Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne. Katarzyna Sanocka, dzień dobry Państwu.
Numer kwartalnika Kultura Współczesna wydawanego przez Narodowe Centrum Kultury
nosi pod tytuł Historie Radia i to właśnie temu medium ten numer poświęcony jest w całości.
O fenomenie tego medium i o początkach polskiej radiofonii
opowie nam dzisiaj pani doktor Joanna Walewska-Hopitany
z Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Mikołaja Kopernika
z Katedry Kulturoznawstwa. Pani doktor jest historyczką mediów
i szczególnie interesuje się stykiem sztuki, technologii i społeczeństwa.
Witam Cię serdecznie. Joaszu, już na wstępie, ponieważ jesteś współautorką
koncepcji całego numeru, na wstępie napisałaś, że radio jest fascynujące
i że tak naprawdę to jest jedno z takich ostatnich, a może tak naprawdę
ostatnie romantyczne medium. Co to dokładnie oznacza?
Radio jest fascynujące, dlatego że jest jednym z mediów natury
i tak naprawdę ludzie zawsze patrzyli się w niebo, ale w pewnym momencie
to niebo zaczęło być zmediatyzowane, czyli zaczęło być po prostu
nasycone komunikatami, sygnałami i dzisiaj nam się wydaje to oczywiste,
ponieważ cała rzeczywistość jest nasycona tego rodzaju sygnałami,
nie wiem, czy chociażby GPS, czy w ogóle sieci mobilne,
ale wtedy to była jakaś zupełna nowość, że jesteśmy w stanie się porozumiewać
bez widocznego po prostu interfejsu i że jakby zmienił się cały model komunikacji,
który wcześniej był tak zwanym komunikacją one-to-one, czyli człowiek do człowieka,
a nagle można było nadawać do nieokreślonej, ale przypuszczalnie bardzo dużej ilości osób.
I wydaje mi się, że również to jest fascynujące w tym medium,
że trzeba by się zastanowić, co tak naprawdę było słychać,
bo dzisiaj mamy podcasty, doskonale po prostu zaplanowane audycje radiowe,
ale wtedy to nie był standard, raczej standardem było to,
że było słychać trzaski, murze elektryczne, wyładowania na słońcu,
więc jakby to było to medium natury,
w którym przemawiała natura do człowieka,
można było ją po prostu usłyszeć, fenomeny, których do tej pory nie słyszeliśmy.
Czyli dlatego też nazywasz to medium nieokiełznanym, prawda?
Bo chodzi o to, że człowiek nie na wszystko miał wpływ.
Na bardzo mało rzeczy miał wpływ, dlatego że to jest takie medium,
które jakby nie respektuje zasad, które próbuje mu narzucić powiedzmy człowiek.
Na przykład, nie wiem, może jest taki przykład dać,
że mamy pojęcie powiedzmy żelaznej kurtyny
i nam się wydaje, że ono pochodzi po prostu z czasu zimnej wojny.
A tak naprawdę ono powstało w roku 1911,
kiedy zastanawiano się, jak powstrzymać fale radiowe przed przekraczaniem granic.
Czyli członkowie po prostu Międzynarodowej Unii Telegraficznej
zastanawiali się, co zrobić, żeby zatrzymać fale,
które po prostu nie respektowały granic państwowych.
W swoim artykule piszesz o tym, że historia polskiego radia,
polskiej radiofonii, sam początek i powstanie polskiego radia
jest najbardziej enigmatycznym momentem w ogóle w całej historii radia.
Jedna jest taka przyczyna bardzo techniczna.
Ta techniczna przyczyna jest taka, że nie mamy archiwów
i te archiwa zostały oczywiście zniszczone podczas II wojny światowej.
Drugi powód jest taki bardziej, moim zdaniem, ciekawy.
Mamy dwie tak naprawdę daty, które wyznaczają narodziny polskiej radiofonii.
Pierwsza data to jest 1 lutego 1925 i to jest rozpoczęcie takich próbnych audycji
nadawanych przez Polskie Towarzystwo Radiotechniczne,
a druga data to jest 18 kwietnia 1926 roku, kiedy po prostu odezwało się Polskie Radio.
Halo, halo, to Polskie Radio Warszawa na fali 480 metrów odezwała się Janina Stomkówna.
I to jest jakby taki jeden z spornych kwestii wśród historyków radia,
co właściwie należałoby uznać za tę pierwszą audycję.
Większy z nich zgadza się, że jednak będzie to próbna audycja PTR,
dlatego, że ona wyznaczyła pewne standardy i też sprawiła,
że fenomen radia stał się jakby faktem społecznym,
że jednak ludzie potrzebują radia i że to radio jest nam potrzebne.
Natomiast ta druga audycja, ona już wyznaczała historię polskiego radia,
czyli radia jako instytucji po prostu na ziemiach polskich.
Polskie Radio, czyli medium, które kojarzymy przede wszystkim z tym medium narodowym,
ale ty w swoim artykule wpisujesz powstanie polskiego radia w kontekst dużo szerszy.
Co ma zatem wspólnego firma Marconi z Polskim Radiem?
Tak naprawdę ten artykuł, który napisałam, on jest dla mnie taką trochę wycieczką na teren,
która się zwykle nie udaje, ponieważ ja zajmuję się historią radia po II wojnie światowej.
Ale to, co mnie zastanowiło bardzo, to kiedy czytałam początki,
to trzecie rozpoczęcie historii Polskiego Radia po II wojnie światowej,
kiedy udało się odbudować sprzęt nadawczy, trochę się tam właśnie udało zorganizować
jakby podwaliny tej radiofonii na nowo.
I znalazłam taki list Wilhelma Billiga, Dominica, który był wtedy, zajmował się gospodarką,
w którym mówi tak, jeżeli za chwilę nie uzyskamy od firmy Marconi lamp nadawczych,
to cały nasz wysiłek legnie w gruzach i wszystkie stacje nadawcze stanu,
które w tej chwili mamy.
I to mnie zastanowiło, jak bardzo to polskie radio było uzależnione jednak od tej firmy.
I pomyślałam sobie, że może warto byłoby poszukać właśnie w archiwach Marconiego,
czy nie ma jakichś materiałów dotyczących po prostu polskiego radia.
No i faktycznie znalazłam tam takie dokumenty, które świadczyło o bardzo takich rozległych kontaktach
tych dwóch podmiotów.
I okazuje się, że tak naprawdę polskie radio nie zapunkcjonowałoby w tej formie,
jaką my znamy z historii, gdyby nie firma Marconi.
Twój artykuł nosi tytuł Wpływ Marconi Wireless Telegraph na powstanie radiofonii w przedwojennej Polsce.
A zatem ten wpływ, jak rozumiem, dotyczył tylko albo aż technologii.
Czy chodziło też o jakąś szerszą koncepcję w ogóle funkcjonowania radia i sposobu przekazu?
W tym czasie, o którym mówimy, czyli to są lata dwudzieste,
Polska jest już dosyć zacofanym krajem, jeżeli chodzi o rozwój radia.
Znaczy nawet kraje takie ościenne, na przykład nie wiem, Czechosłowacja w tym czasie,
już prawie, że dwa lata wcześniej mają już swoje radio założone.
I w tym czasie kraje takie, które nie są bardzo mocno uprzemysłowione,
one mają do wyboru tak naprawdę skorzystać z oferty kilku firm,
które istnieją na rynku.
Czyli na przykład mamy Marconiego,
mamy Campanie General de Telefonie Sonfil,
mamy Telefunkena albo Radio Corporation of America.
I to jest tak zwany kapitalizm kartelowy,
czyli te firmy podzieliły pomiędzy siebie rynek radiotechniczny
i umówiły się, okej, my nie będziemy ze sobą konkurować,
będziemy sprzedawać swoje jakby technologie w sposób taki monopolistyczny,
ale jakby dzieląc się tym rynkiem.
No i wiadomo, że Polska nigdy nie sięgnęła by po usługi Telefunken,
bo to było z powodów jakby historycznych mało tak nieuzasadnione.
Więc jakby ten Marconi stawał się pewnego rodzaju taką, nie wiem,
jedną z bardziej takich dobrych ofert powiedziałabym.
I też musimy wziąć pod uwagę to,
że Polska w tym czasie jest bardzo słabym ekonomicznie krajem
i też mało firm chce tak naprawdę inwestować w kraju klubu króla, tak?
Nie wiadomo, czy on będzie istniał, czy nie, co się z nim stanie.
Oczywiście jest to raczej wyjątek, raczej wskazuje się na to,
że firmy chciały inwestować po to, żeby uzyskać szybko zysk,
więc taka długofalowa inwestycja raczej należała do rzadkości.
Budowa radiofonii to był niesamowity koszt.
I było to widać w czasie, kiedy Polska budowała
radiostację transatlantycką w Babicach.
Wykrwawiło się polskie państwo na to, żeby po prostu ją wybudować.
I też było to widać w innych krajach,
które również miały problem ze zbudowaniem od początku broadcastingu,
tak jak wtedy się o tym mówiło.
Dlatego potrzebny był inwestor.
I wydaje mi się, że właśnie tym inwestorem stał się
Marconi Wireless Company,
który nie tylko jakby użyczył swoich technologii,
ale również, co ważniejsze, moim zdaniem załatwił kredyt
Gdzie uzyskanie tego kredytu dla takiego państwa jak Polska
było trudne, trudne.
Bo wiadomo było, że i faktycznie nawet Polska
tak naprawdę nie spłaciła tego kredytu, szczerze mówiąc,
przed rozpoczęciem II wojny światowej.
I po II wojnie światowej Marconi próbował odzyskać nawet te długi,
co faktycznie mu się chyba nie udało.
Dlatego pokazuję to jakby w skalę tego,
to jest po prostu wielkie przedsięwzięcie finansowe było, nie?
To jest po prostu inniująca historia.
Zastanawiam się, bo mówiłaś, że sięgnęłaś do archiwów,
do dokumentów firmy Marconi.
Gdzie je znalazłaś?
Jak wyglądał ten proces, to twoje poszukiwanie,
ta trochę taka detektywistyczna praca?
Kilka lat temu Bodleian Library w Oksfordzie
udostępniło katalog kolekcji, którą uzyskali.
Była to właśnie kolekcja dokumentów związanych z Marconiem
Akurat udało mi się dostać stypendium na taki właśnie niszowy temat,
bo myślę, że oni lubią niszowe tematy.
I spędziłam kilka tygodni na tym, żeby po prostu te dokumenty przeglądnąć.
Więc tak, to jest taki właśnie paradoks,
że my bardzo rzadko dostajemy nowe dokumenty do ręki.
I mamy oczywiście naszym wybitnym historykiem radiofonii
jest Maciej Józef Piatkowski,
który napisał dwie wspaniałe książki
o narodzinach Polskiego Radia i radiofonii warszawskiej.
Ale jego badania były oparte głównie na gazetach radiowych
oraz ponieważ zaczął swoją pracę w latach 50. w radiu, w biurze studiów,
to również miał okazję przeprowadzić wywiady
z po prostu pracownikami tej radiofonii przedwojenniej jeszcze.
Ale wiemy również, że pamięć ludzka jest dosyć zawodna.
I niestety to, co niesie ze sobą papier,
to jest to, że mamy te dane,
po prostu wiemy dokładnie, prawdopodobnie jak było.
Natomiast ludzie zapominają różne rzeczy.
I to jest ciekawe, że bardzo długo
nie dało się po prostu z tą książką tak naprawdę dyskutować.
A jakby tutaj mam wrażenie,
że te dokumenty wniosły jakby nową perspektywę.
Do tego pokazując, że radio nie było tylko
wielkim patriotycznym czynem,
ale było również okazją do zarobienia pieniędzy,
bo radio było po prostu też biznesem
dla wielu tych inwestorów, którzy w niej zainwestowali.
Było również takim momentem,
kiedy Polska została włączona
do takiej komunikacji międzynarodowej w pewnym sensie.
Bo tutaj się zaczęła wymiana międzynarodowa programów,
tak, że nie wiem, tutaj Zygmunt Hamid bardzo mocno działał
właśnie na rzecz tego, żeby właśnie taka wymiana,
do takiej wymiany dochodziło,
a to było możliwe dzięki technologii.
Czy w książkach, o których wspomniałaś,
Macieja Kwiatkowskiego, w ogóle jest mowa
o firmie Markoni, o tych inspiracjach,
o tych powiązaniach, czy o tym kredycie,
Czy to jest tak naprawdę twoje odkrycie?
Czy tak naprawdę dopiero teraz
zaczynamy tę historię poznawać,
a obchodzimy stulecie istnienia Polskiego Radia?
U Kwiatkowskiego jest wspomniane o firmie Markoni,
tak, no to nie da się tego,
no bo nawet jak spojrzymy na studio warszawskie,
jest taka fotografia,
gdzie jest zajęta ona już przez okupantów
i jest taka piękna fotografia tego studia
i jest, nie wiem, jakiś tam,
jakiś sprzęt, już nie pamiętam, co to jest,
ale jest firma Markoni, tak,
więc ona nawet na tych zdjęciach jest widoczna,
więc jakby to jest częścią tej historii.
Tylko, że Maciej Józef Kwiatkowski,
jak pisze o początkach tego radia,
to on pisze o pewnego rodzaju wyścigu
między PTR-em, a Polskim Radiem.
Pisze z bardzo dużą taką dozą sympatii do PTR-u
i mówi, że jakby to, że PTR przegrał,
bo PTR przez kilkanaście miesięcy
prowadził po prostu próbne audycje.
No i faktycznie one były słyszalne w Warszawie
i już zaczęli jakby wprowadzać program,
czyli, nie wiem, koncerty, odczyty,
zapraszali solistów, tak,
gwiazdy polskiej estrady.
I nagle okazało się,
że jak był ten taki konkurs o koncesję,
to oni przegrali z jakąś zupełnie nieznaną
nikomu bliżej spółką Polskie Radio.
Specjalnie założono jakby do tego konkursu, tak?
Piszesz o tym konkursie na koncesję
w ten sposób, że wygrała, tak jak mówisz,
spółka Polskie Radio,
i ta spółka wcześniej,
Polskie Radio, i tu cudzysłów,
żyło życiem utajonym.
Czyli po prostu, no jak to wyglądało?
Skąd się wzięło nagle Polskie Radio?
Znaczy, Kwiatkowski tak pisze,
że żyło życiem utajonym.
To jest, Polskie Radio,
to była taka spółka założona właśnie
na potrzeby broadcastingu
i tutaj używam tego słowa,
bo to jest słowo epoki, tak?
Nie mieliśmy jeszcze wtedy innego słowa,
używano tego słowa angielskiego.
I zainwestowało w nią taki koncert
który był koncernem inwestującym
związane z energetyką.
Czyli na przykład z mojego rejonu
to są to z Fabryka Kabli w Bydgoszczy,
ale również różnego rodzaju tam,
nie wiem, elektrownie na Śląsku i tak dalej.
jak twierdzi Kwiatkowski,
chociaż też nie jestem do końca tego pewna,
na polskich jakby udziałowcach,
I to odróżniało Polskie Radio od PTR-u.
Bo PTR był tak naprawdę,
miał taką strukturę,
która jedna trzecia udziałów
należała do Marconi Wireless Telegraph Company,
jedna trzecia należała do Société France Radio Electric,
to jest taka spółka francuska,
no i jedna trzecia należała w połowie
do firmy Farad i Radioport.
To były takie dwie pierwsze spółki
przedsiębiorstwa radiotechniczne
na ziemiach Polski.
No i tutaj bardzo to się jakby nie podobało,
że być może jak PTR to wygra,
no to jakby cała radiofonia
będzie oparta na upisem kapitale.
No i to jest zastanawiające,
no bo ostatecznie wygrało Polskie Radio,
ale i tak miał ogromny dług,
czyli i tak jakby ten kapitał,
obecność tego kapitału była konieczna.
No i zaczęłam się na tym jakby zastanawiać,
jak to jest i wydaje mi się,
że było trochę tak,
że te po prostu spółki się dogadały
i wystąpiły być może w tym konkursie razem,
bo to też nie wiemy,
kto tak naprawdę w tym konkursie
o ten broadcasting startował,
nie do końca to jest jasne,
ale prawdopodobnie oni się dogadali,
że wygra Polskie Radio,
ale oni się po prostu mówią,
kto będzie jakiej działki,
powiedzmy nie wiem,
za co będzie odpowiedzialny,
bo też wydaje mi się,
że Roman Rudniewski,
który był odpowiedzialny
za te trudne audycje w PTR-ze,
on zorientował się,
że to nie jest cała taka prosta praca
i że trzeba tutaj dywersyfikacji,
że muszą być firmy,
które będą produkowały sprzęt,
a musi być osobna jakby instytucja,
która będzie odpowiedzialna
za po prostu za treść i za transmisję,
że to nie może być jeden podmiot
za to odpowiedzialny.
No i też było to moim zdaniem bardzo ważne,
że jednak polscy radiotechnicy
zachłyśnięci byli radiofonią brytyjską.
To widać po prostu,
jak jest spotkanie radiotechników polskich,
takiego stowarzyszenia,
Stowarzyszenia Radiotechników Polskich
i jest ono w ogóle na przykład
w dziedzibie Siły Światła,
które niby jest przeciwko PTR-owi,
ale występują tam sami funkowie PTR-u
i opowiadają o tym,
jak wspaniała jest brytyjska radiofonia
i dlaczego należy się na niej wzorować.
Więc wydaje mi się,
że się za tym zachwycali,
no bo czym mieli się zachwycać innym.
To był najbliższy przykład,
najlepszy i najlepiej w tym czasie,
moim zdaniem, zorganizowany
i bardziej zaawansowany
pod względem technicznym.
I też musimy spojrzeć na PTR
w sposób taki bardziej jakby przyziemny,
że oni zorganizowali te programy
oni też byli właścicielami
wszystkich patentów
czyli że niemożliwe było,
jednego z rozdziałów
Powstanie polskich zakładów
W Narodzinach Polskiego Radia
miejsce polskich zakładów
jak i jego uzależnienie
To jest dokładnie to,
o czym przed chwilą mówiłaś.
Zatem jak funkcjonowały
To znaczy, że pisze,
No i w pewnym momencie,
w pewnym momencie jakby
to przedsiębiorstwo
Markoniu Alei Skąpanej,
jeden z pracowników
tego przedsiębiorstwa
doprowadził do upadku.
ponieważ mi się wydaje,
i bardzo opłacalne,
ponieważ było wiadomo
najbardziej kosztowne
pewną swoją żywotność,
nałożył na produkty
że nie jest w stanie
tego jakby przewidzieć
ile to będzie kosztowało.
radiostacje polowe,
i w pewnym momencie
Marconi Wireless Company
to przyjechał tutaj
najbardziej kosztowną
trzeba było śliczyć
nałożył bardzo wysokie
budżet polskiego radia,
że z punktu widzenia
Marconi Wallis Company
przez Marconi Wallis Company
który można traktować
historii gospodarczej
dr Joanna Walewska-Hoptiany.
Dziękujemy Państwu.
