Swoje pierwsze studio projektowe otworzył w Katowicach jeszcze przed II wojną światową. Podróżował, miał rozbudowane kontakty z grafikami z innych krajów, w PRL-u zorganizował Pierwszą Ogólnopolską Wystawę Znaków Graficznych. Projekty i postać Jana Hollendra przypomina wystawa w katowickim Rondzie Sztuki. Rozmawiamy o niej z Patrykiem Hardziejem.
„Bardzo wiele znaczących dla polskiej kultury symboli zaprojektował człowiek, który stał w drugim rzędzie projektowym. Nie był gwiazdą pokroju polskich plakacistów” – mówi w podcaście kurator wystawy, projektant i ilustrator Patryk Hardziej. Na ekspozycji zobaczymy oryginały projektów znaków i niepublikowane dotąd materiały.
W audycji usłyszą Państwo o wydarzeniach z życia twórczego Jana Hollendra. Rozmawiamy także o miejscu znaku graficznego we współczesnej kulturze wizualnej i sentymencie, jaki mogą wzbudzać otaczające nas symbole.
Wystawa „Jan Hollender – Projekty” potrwa w Rondzie Sztuki do 12 maja 2024 roku.
Przy mikrofonie Martyna Matfiejuk. Dzień dobry Państwu.
Dziś gościem audycji kulturalnych jest Patryk Hardziej, ilustrator, grafik, badacz polskich znaków graficznych.
Występujący w tej audycji jako kurator wystawy Jan Holender Projekty, prezentowanej w katowickim Rądzie Sztuki.
Dzień dobry Patryku.
Dzień dobry, cześć.
Jan Holender, projektant i autor znaków graficznych, doskonale zapewne Państwu znanych, takich jak Polfa, PKO z Globusem, Pronit czy Desa.
Co powiedziałbyś, że wyróżnia projekty jego autorstwa?
Powiedziałaś, że projekty są znane, to prawda, natomiast sam projektant aż tak bardzo znany nie jest.
Myślę, że to jest wyróżnik, że bardzo wiele znaczących dla polskiej kultury symboli zaprojektował człowiek, który stał w drugim rzędzie projektowym.
Nie był gwiazdą pokroju polskich plakacistów, a nawet jeżeli chodzi o projektowanie znaków, był raczej takim dobrym duchem, projektantem, który kierował też pracami młodszych kolegów i koleżanek.
Natomiast sam nie za bardzo wychodził do tego pierwszego rzędu, żebyśmy mogli od razu określić go, że Jan Holender jest bardzo, bardzo popularnym polskim projektantem.
Więc moim zdaniem ten rozdźwięk między taką może skromnością z jednej strony, a z drugiej strony płodnością projektową to jest coś, co jest bardzo charakterystyczne dla niego.
To też twórca, który był inicjatorem i komisarzem pierwszej ogólnopolskiej wystawy znaków graficznych z 1969 roku.
I tak sobie pomyślałam, że ty w pewnym sensie jesteś kontynuatorem jego myśli, jego inicjatywy, jako współorganizator drugiej tego typu wystawy, która miała swój początek w 2015 roku.
Pomyślałeś tak o sobie?
To przyszło do mnie dopiero, wiedząc ogólnie jak historia wyglądała, że był komisarzem, że organizował w ramach Związku Polskich Artystów Plastyków tę bardzo ważną wystawę dla polskiej grafiki w 1969 roku.
Wiedziałem o tym wszystkim, pisałem też o tym w katalogu.
Natomiast dopiero podczas otwarcia wystawy w Katowicach, kiedy przemawiała jego córka, pani Magdalena Holender, zdałem sobie sprawę, bo właśnie ten wątek poruszyła, zdałem sobie sprawę, że to połączenie nastąpiło.
I troszkę poczułem się, że nie jestem gotowy, aby być odebrany jako ten następca organizacyjny, przynajmniej jeżeli chodzi o Holendra, bo naprawdę to co on zrobił w latach 60. dla podniesienia poziomu polskiej grafiki użytkowej było niesamowite.
Oprócz tego, że działał aktywnie w różnych komisjach, działał jako juror w konkursach, zorganizował właśnie pierwszą ogólnopolską wystawę znaków graficznych, także organizował wyjazdy polskich projektantów do Niemiec, do fabryk papierów, żeby mogli zobaczyć jak na dobrym jakościowym papierze się produkuje i żeby mogli nawiązać też kontakty.
Miał też rozbudowane kontakty z projektantami niemieckimi, jak Hermann Sapp, bardzo znany typograf, czy Anton Stankowski, autor znaku Deutsche Bank. Pod tym kątem organizacyjnym to był człowiek, instytucja.
Myślę, że jeśli chodzi o twoją działalność właśnie w zakresie popularyzacji historii polskiego znaku graficznego, to też już masz całkiem spory dorobek i jeszcze na pewno wiele, wiele przed tobą.
Spróbujmy porównać realia, w których tworzył Jan Holender ze współczesnością. Na ile praca projektanta, grafika się zmieniła i czy w ogóle dziś powstają znaki graficzne w takim tradycyjnym rozumieniu, czy są zamawiane?
Jeżeli chodzi o realia, to musimy podzielić to na różne okresy w jego twórczości, w jego życiu, ponieważ to był projektant starszego pokolenia, starszego pokolenia, nie mówię tutaj urodzonego po wojnie, tylko przed wojną.
Urodził się w 1907 roku z Fibicy, teraz to jest część czeskiego Cieszyna i jako niemieckojęzyczny Żyd przez wszystkie te lata początkowe XX wieku podlegał zmianom, którym i państwo podlegało i podlegały zmiany polityczne, które nastąpiły w pierwszym takim okresie jego życia.
On dużo podróżował, praktykował m.in. w Wiedniu. Możliwe, że dzięki temu jego takie pragmatyczne podejście do projektowania się urodziło, ponieważ warsztaty wiedeńskie jednak podnosiły rangę tej sztuki użytkowej.
Nie tylko obraz, nie tylko rzeźba, nie tylko grafika artystyczna, ale też mebel, znak, ornament, to było częścią tego myślenia na początku XX wieku, jeżeli chodzi o secesję i o później przerodzenie się w taką bardzo pragmatyczną sztukę użytkową.
I on z tego wyrósł. Natomiast pierwsze swoje studio założył w latach trzydziestych w Katowicach i tam na zasadach zupełnie komercyjnych zatrudniał ludzi, wykonywał zlecenia, prowadził projekty, więc pod tym kątem był projektantem rozumiejącym rynek, jak to wspomina także jego przyjaciel Roman Duszek,
ale też mający możliwość funkcjonowania w tym świecie komercyjnym, gdzie jest konkurencja.
I zaraz po wojnie, kiedy ten świat się zmienił, no jeszcze kilka lat, w latach czterdziestych miał możliwość pracowania jako projektant na zasadach komercyjnych, na zasadach prywatnych.
Wtedy pracował w Łodzi dla amerykańskiego przedsiębiorstwa Mopexas, który hollywoodzkie produkcje dystrybuował w Europie powojennej.
Natomiast w 1948 to już zostało ukrócone przez władze socjalistyczne, wszystko zostało upaństwowione, więc Holender też musiał się wpisać w ten schemat.
Na początku pracował w wydawnictwie Książka i Wiedza jako redaktor artystyczny, zatrudniał też innych projektantów.
Natomiast to była praca dla przedsiębiorstwa państwowego na zasadach określonych bardzo mocno ministerialnie i różnych normach, które w tamtych czasach funkcjonowały.
Natomiast później projektował dużo znaków na konkursy, różne instytucje, przedsiębiorstwa, fabryki.
I zamawiały u niego symbole, już był starszym panem, bo około pięćdziesiątki, a nie przeszkadzało mu to w ciągu kolejnych 30 lat zaprojektować ponad 200 znaków.
I to chyba to doświadczenie przedwojenne, międzywojenne, komercyjne pozwoliło mu świeżo patrzeć na to, co podczas PRL-u projektował.
Ponieważ miał jednak chyba większą świadomość niż projektanci, którzy właśnie w PRL-u się urodzili, wychowali i dla tego systemu projektowali całe życie.
To odnieśmy to jeszcze do dzisiejszej rzeczywistości i wrócę do tego pytania o to, czy dziś projektuje się właśnie te znaki graficzne w takim tradycyjnym rozumieniu, jak miało to miejsce w XX wieku.
Troszkę czasy się zmieniły i dzisiaj znak jest częścią systemu wizualnego, częścią identyfikacji wizualnej i także ten zakres mediów, na których jest używany, się drastycznie powiększył.
Więc ta waga ze znaku, z tego, że on musi wszystko symbolizować, że on jest tym najważniejszym elementem przekazującym tożsamość instytucji, wydarzenia danej osoby, to już chyba się trochę zmieniło.
Widać to też w estetyce znaków.
Jeżeli popatrzymy na znaki sprzed 40, 50, 60 lat, to one są piękne w formie.
One mają kilka symboli zaszytych w jednej formie graficznej.
One mają sznyty czasem kaligraficzny, czasem geometryczny, ale bardzo to jest dobrze wyważone.
I widać w nich, jak dużo czasu projektanci spędzali na ich dopracowywaniu.
Dzisiaj przez to, że świat jest szybszy i ta identyfikacja wizualna i system góruje, to znak troszkę zszedł na drugi plan.
To może być dzisiaj kropka, to może być kwadracik, to może być jakiś kolor, to może być po prostu napis z fontu, ale jeżeli inne elementy z nim współgrają,
jeżeli całość tego systemu wyraża tożsamość zamawiającego, no to dlaczego tak nie działać, prawda?
Ja wychodzę z założenia, że przez to, że tak się myśli dzisiaj, że ten znak nie jest najważniejszy, bardzo wiele osób sobie odpuszcza w ogóle jego dopracowanie.
Natomiast chyba nic nie stoi na przeszkodzie, żeby w dobrym systemie, który jest rozbudowany i ma wiele aspektów pomagających promocyjnie,
nie wstawić znaku, który też działa, wygląda pięknie i dużo komunikuje, bo ostatecznie to on jest tym obrazem, który reprezentuje tą wisienką na torcie.
Więc pod tym kątem to się zmieniło, natomiast myślę, że też powinniśmy na przeszłość patrzeć i dbać o tą historię znaków,
ale też szukać własnej takiej drogi indywidualnej polskiej w tej całej historii projektowania graficznego,
no bo tożsamość zawsze nam pomoże.
Myślę, że nie będziemy wtedy musieli oglądać się na dokonania projektantów z innych krajów,
co chyba było przez lata takim nieodzownym elementem właśnie projektowania,
że raczej się inspirowaliśmy Zachodem niż tym, co jest tutaj, a wiele pięknych rzeczy się wydarzyło.
Ryszard Bojar pod koniec lat sześćdziesiątych na łamach magazynu Projekt tak opisywał przymioty dobrego znaku graficznego.
Długowieczność, co zmusza do szukania formy w jakimś sensie ponadczasowej,
lapidarność, umożliwiająca szybką percepcję, czytelność przekazu i jednoznaczność symboliki.
Dodałbyś coś do tego?
Ryszard Bojar był specyficznym typem projektanta w tamtych czasach.
Projektantem, których nie było praktycznie, bo był skrajnym modernistą.
U niego było wszystko racjonalnie, wykreślone, nie było finezji, na przykład jaką mamy w znakach Karola Śliwki.
Natomiast była duża kultura projektowa, poszanowanie siatek, poszanowanie właśnie systemu.
On zapoczątkował w Polsce to myślenie o systemie, o identyfikacji wizualnej, o długowieczności.
Trzeba wspomnieć, że był też autorem znaku CPN, który w swojej formie już był wynikiem myślenia bardzo pragmatycznego i strategicznego,
ponieważ rozmawiając z Ryszardem Bojarem o CPN-ie i pytając się o formę tego, co by nie było,
jednego z najbardziej charakterystycznych i legendarnych polskich znaków,
liczyłem na odpowiedź, w której powie o jakimś natchnieniu, o inspiracjach, o czymś, co jest takie nieuchwytne.
Więc powiedział, no znak CPN, przez to, że były niedobory farby w tamtych latach w Polsce,
a musiał być reprodukowany na tysiącach elementów, na tysiącach pojazdów,
wymyśliliśmy tak, żeby trzy litery zamalować tak, żeby tylko na dwie poświęcić farbę.
I dla mnie to było niesamowite, że 33% farby oszczędzili tylko dlatego,
że jedna z liter była tą niewidoczną w środku znaku.
I to było to myślenie właśnie, jeżeli chodzi o Ryszarda Bojara.
I podpisuję się pod nim dzisiaj, bo w tym kierunku poszedł świat, poszło projektowanie
i myślę, że on bardzo dobrze wyczuł, co potrzebne jest w budowaniu tożsamości.
Właśnie tą modułowość, systemowość, określenie dobrego koloru,
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
