O malarzu, co na Saskiej Kępie obrazy w nocy nosił.
Malarz Bronisław Kopczyński ukrył się podczas wypędzania przez Niemców mieszkańców Saskiej Kępy i pozostał w ukryciu aż do wkroczenia Armii Czerwonej. Artysta wykopał w ogrodzie jamę o rozmiarach 1 m x 3 m i głębokości 2,5 m, którą przykrył szynami i innymi metalowymi przedmiotami. Skrytka była schronem, do którego schodziło się po drabince. Wewnątrz wyłożył ją dywanem, na którym znajdowała się żelazna ogrodowa ławka, będąca jednocześnie łóżkiem. Malarz, wykorzystując przerwy pomiędzy bombardowaniami, wynosił na noc do ogrodu swoje obrazy, aby w razie pożaru nie spłonęły. W dzień z kolei wnosił je z powrotem do budynku, by chronić je przed deszczem i odłamkami. Kopczyński szczególnym sentymentem darzył pejzaże przedstawiające dawną Warszawę – miasto, które na jego oczach ścierano w pył.
Wraz z miastem zagładzie uległa twórczość wielu artystów, reprezentujących różne dziedziny sztuki. Swoje zbiory stracili m.in.: Apoloniusz Kędzierski, Edward Okuń, Franciszek i Stanisław Ejsmond.
Dzień dobry Państwu. Mariusz Klarecki. Opowiem Państwu dzisiaj o kolejnych historiach związanych z dzielnicą, która wydaje się, że w Powstaniu Warszawskim akurat miała małe znaczenie.
Mówię o Pradze, a dokładnie o Saskiej Kępie. Natomiast wbrew pozorom tam również działy się rzeczy niesamowite i myślę, że też warto opowiedzieć o stratach zbiorów artystycznych i kolekcji.
Trzeba pamiętać o tym, że Powstanie Warszawskie również wybuchło na Pradze. Ono trwało zaledwie trzy dni, ale też doszło tam do kilku różnego rodzaju i potyczek i większych działań.
Między innymi na Brzeski były również obrzucane czołgi benzyną. Potyczka w Parku Skaryszewskim mogą nawet Państwo zobaczyć, jeśli Państwo chcieliście tam wybrać kiedyś do Parku Skaryszewskiego.
Są takie wewnątrz mostki z balustradami i widać ślady po kulach, które przeszywały przez te balustrady.
Tam akurat był oddział powstańczy, który natknął się na dużą grupę Niemców. To byli wycofani z frontu wojskowi i wywiązała się potyczka.
Można to zobaczyć. Ja zresztą też mam ciekawą przygodę, bo kiedyś z synem kilka lat temu znaleźliśmy podczas budowy kopania rowów,
światłowody były prowadzone do Stadionu Narodowego, znaleźliśmy wyrzucone maski przeciwgazowe niemieckie,
które od razu skojarzyłem, że były prawdopodobnie związane z tymi żołnierzami niemieckimi, którzy studiowali właśnie na tym stadionie drukarza.
Oni tam stacjonowali i którzy toczyli potyczkę właśnie z tymi powstańcami, bo tam nic innego się we wrześniu 39. nie działo.
I zanieśliśmy je do Muzeum Powstania Warszawskiego, także mogą Państwo również to zobaczyć.
Saska Kempa dosyć szybko, jakieś dwa tygodnie po rozpoczęciu Powstania Warszawskiego została, nakazano ludności cywilnej opuścić cały ten kwartał.
Zgromadzono wszystkich i wyprowadzono, zresztą później przeprawiono Wisłą. Cała ta ludność Saskiej Kempy trafiła do Pruszkowa.
Natomiast nie wszyscy się podporządkowali temu zarządzeniu. Jednym z takich osób był malarz Bronisław Kopczyński.
On wykopał w ogrodzie jamę o rozmiarach metr na trzy metry i głębokości około dwóch i pół metra.
Przykrył ją szynami i innymi metalowymi przedmiotami i narzucił na to jakieś dywany, nasypał ziemią.
Stanowiła ona dla artysty rodzaj schron, do którego schodziło się po drabince.
Wewnątrz wyłożył tę jamę dywanami. Tam również postawił żelazną ogrodową ławkę, która służyła mu za łóżko.
Wykorzystując przerwy pomiędzy bombardowaniami, Kopczyński wynosił na noc do ogrodu swoje obrazy, aby w razie pożaru nie spłonęły.
W dzień z kolei wnosił je z powrotem do budynku, by uchronić je przed deszczem i odłamkami.
On sam mówił o tym, że miałem jednak wzgląd na to, że były między obrazami i motywy z Warszawy, które najbardziej teraz chroniłem.
Przeczuwając tę totalną zagładę miasta, bardzo mu zależało na tym, żeby właśnie te obrazy, widoki warszawskie w sposób szczególny uchronić.
Jakiś czas później w murach domu Kopczyńskiego znalazło schronienie kilku znajomych malarzy i rzeźwiarzy.
Wśród nich był również Stanisław Czajkowski, bardzo znany pejzażysta.
Co ciekawe, Kopczyński z takim humorem opowiada o tym, że dzięki przytępionemu słuchowi Czajkowski mógł smacznie spać na bidermajorowskiej kanapce, którą miał w pracowni, nie słysząc tych bombardowani, tego co się wokół niego działo.
Mówiąc o Bronicławie Kopczyńskim, artystu malarzy, trzeba wspomnieć o tym, że podczas powstania warszawskiego i podczas w ogóle wojny i okupacji, życie straciło też wielu artystów z różnych dziedzin, literatury i muzyki.
Mówiąc o artystach plastykach, warto wymienić czy przywołać tych najważniejszych, tych najbardziej znanych, m.in. znany przedwojenny malarz Apoloniusz Kędzierski, który, jak to sam napisał, stracił w powstaniu warszawskim niemal cały dorobek artystyczny.
Rzeczywiście dużą część obrazów, szczególnie z tego późniejszego okresu.
W domu przy ulicy Sanatorskiej zapisał, że uległy zniszczeniu 24 obrazy olejne, około 100 akwarel oraz 100 szkiców akwarelowych.
Poza tym miał projekty kompozycji malarskich i polichromii kościelnych, a także kilka tysięcy rysunków, które wykonał w 1878 roku.
W domu miał także zbiór obrazów jego żony Stanisławy Kędzierskiej, która była malarką, a której właściwie twórcześci teraz zupełnie nie znamy.
16 akwarel oraz 100 obrazów akwarelowych bez ram.
Pani Stanisława Kędzierska stwierdziła, że spalenie domu i rabunek mienia osobistego został dokonany przez oddziały SS 7 sierpnia 1944 roku.
Apoloniusz Kędzierski zmarł jeszcze zresztą podczas powstania warszawskiego w 21 września.
Żona natomiast do kwestionariusza Wydziału Strat Wojennych załączyła wykaz obrazów spalonych, które były autorstwem Apoloniusza Kędzierskiego.
Zniszczeniu uległa również pracownia, a także obrazy innych artystów.
Jednym z takich też bardziej znanych malarzy był Edward Okuń, który zmarł w Skierniewicach na skutek postrzału 17 stycznia 1945 roku w wieku 72 lat.
Malarz stracił swój dom przy rynku Starego Miasta. Zofia Okuniowa złożyła kwestionariusz strat kolekcji właśnie Okuniów.
W tym zbombardowanym domu przepadło około 106 obrazów malarza, ale także całkowite wyposażenie pracowni.
Farby, sztalugi, płótno. Innym artystom, którego twórczość właściwie nie zachowała się do dnia dzisiejszego był profesor Tadeusz Pruszkowski,
artysta, malarz, rektor Akademii Sztuk Pięknych, znany chociażby z tego, że podobno przeleciał samolotem pod przęsłami mostu Poniatowskiego przed wojną,
czy z przepięknego domu, który wyglądał niemal jak zameczek, który jest na samym szczycie niemalże wzgórz Kazimierzu Dolnym,
który lądował zresztą tym samolotem na plaży obok i w taki sposób podróżował z Warszawy do Kazimierza Dolnego.
Artysta niestety znalazł się na liście osób przeznaczonych tak naprawdę do rozstrzelania wśród Niemców
i został aresztowany bardzo szybko tuż po wejściu Niemców do Warszawy we wrześniu 1939 roku i rozstrzelany właśnie w Palmirach.
Także wiadomo, że tam stracił życie.
Po wojnie jego żona Zofia Pruszkowska, artystka-malarka złożyła tę kwestię narzu do działu strad wojennych,
gdzie wykazała jakby straty związane z pracownią właśnie Tadeusza Pruszkowskiego.
Kolejną wdową po malarzu, Franciszku Eismondzie, była Maria Zwieniawski-Eismondowa,
która opisała straty zbiorów artystycznych w sześcioizbowym mieszkaniu znajdującym się przy Placu Trzech Krzyży.
Jak to napisała, obrazy zostały zrabowane z mieszkania mego po przymusowym wygnaniu mnie przez Niemców.
Zagrebiono niezmiernie cenny zbiór arcydziału sztuki najznakomitszych artystów polskich,
ale także obrazy pochodzące ze spuścizny artystycznej Franciszka i Stanisława Eismonda.
Stanisław Eismond był synem Marii Eismondowej, również był znanym malarzem.
Wiadomo, że 7 września 1939 roku wyjechał z Warszawy z transportem najcenniejszych zbiorów zachęty,
w tym m.in. z obrazami Jana Matejki, Bitwa pod Grunwaldem, a także Kazanie Skargi.
Losy tych obrazów to w ogóle jest osobna, fascynująca opowieść, ale rzeczywiście obydwa obrazy zostały cudownie uratowane.
Jeden możemy oglądać Bitwę pod Grunwaldem, obudzoną Narodowym w Warszawie,
drugie kazanie skargi, obecnie w Zamku Królewskim w Warszawie.
Natomiast niestety Stanisław Eismond przypłacił tą wyprawę, ten cały konwój skarbów,
jak to określił Bogusa Wołoszański, przypłacił życiem.
Stanisław Eismond zginął podczas bombardowania Lublina 9 września 1939 roku.
Kolejny malarz, który utracił swoją twórczość to Antoni Teslar.
On z kolei przekazał swoje obrazy do sprzedaży komisowej w antykwariatach i sklepach komisowych,
znajdujących się w wielu punktach, tak naprawdę centrum Warszawy.
Zrobił to tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego, widocznie licząc na to,
że te obrazy być może w jakiejś części się uchronią.
Natalia Batolska z kolei, córka znanego malarza batalisty Stanisława Batolskiego,
opisuje również, że w mieszkaniu przy ulicy Brzozowej, które zostało zbombardowane we wrześniu 1944 roku,
przepadła cała twórczość, dom został zbombardowany i spalony w czasie Powstania Warszawskiego.
Musimy sobie zdać sprawę z tego, że straty zbiorów artystycznych to nie tylko to, co było w pracowniach,
ale również to, co znajdowało się już wówczas w gmachach publicznych.
To są różnego rodzaju dekoracje.
Warto tutaj powiedzieć o dworcu głównym w Warszawie, który był prawie, że gotowy do oddania
już też przed wybuchem wojny we wrześniu 1949 roku.
Zawierał mnóstwo wspaniałych dzieł sztuki i mozaik, i płaskorześ, i malarskich prac.
To było naprawdę wewnątrz wspaniałe dzieło, można powiedzieć, wielu, wielu artystów,
plastyków z różnych dziedzin.
Bardzo ciekawa historia, na którą się natknąłem, to historia Henryka Marka Rudlińskiego,
pseudonim Czart, znanego grafika przedwojennego.
Był uczestnikiem walk na Mokotowie.
Ten właśnie mężczyzna po nieudanej przeprawie kanałami wyszedł wraz z grupą powstańców
w łazem przy ulicy Dworkowej 5. Jak państwo znają chociażby z filmu kanał,
wszyscy ci powstańcy zostali rozstrzelani przez Niemców.
Rudnickie jako jedyny uniknął rozstrzelania, proszę państwa, dlatego,
ponieważ został rozpoznany przez oficera tych żandarmów niemieckich,
który wcześniej zamówił u niego dwa portrety i w ten sposób darował mu życie.
Tutaj też warto powiedzieć o tym, że oczywiście ci artyści, malarze też walczyli na swój sposób.
W czasie okupacji projektowali różnego rodzaju plakaty i ulotki i prace graficzne.
Jan Zachwatowicz wspomina o tym, jak w okresie powstania spotkał w domu przy ulicy Mokotowskiej
znajomego rzeźbiarza Mieczysława Lubelskiego, który w roboczym kombinezonie
wyszedł na chwilę na papierosa z warsztatu, gdzie zajęty był produkcją granatów ręcznych.
Także również artyści plastycy walczyli tak jak mogli,
chociażby rzeźbiarze robiąc granaty ręczne.
Bardzo ciekawą historię też opowiada sanitariuszka Halina Zbierska,
która we swoich wspomnieniach pisze o młodym żołnierzu,
o którym koledzy mówili, że jest bardzo zdolnym malarzem.
Chłopak trafił do szpitala z poważną raną ręki,
zanieczyszczoną resztkami poszarbanego munduru i odłamkami metalu.
Lekarz podczas oględzin zadecydowało o amputacji.
W kolejce na operację czekało bardzo wielu wówczas rannych powstańców.
Jak relacjonuje Zbierska?
Decyzja lekarza ocuciła biedaka.
Błagał, żeby zostawić go w spokoju.
Woli umrzeć niż stracić rękę.
Wówczas poszłam prosić lekarza, by spróbował, może się uda, może nie przyjdzie zakażenie,
a w najgorszym razie jeszcze zdąży amputować.
To malarz. Cóż zrobi bez prawej ręki?
Lekarz zgodził się.
Mniejsze rany oczyściłam sama.
Poważniejszym się nieprzytomnemu znów opatrzył lekarz.
Gdy po tych zabiegach znów oprzytomniał i zobaczył swą rękę całą osnutą białymi bandażami,
uniósł się na lewej ręce, złapał mnie za szyję i z wdzięcznością ucałował.
Sądzę, że ręka jego została uratowana.
To są często naprawdę bardzo wzruszające wspomnienia.
Proszę Państwa, ja wychodząc z Biblioteki Narodowej po lekturze tych pamiętników,
wzruszenie to mało powiedziane oczywiście. Bardzo chciałem się podzielić tymi relacjami.
Opowiadałem to wielu różnym znajomom.
Niektórzy wręcz mieli dosyć tych, szczególnie tych tragicznych historii,
ale nie sposób całkowicie być obojętnym wobec tych relacji,
często tak jak mówiłem, pisanych ołówkiem na małych karteczkach jeszcze
właśnie w jakichś piwnicach bombardowanych w czasie powstania domów.
Często nie zdajemy sobie sprawy, że w czasie wojny bezpowrotnie przepadł też
taki dorobek artystyczny znanych malarzy, rzeźbiarzy, ale także zginęło wielu
młodych twórców, takich, którzy nie zdążyli zyskać sławy.
Tacy, których tak naprawdę jeszcze nie zdążyli wykonać odpowiedniej ilości
tych swoich dzieł sztuki. Także malarzy, rzeźbiarzy, muzyków, literatów.
Jeden z pokoetów młodego pokolenia, Andrzej Trzebiński,
cóż przed śmiercią w 1943 roku, tak opisał los swój oraz kolegów.
Zacytuję, pochłonie nas historia młodych, dwudziestoletnich chłopców.
Nie będziemy mochnackimi, Mickiewiczami, Norwidami swojej epoki.
Mogliśmy być przynajmniej rimbałdami, ale odrzuciliśmy to.
Poszliśmy gdzie indziej.
Poszli proszę państwa bronić naszą ojczyznę i poszli na barykady.
Niestety wielu z nich przepadło, a także z nimi ten ich dorobek artystyczny.
W taki sposób chciałbym zakończyć tą moją opowieść o stratach artystów plastyków.
Chciałbym państwu bardzo podziękować za uwagę, za wysłuchanie sześciu odcinków z cyklu Kolekcje 44.
Usłyszeli państwo zaledwie część tych wszystkich relacji, część tych badań, które udało mi się poczynić przez te lata.
Odcją oczywiście do książki Zrabowana Warszawa, do różnego rodzaju artykułów, audycji,
ale przede wszystkim do naszego podcastu.
I będą mogli państwo jeszcze wysłuchać ostatniego odcinka, który nagraliśmy wspólnie z panem Aleksandrem Maksymowiczem.
W tym odcinku opowiemy więcej ciekawostek, ale też pan Aleksandr zada mi kilka pytań,
no wątpliwości, które mogą się pojawić podczas odsłuchania odcinków.
Także zapraszamy jeszcze do wysłuchania ostatniego odcinka z cyklu Kolekcje 44.
Bardzo dziękuję państwu za uwagę. Do usłyszenia, do zobaczenia.
Zapraszamy do odsłuchania posłowia cyklu „Kolekcje ‘44”. Dr Mariusz Klarecki, autor książki „Zrabowana Warszawa”, przedstawi historię badań losów warszawskich kolekcji artystycznych podczas II wojny światowej. Dowiemy się, jak historycy szacują straty wynikające z grabieży i zniszczeń oraz w jaki sposób możemy chronić swoje zbiory w obliczu współczesnych zagrożeń. Czytaj dalej o Kolekcje ‘44 – posłowie
Gdy kule świstały nad głową, a Stare Miasto ścierano w pył. Losy kolekcji Stanisława Patka i Andrzeja Boniego Stanisław Patek był przed wojną ministrem spraw zagranicznych RP, posłem w Tokio i Moskwie, ambasadorem w Waszyngtonie, a następnie w latach 1936–1939 senatorem nominowanym przez prezydenta. Wycofał się z życia… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 5
Terror na Ochocie i Mokotowie. Zagłada kolekcji Weyssenhoffów. Dawne polskie i zachodnioeuropejskie malarstwo zajmowało szczególne miejsce w imponującej kolekcji, której stratę opisał Jan Wincenty Weyssenhoff. Kolekcjoner zamieścił dokładny opis działów tworzących bogate zbiory, w tym: miniatur, grafik, rysunków artystów polskich, porcelany, szkła, fajansu, kolekcji polskich i zagranicznych medali z… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 4
Od arystokraty do antykwariusza. Zagłada miejskich pałaców. Pałacyk należący do Benedykta Tyszkiewicza położony był przy ul. Matejki 5. Znajdowała się w nim nieprzebrana liczba zabytkowych przedmiotów reprezentujących niemal wszystkie dziedziny sztuki. Według wspomnień Zofii Potockiej, wybrane przez Benedykta Tyszkiewicza najmniej wartościowe przedmioty z wyposażenia pałacu zasilały asortyment kilku antykwariatów przez… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 3
Pokwitowana kradzież dla Hitlera Losy kolekcji rodziny Rykaczewskich oraz Kazimierza Moszkowskiego W domu przy ul. Miodowej przechowywana była kolekcja dzieł sztuki należąca do rodziny Rykaczewskich. Rykaczewscy byli kolekcjonerami malarstwa i rzemiosła artystycznego. Większość zbiorów malarstwa, w tym również portret Erazma z Rotterdamu autorstwa Hansa Holbeina, Antoni Pech nabył przed… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 2
O kryjówkach, które miały uratować warszawskie kolekcje sztuki. Losy kolekcji Władysława Michalskiego i Andrzeja Rotwanda. Kolekcje ’44 to podcast, który zabiera słuchaczy w okres Powstania Warszawskiego, odkrywając losy prywatnych kolekcji sztuki zrabowanych i zniszczonych przez niemieckich okupantów. W sześciu odcinkach poznamy historie kolekcjonerów i tragiczne okoliczności, które doprowadziły do… Czytaj dalej o Kolekcje ’44 – odc. 1
