Kolekcje ’44 – odc. 3

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Zarówno podczas września 1939 roku, jak szczególnie w okresie Powstania Warszawskiego i po Powstaniu Warszawskim,

zagładzie uległy pałace arystokratów, które znajdowały się w Warszawie, a również z nimi ich kolekcje.

W tej chwili patrząc na Warszawę, widzimy Warszawę odbudowaną.

Widzimy Stare Miasto, widzimy pałace, pałac Potockich, pałac Przeddzieckich, pałac Zamojskich,

które zostały zewnętrznie odbudowane, ale proszę Państwa, one wewnątrz są po prostu puste.

W środku kiedyś znajdowały się zbiory, to były normalne mieszkania, gdzie żyli arystokraci.

Często zbiory wielopokoleniowe, które narastały, które kolejne pokolenia wzbogacały o kolejne dzieła sztuki,

o zbiory artystyczne, o tą kulturę materialną, która stanowiła element tak naprawdę pasji ich właścicieli.

Wielu z właścicieli po częściowej utracie swoich dóbr w okresie okupacji musiała również funkcjonować.

Wielu z nich zajmowało się po prostu handlem antykwarckim, wyprzedając to, co zostało im z tych kolekcji.

Jedną z takich osób był Benedykt Tyszkiewicz.

Razem z Krzysztofem Tyszkiewiczem prowadzili początkowo taki niewielki antykwariacik przy ulicy Bracki 18,

specjalizujący się w srebrach.

Później wiem, że Benedykt Tyszkiewicz zbierał takie filiżanki typu Litron.

Zbierał ich nawet około 80 sztuk.

Pałacyk należący do Benedykta Tyszkiewicza położony był przy ulicy Matejki 5.

W tej chwili znajdowałby się bardzo blisko Sejmu, niestety nie ma po nim śladu.

Nie istnieje żadna zabudowa historyczna na tej ulicy.

Znajdowała się tam dosłownie nieprzebrana skarbnica zabytkowych przedmiotów ze wszystkich dziedzin sztuki,

a także z najdalszych historycznych epok.

Według wspomnień Zofii Potockiej, przedmioty właśnie z tego pałacyku Benedykta Tyszkiewicza

zasilały później asortyment, nawet można powiedzieć kilku antykwariatów przez cały okres okupacji.

I tu Benedykt Tyszkiewicz opowiada dosyć ciekawą anegdotkę.

Pierwszego dnia sierpnia 1944 roku pod drzwiami pałacu zjawili się żołnierze niemieccy.

Zaczęli grozić właścicielowi, że za 20 minut spalą cały pałac.

Co zrobił Benedykt Tyszkiewicz?

Zawał swojego lokaja i w ciągu tych 20 minut powyrzucali wszystko, co mieli na ścianach, przy ścianach, za okno.

Wyrzucali obrazy za okno, wyrzucali srebra.

No oczywiście porcelana nie było możliwości, ale to, co zdołali, powyrzucali za okno,

bo mieli tylko 20 minut na ocalenie wszystkiego, co znajdowało się we wspaniałym pałacu.

Niemcy spalili oczywiście ten pałac przy ulicy Matejki.

Częściowo rzeczy rozrzucone w ogrodzie również zostały zniszczone, spalone,

a częściowo po prostu warunki atmosferyczne dokonały dzieła zniszczenia,

szczególnie w przypadku starych dokumentów, książek, grafik.

W kolekcji Benedykta Tyszkiewicza znajdowały się obrazy Bacziarellego,

obrazy mistrzów włoskich, francuskich, holenderskich.

Oczywiście znakomity zbiór i grafik, i rysunków oprawnych, bardzo często w tekach takich oprawnych.

Zniszczeniu uległy również meble, wyrzucone przez okno, roztrzaskały się.

Srebra zostały zebrane przez żołnierze niemieckich, ponieważ przedstawiały wartość kruszcu.

No i dywany również znalazły się za oknem.

Tu taka ciekawostka, anegdotka związana z tym, jak dywany były wykorzystywane przez żołnierzy niemieckich.

Znalazłem we wspomnieniach powstańców taką opowieść, że właśnie Niemcy przewieszali takie linki w poprzek ulic

i rozwieszczali te dywany na tych linach, zasłaniając widok właśnie na ulicę.

One po prostu maskowały ruch żołnierzy wojsk niemieckich na tych ulicach.

Były można powiedzieć rodzajem kurtyny.

Również w okresie popowstaniowym, kiedy Niemcy urządzili z Warszawy festung Warschau,

który mieli bronić w gruzach jakby tych ruin miasta przed Armią Czerwoną.

Również rozwieszali te dywany po to, żeby zasłaniać właśnie ten widok przed zwiadowcami rosyjskimi,

przed ich lornetkami, po to, żeby nie widzieli, co się dzieje za tymi kurtynami.

W trakcie powstania warszawskiego, już we wrześniu, po wysłuchaniu opowieści Benedykta Tyszkiewicza,

Jan Zachwatowy i Wasław Husarski postanowili pójść do tego pałacu, do ogrodu tego pałacowego

i odszukać, próbować zabezpieczyć właśnie częściowo te dzieła sztuki, które jeszcze jakimś cudem ocalały.

Dostęp do tego budynku był bardzo utrudniony, dlatego że w gmachu Sejmu znajdowało się gniazdo karabinu maszynowego.

Byli tam Niemcy, strzelali przez całą ulicę, nie było możliwości w ogóle operowania w tym miejscu,

w związku z czym oni, chcąc dobiec do tego pałacyku, musieli przebiec ulicę Matejki właśnie pod ogniem tego karabinu maszynowego.

Jak to wspomina Jan Zachwatowicz w swoim pamiętniku, w ogrodzie Tyszkiewiczów zobaczyli wstrząsający widok.

Zachwatowicz opowiadał, ogród ten przedstawiał niezwykły widok, zarzucony był dywanami, meblami, działami sztuki,

było też wiele pudeł na srebra stołowe, już z tych srebr opróżnionych.

Od czasu spalenia pałacu minęło kilka tygodni, lecz stan obiektów był jeszcze dość dobry,

tylko wielkie dywany tak nasiąkły wodą, że trudno było je ruszyć z miejsca.

Zaczęliśmy zbierać obrazy, grafiki i dzieła sztuki, przynosząc je na taras pałacu Czapskich od ulicy Pięknej,

również na miejsce osłonięte daszkiem żelaznym.

Część przedmiotów zostało schowanych za węglem.

Niektóre przedmioty ocalały, porcelana zgromadzona w garażu została całkowicie spalona.

W taki oto sposób została zniszczona kolekcja Tyszkiewiczów,

ale nie była to jedyna kolekcja, która została całkowicie strawiona przez ogień, a także rozszabrowana.

W swoich poszukiwaniach pamiętnikarskich natknąłem się na takie wspomnienia,

na przykład Niemcy, którzy zajmowali teren Uniwersytetu Warszawskiego w czasie Powstania Warszawskiego,

no wychodzili na przykład na tak zwany szaber, jeszcze niezorganizowany i chwalili się nawet,

że oni codziennie wysyłają do domu po sześć walizek.

Codziennie przyjecha samochód i każdy z nich sześć walizek przygotowuje to, co tam wyszabrował i wysyła do domu.

Również takie wspomnienie jednego z żołnierzy niemieckich, który leży w okopie z karabinem

i bawi się jakąś figurką, którą znalazł właśnie w jakimś mieszkaniu,

czy podświetla sobie jakimś świecznikiem z brązu złoconego swoje rzeczy, które pisze.

Te przedmioty często znajdowały się również na barykadach.

O tym też warto wspomnieć, że i we wrześniu 1939 roku po prostu na barykady były znoszone wszystko,

również zabytkowe kredensy, szafy, te rzeczy szły również na barykadę, ale również w Powstaniu Warszawskim.

W taki sposób budowano barykadę, w taki sposób Niemcy również budowali różne pozycje, wyrzucając wszystko z okien.

Mówiąc o zagładzie pałaców warszawskich, warto wspomnieć o tych najważniejszych.

Jednym z pierwszych, który tak naprawdę został zniszczony jeszcze podczas bombardowania we wrześniu 1939 roku,

dokładnie 25 września, tak zwana krwawa niedziela, jak to mówili warszawiacy,

jeden z najcięższych bombardowań miało zmusić obrońców Warszawy do kapitulacji.

Podczas tego bombardowania został właśnie zbombardowany pałac, biblioteka i muzeum ordynacji przez dzieckich,

znajdujące się przy ulicy Foksal 6.

W zbiorach przez dzieckich znajdowało się księgozbiór liczący 60 tysięcy tomów,

500 rękopisów, archiwum zawierające 800 dokumentów oraz 350 map i atlasów.

Sama kolekcja rycin i rysunków liczyła niemal 10 tysięcy egzemplarzy.

Galeria obrazów polskich i zagranicznych było ponad 200 dzieł.

Wśród obrazów, które zostały dokumentnie zniszczone, na 100% spalony wielkie,

o formatowe płótno Powrót Kozaków Józefa Branta, który był jednym z najwybitniejszych jego obrazów.

Cały ten pałac został spalony we wrześniu 1939 roku.

Do powstania warszawskiego przetrwały niemalże tylko i ruiny.

Właściwie z kolekcji przez dzieckich nie zostało nic.

Kolejna kolekcja, która została uszkodzona w 1939 roku,

ale tak naprawdę dopełniła swojego losu w 1944 roku,

to była Biblioteka i Muzeum Ordynacji Zamojskich w Pałacu Błękitnym przy ulicy Senatorskiej 35.

Ten księgozbiór zamojskich przed wybuchem wojny liczył 70 tysięcy dzieł,

97 tysięcy tomów, ponad 2 tysiące rękopisów, 624 dyplomy pergaminowe,

kilkanaście tysięcy autografów, 315 map i atlasów, zbiór rycin i grafiki artystycznej.

Do najcenniejszych należało iluminowane skarby w formie rękopisów i inkunabułów,

pamiątki po rodzinie zamojskich oraz po królach,

Zygmuncie Augustie, Stefanie Batorem, Zygmuncie III i Janie Sobieskim,

po hetmanach zamojskim, żówkiewskim, czarleskim, wiele różnych trofeów,

które znalazły się w zbiorach zamojskich.

Kolejny zbiór, który został zniszczony, to Biblioteka i Muzeum Ordynacji Krasińskiej,

który zawierał zbiory i pamiątki rodzin krasińskich i świdzińskich.

W bibliotece znajdowało się około 77 tysięcy dzieł, 700 dyplomów, 7 tysięcy rynkopisów,

8 tysięcy rycin i rysunków, 2,5 tysiąca map i atlasów.

W galerii malarstwa znajdowało się ponad 350 obrazów.

Zachwatowicz wspominał w swoich dziennikach, że miał informację,

że na okólniku jeszcze ta biblioteka jakimś cudem ostała się.

Pamiętam, jak czytałem taką relację, że w momencie, kiedy on poszedł zobaczyć ten księgowy zbiór,

w pewnym momencie zdębiał, zauważył, że to wszystko się ocalało,

a jakimś cudem stoją cały czas te książki na półkach.

W momencie, kiedy podszedł i dotknął tych książek, one się po prostu rozsypały.

Zająłem się tym, zaczęło mnie to intrygować, to zjawisko spawiania bezstanowego

i zasięgnąłem informacji u mojej koleżanki, która jest profesorem chemii

i powiedziała, że jest to możliwe.

W momencie, kiedy jest odcięty dostęp powietrza od pomieszczenia,

a jest bardzo wysoka temperatura płonącego domu, książki się spalają, ale nie płonąc.

I w momencie, kiedy dostajesz ten tlen, następuje końcowy etap reakcji chemicznej

i po prostu wszystko to się rozsypuje.

Takie relacje spotkałem w kilku miejscach, również w domach prywatnych,

między innymi na Ochocie, gdzie w taki sposób również zabezpieczano dzieła sztuki,

że budowano ściany.

Te przedmioty znajdujące się w środku po prostu podczas spalenia się budynku,

w momencie, kiedy się dotykało, one się kompletnie rozsypywały.

Patrząc na pałace warszawskich arystokratów, można tylko wspomnieć

ich dawną świetność, ich wspaniałe wnętrza, które możemy oglądać na fotografiach.

Kiedy widzimy życie mieszkańców, widzimy jakimi przedmiotami się otaczali,

jakie osoby tam bywały, jak toczyło się to życie towarzyskie,

jakie bale wyprawiano, jakie przyjęcia.

W tej chwili często są one już pustymi gmachami,

nie zawsze użytkowanymi, jak na przykład Pałac Błękitny.

Właściwie zachowane atrapy, często odbudowane zupełnie,

są tylko wspomnieniem dawnych, wspaniałych kolekcji,

które całkowicie zostały zniszczone podczas II wojny światowej.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Kolekcje ’44 – odc. 3

O autorze

Mariusz Klarecki

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”