedmioty nadające się wewnątrz były
rabowane. Te przedmioty, w zależności
od jakości oczywiście,
najciekawsze, najwybitniejsze,
najwspanialsze dzieła sztuki, głównie obrazy,
były przekazywane do urzędów publicznych,
gdzie zdobiły ściany, troszkę słabsze
dla wyższych urzędników, a te najsłabsze
właśnie do takich, można powiedzieć,
zwyczajnych urzędników niemieckich,
których w Warszawie było bardzo dużo.
Erwin Axel wspominając
jako powojenny reżyser teatralny
i pracując w Niemczech, zupełnie przypadkowo
znalazł się u swojej uczennicy,
musiał skorzystać z telefonu, żeby zawiadomić
taksówkę i ona udostępniała mu
gabinet swojego ojca i zobaczył
właśnie w tym pokoju obraz
Wojciecha Kossaka wiszący na ścianie.
Przypomniał sobie, że rzeczywiście jej ojciec
był w czasie Powstania Warszawskiego w Warszawie
i uczestniczył również w pacyfikacji Powstania Warszawskiego.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
