Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dziś tak jak wielokrotnie zapraszam Was w podróż.
Podróż po czasie i przestrzeni.
Podróż o tyle ciekawą, że miejsc, o których będziemy rozmawiać, po prostu nie ma.
Zniknęły co więcej pustka po nich.
Jest rozdzierająca i zwracająca uwagę, dlatego że będziemy mówić o wystawie niewyobrażalne.
Pustka po wielkich synagogach.
To jest wystawa otwarta i przygotowana w Żydowskim Muzeum Galicja w Krakowie.
13 synagog z miast w całej Polsce tak naprawdę, zniszczonych i nieodbudowanych po II wojnie światowej.
Te budynki są bohaterami, a może bohaterkami tej ekspozycji,
o której dzisiaj zgodził się opowiedzieć producent wystawy, pan Jakub Wydrzyński.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry Państwu, dzień dobry Pani.
Wydaje mi się, że każdą rozmowę najlepiej jest zacząć od początku,
ale dotyczy to nie tylko rozmów, spotkań i podcastów,
ale także w moim mniemaniu wszelkich działań, jakich się podejmujemy.
Dlaczego w tym momencie, dlaczego akurat teraz taką wystawę możemy w Muzeum w Krakowie oglądać?
Dlaczego akurat teraz przyszedł moment, żeby ją stworzyć?
Jaki był impuls do rozpoczęcia przez Państwa prac?
Wystawa planowana jest do pokazywania do końca września.
Potem zacznie swoje życie, że tak powiem obwoźne,
to znaczy będzie wystawą podróżującą po Polsce do różnych instytucji,
tak jak wiele naszych wystaw.
Same prace nad nią zaczęły się o wiele wcześniej.
To był zamysł kilku osób, które postanowiły przywrócić właśnie pamięć temu,
co jest zupełnie już nieistniejące w przestrzeni miejskiej
i niemożliwe do zobaczenia nawet w postaci ruin.
I taki był właśnie zamysł, by pokazać te synagogi,
które faktycznie były największe kubaturą, wzrostem, wysokością
i faktycznie były to dosłownie monumentalne synagogi,
jako że w XIX wieku w ogóle monumentalizm w architekturze był dosyć mocny
i to są chyba jedne z najmniej znanych synagog,
ponieważ dostępne właściwie tylko i wyłącznie w dokumentacji fotograficznej w tej chwili.
To co Pan powiedział jest dobrym wstępem do tego, co mnie bardzo porusza.
Dotyczy to bardzo wielu miejsc związanych ze światem żydowskim przedwojennym w Polsce,
że w naszym dostępie są zdjęcia, ryciny, w najlepszym wypadku ślady po fundamentach,
ślady po mezuzach, jakieś detale, które kiedyś przecież towarzyszyły ogromnej społeczności żyjącej w Polsce.
O to, co pozostało po synagogach chciałam teraz zapytać,
bo wiem, że form upamiętnienia jest bardzo wiele.
Na przykład w Białymstoku istnieje taki, no trudno powiedzieć, monument chyba,
bardziej miejsce pamięci, które chyba wykorzystuje jeden z elementów,
który po Wielkiej Synagodze w Białymstoku pozostał.
To jest ciekawy przykład, który Pani podaje, dlatego że właściwie w wielu miejscach w Polsce,
czy w dużych miastach, czy w miastach powiatowych, czy w wioskach,
często spotykamy osoby, które można by nazwać tak zwanymi strażnikami pamięci.
My w Żydowskim Muzeum Galicja co roku w czerwcu dajemy też podczas specjalnej ceremonii
nagrody takim osobom w ramach ceremonii, która nazywa się Ochraniać Pamięć.
I ci właśnie ludzie są ostatnimi sygnaturszami, właściwie takimi kronikarzami tych miejsc i pamięci.
Często pokazują naszym fotografom, naszym dokumentalistom,
którzy przygotowują nowe odsłony wystawy czasowej, czy stałej, właśnie te pozostałości.
Co stworzono w Białymstoku jest bardzo unikatowe, dlatego że, tak jak Pani powiedziała,
to właściwie jest, trudno powiedzieć, czy jest to pozostałość.
To jest rekonstrukcja pozostałości, czyli rekonstrukcja zgliszcz.
Ten, można powiedzieć, pomnik symboliczny, taki wykonany w metaloplastyce,
jest odtworzeniem konstrukcji kopuły, która podczas pożaru synagogi w Białymstoku,
tej wielkiej synagogi, po prostu wygięła się pod wpływem ogromnej temperatury,
opadła na ziemię i tak wygląda właśnie na zdjęciach dokumentujących zniszczenia
tuż właśnie po tragicznym wydarzeniu w Białymstoku.
I na podstawie tych zdjęć, właśnie takiego wygiętego czegoś z metalu, czy to z stali,
współcześni artyści wykonali w Białymstoku właśnie rekonstrukcję,
która stoi dokładnie w tym miejscu, gdzie była zniszczona białostocka synagoga.
Więc jest to właśnie upamiętnienie przez pokazanie zniszczenia.
Bardzo symboliczne na przecięciu sztuk wizualnych
i właśnie takiego działania aktywistycznego, lokalnego, związanego z pamięcią.
W kolei w Warszawie, w rocznicę wysadzenia wielkiej synagogi
na elewacji budynku błękitnego wieżowca, który teraz zajmuje miejsce wielkiej synagogi,
wyświetlany jest jej kształt, jej zarys.
Co więcej, ten budynek architektonicznie nawiązuje do tego, jak wyglądała wielka synagoga.
Zresztą jakieś jej drobne elementy są przechowywane w Żydowskim Instytucie Historycznym.
Ale tak jak Pan zwrócił uwagę, śladów takich prawdziwych po tych synagogach już nie ma.
Co za tym jest? Jakie materiały udało się Państwu zgromadzić na wystawie?
Jakie materiały są tej wystawy osią?
Trudno mówić o tak zwanych artefaktach, dlatego że musielibyśmy te rzeczy,
te obiekty po prostu przenieść z miejsc, gdzie są w tej chwili.
I tak jak Pani mówiła, na przykład z Żydowskiego Instytutu Historycznego,
gdzie są jakieś fragmenty tego budynku, cegły, przedmioty, które zdążono wynieść w trakcie pożaru, ocalić.
Zazwyczaj mamy do czynienia po prostu z płytami, które upamiętniają to miejsce,
tak jak we Wrocławiu, tak jak właśnie w Białymstoku.
Co zostało tak fizycznie z tych budynków, to na przykład jedna tylko kolumna w Tarnowie,
która została przeniesiona na cmentarz żydowski i jest w tej chwili takim właśnie swego rodzaju pomnikiem.
To byłoby dosyć gotowskowe, gdybyśmy chcieli takie rzeczy fizycznie pokazać.
One muszą być tam, gdzie są.
Bazujemy po prostu na zdjęciach, ale staramy się na tej wystawie pokazać właśnie to,
co było przed zniszczeniem.
Też ze względu na to, że ta wystawa będzie podróżującą wystawą,
więc to są takie wystawy trochę mniejsze niż to, co pokazujemy.
I ze względu na transport.
Pokazujemy aż 13 synagog z 13 miast, więc jest to 13 plansz,
na których pokazujemy zdjęcia jako formę dokumentacji oraz obrysy elewacji,
które przypominają trochę właśnie takie rysunki architektoniczne, projektowe.
Musieliśmy też zmieścić tekst, musieliśmy też znaleźć jakąś jednolitą formę dla nich wszystkich,
bo są taką właśnie kolekcją 13 obiektów.
Zatem nie będą to rzeczy fizyczne.
Będziemy mówić właśnie o tym, co jest do obejrzenia i przeczytania.
Widzi Pan, zaczęłam naszą rozmowę od stwierdzenia, że najlepiej jest zaczynać od początku,
a sama zaczęłam od pamięci, od tego jak dzisiaj o tych miejscach mówimy i je pamiętamy.
A początek jest taki, że przecież budynki miały charakter sakralny.
W miejscach, w których stały pełniły bardzo ważną rolę dla całych społeczności,
były też bardzo zróżnicywane architektonicznie, bo o tym chyba też warto wspomnieć.
Mimo podobieństwa w konstrukcji, one się od siebie różniły.
Zdecydowanie i to jest jedna z najciekawszych części tej wystawy,
że dostajemy w pewnym sensie taką lekcję historii architektury,
dlatego że wybraliśmy budynki te najbardziej okazałe,
te, które w XIX wieku stały w absolutnie centrach miast, dużych miast.
Nie są to synagogi drewniane, czy w ogóle nie są to obiekty niższe niż 20-metrowe,
ponieważ na przykład na Kazimierzu w Krakowie zachowało się praktycznie 100% tych synagog przedwojennych,
ale żadna z nich nie jest wyższa niż 22 metry.
Nawet synagoga Tempel być może dlatego, że właśnie nie miała być wyższa niż budynki tych kamienic,
które są dookoła niej.
A na naszej wystawie pokazujemy synagogi, które miały 50, 60, 70 metrów wysokości,
tak jak synagoga we Wrocławiu.
I były to w związku z tym budynki tak wysokie jak Kościół Mariacki.
Gdybyśmy z Kościoła Mariackiego odjęli iglice,
bo w tej chwili to jest jakieś 83 mniej więcej metr to jest Kościół Mariacki,
ale jakbyśmy tak ścięli po prostu iglice koronę,
no to możemy mówić, że to jest ta sama kubatura, ta sama wysokość w przypadku naszych synagog.
Zatem są to przykłady dwóch prądów w architekturze XIX wieku,
historycyzmu i orientalizmu.
Jeśli chodzi o orientalizm, jest tutaj bardzo duża reprezentacja stylu neo-mauretańskiego
i to bardzo ciekawy przykład nawiązania do architektury północnej Afryki i południowej Hiszpanii.
I tych synagog mamy aż sześć.
Pozostałe style byłyby to takie przykłady historycyzmu jak neogotyk, neoromański styl,
albo bardzo ciekawe przykłady neo-renesansu, ale północnego,
dlatego że z terenów Prus, Pomorza, Gdańska.
No i mamy też oczywiście dwie klasycystyczne.
Klasycyzm monumentalny reprezentowany przez warszawską synagogę przy Placu Tłomackie
i synagogę w Częstochowie.
Więc jest to przekrój przez najważniejsze style architektury XIX wieku,
no może bez powiedzmy secesji.
Zdajemy sobie sprawę, że nie wszyscy nasi zwiedzający mają świadomość właśnie na co patrzą.
Dlatego często swoje oprowadzanie zaczynam od tego, że pokazuję przykłady architektury właśnie z Marrakeszu
i z południowej Hiszpanii, dlatego że te budynki cały czas stoją.
Są to przykłady tej architektury muzułmańskiej i te elementy absolutnie w skali prawie 1 do 1
zostały skopiowane w tym stylu neomauretańskim, który reprezentowany był w Anglii
na przykład w pałacach arystokracji angielskiej w miastach takich jak Brighton.
Bardzo znany jest tam taki neomauretański pałac, ale w bardzo wielu synagogach tego okresu
właśnie drugiej połowy XIX wieku ten styl był stosowany na przykład w dwóch kolorowych pasmach cegieł,
które tworzyły właśnie takie pasy na elewacji, w takich bogatych, gęstych kolumnadach,
w łukach półokrągłych, w bardzo częstych kopułach, takich ogromnych kopułach,
które w przypadku snagogi tarnowskiej na przykład wyglądały prawie jak taka cała sfera,
jak takie planetarium właściwie, ale to miało bardzo duże znaczenie właśnie
dla widoczności tych budynków, bo one, tak jak Kościół Mariacki,
który dzisiaj możemy podziwiać powiedzmy nawet z końca ulicy Starowiślnej,
jeśli państwo byście przyjechali do Krakowa i byli, znajleźli się na Kazimierzu,
na ulicy Starowiślnej, to widzielibyście Kościół Mariacki z oddali
i tak mniej więcej właśnie funkcjonowały też te monumentalne synagogi,
że dzięki na przykład takiej kopule wielkiej, ta tarnowska synagoga
i to jest opisane na przykład właśnie w powieści Strammer,
była widoczna z wielu miejsc miasta, nie tylko centrum.
Albo uzyskiwano to poprzez umieszczanie takiej synagogi na jakimś dużym placu,
tak jak w przypadku synagogi w Bytomiu, albo po prostu stosowano różnicę wysokości,
tak jak w Białymstoku, gdzie większość budynków tej dzielnicy żydowskiej,
gdzie stała ta największa synagoga białostocka, była dosyć niska,
więc budynek, który miał dwa, trzy piętra wysokości,
nagle stawał się takim ogromnym, górującym nad nimi obiektem.
To miało duże znaczenie, że było to coś widocznego w tkance miejskiej,
obrócz innych tego typu budynków, tak jak w Katowicach,
gdzie wielka synagoga stała obok budynków, które nadal mamy,
czyli łaźmi miejskiej, wykonanej tak samo z czerwonej cegły,
tak jak ten budynek żydowski i obecnego liceum, akurat w stylu neogotyckim.
One stały przy jednej ulicy, obecnej ulicy Mickiewicza w Katowicach,
czyli samo centrum.
To jest ulica, która przecina taki trakt komunikacyjny,
powiedzmy ze Spodka, jakbyśmy szli z katowickiego Spodka i Nospru,
do dworca, więc są to absolutne centra miast.
A w dodatku są to właściwie najpiękniejsze budynki,
jakie wówczas postawiono i naprawdę robiące wielkie wrażenie.
Widać było, że zainwestowano tam bardzo dużo pieniędzy
i co miało być tak widowiskowe, jak największe synagogi europejskie
tamtego czasu, na przykład budapesztańska synagoga przy ulicy Dohanyj,
bardzo znana, stojąca do tej pory, właściwie jedna z największych synagog w Europie
oraz synagoga berlińska.
One wszystkie właśnie, to bardzo znaczące, budowane były w tym stylu neomaurytańskim,
który znowuż powtarzany był potem przez imigrantów,
którzy przenieśli się do Nowego Jorku na przykład.
Bardzo duża społeczność Żydów białostockich wybudowała tam właśnie
budynek w stylu neomaurytańskim i w ten sposób ten styl stawał się
jakimś takim stylem międzynarodowym powiedzmy,
bo przekroczył granicę oceanu, przedostał się do Ameryki Północnej.
Oczywiście rozmawiamy o budynkach, o architekturze, o ich funkcji społecznej,
o tym jak one rezonowały w miastach, ale tak jak mówi tytuł wystawy,
to jest niewyobrażalne, że ich już nie ma.
Po tych synagogach została pustka, ale zanim o pustce,
zapytam o pamięć. No od momentu, kiedy one zniknęły z mapy swoich miast,
mija kilkadziesiąt lat, dobre kilkadziesiąt lat,
czy kiedy przygotowywali państwo kwerendę, orientowali się,
zbierali informacje na temat synagog, to jak jest pana,
ale także Anny Węcel i Jagody Wójcickiej wrażenie,
czy pamięć o tych synagogach, ona nadal istnieje,
czy mieszkańcy miast kojarzą, że rzeczywiście tu było, tu stało.
Nie spodziewam się, że jest to temat żywy, absolutnie nie.
Jednak coś w tej naszej zbiorowej pamięci zostaje, a coś nie.
Myślę, że to wszystko zależy od miejsca,
dlatego że w pewnych miastach łatwiej jest upamiętnić
ze względu na samą przestrzeń.
I to, co właśnie stało się z przestrzenią miasta
po II wojnie światowej, ponieważ różnie te miasta się rozwijały
i czasami można było w tym miejscu wygospodarować przestrzeń
na upamiętnienie, a w niektórych miastach po prostu już coś zbudowano
w tym miejscu, więc to są kwestie bardzo lokalne.
Trudno mówić o jakimś jednym scenariuszu upamiętniania.
Mówiliśmy o Białymstoku.
Tam właśnie znaleziono ten sposób, by na tej przestrzeni,
która tam jest po prostu, ten obiekt bardzo duży umieścić.
W Oświęcimiu udało się stworzyć taki kwartał, właściwie zielony kwartał,
są tam drzewa, ławki, ponieważ nic tam nie wybudowano.
We Wrocławiu już niestety po wojnie ta ulica została zabudowana,
ale na przykład ciekawym sposobem upamiętnienia jest to,
co zrobiono w Gdańsku, ponieważ na terenie tej wielkiej, pięknej,
neorenesansowej synagogi, stoi teraz teatr szekspirowski.
Ale oczywiście plusem jest to, że to jest miejsce popularne,
odwiedzane, związane z festiwalem, więc już przez to jest jakiś sposób,
by zwrócić uwagę tym osobom, które się tam przemieszczają,
by zażyć kultury właśnie gdzie się znajdują.
I znaleziono taki sposób, to znaczy na tym terenie specjalnym kolorem kostki
lub cegły na ziemi wyznaczono po prostu zarys tego budynku
i napisano właśnie tam, umieszczono jakąś tabliczkę,
że tutaj stała synagoga.
Czasami jakoś to współegzystuje ze współczesnymi miastami architektonicznie,
jakimiś rozwiązaniami.
Czasami jest to po prostu tablica, tak jak w Bytomiu,
przy tym placu, gdzie stała synagoga, tam teraz stoi budynek mieszkalny.
To samo stało się właśnie we Wrocławiu.
Co ciekawe, we Wrocławiu jest ta tablica wśród drzew.
Trudno zobaczyć ją z ulicy Podwale czy spośród innych budynków,
dlatego że pomiędzy blokami właśnie wyznaczono to miejsce.
Rosną tam piękne kasztany, które z jednej strony dają cudowną zieleń,
ale zasłaniają niestety to miejsce upamiętnienia.
Jest jeszcze taka kwestia, że tam jest na przykład wojewódzka komenda policji
i jeżeli chce się tam zrobić sobie zdjęcie, to jest ciekawe.
Za każdym razem, kiedy usiłowałem od strony ulicy zrobić zdjęcie tego miejsca,
podchodził do mnie policjant i mówił,
czy pan sobie zdaje sprawę, gdzie pan jest i co pan robi?
I ja mówię, tak, jestem tu, gdzie była synagoga
i robię zdjęcie tej tablicy pamiątkowej.
Nie, pan stoi przy policji i panu nie wolno tutaj robić zdjęć.
No tutaj już wchodzimy w takie inne kwestie współczesne.
Co ciekawe, ta wojewódzka komenda policji we Wrocławiu
jest pięknym budynkiem Art Deco, jednym z najpiękniejszych w Polsce.
W obecnych granicach wówczas były to tereny Trzeciej Rzeszy,
ale to Art Deco, które jest w środku, to tak piękne wnętrze,
że często można je zobaczyć teraz w magazynach o architekturze wnętrz.
Zawsze powtarzam, że jeśli mamy gdziekolwiek w Polsce być aresztowani,
to tylko w centrum Wrocławia, bo naprawdę warto wtedy to wnętrze zobaczyć.
Inaczej chyba nie mielibyśmy okazji.
Ale o tym, co świadczy.
Między innymi o tym, że we Wrocławiu ta synagoga była budowana
pośród innych właśnie monumentalnych, pięknych budynków.
Zatem ta społeczność była już wtedy tak silna, tak istotna w mieście,
że mogła pokazać właśnie swój piękny, wspaniały budynek.
A inne formy upamiętnienia oczywiście mają formę taką,
jak na przykład w Warszawie, po prostu z tego całego kompleksu,
ponieważ synagoga przy Placu Tłomackie to nie był tylko budynek sakralny,
to znaczy miało ono swoje zaplecze.
Była tam też czytelnia, były takie przejścia do innych gmachów.
Budynek, który był połączony właśnie z synagogą w ten sposób,
to obecny budynek Żydowskiego Instytutu Historycznego,
więc właśnie z tego kompleksu ten budynek Żichu nam został.
Sam Żich powiedzmy dba o upamiętnienie i pamięć często na przykład
tworzy rekonstrukcję w postaci makiet lub innych form
takiego przestrzennego pokazania, przechodniom, gdzie ta synagoga była.
To wszystko zależy od tego, jakie mamy obecnie warunki w tych miastach,
w których się znajdujemy, żeby jakąś formę tutaj zaproponować
upamiętnienia czy pokazania tego budynku.
Na koniec naszej rozmowy wrócę jeszcze raz do tytułu wystawy
Niewyobrażalne pustka po wielkich synagogach.
Ja jestem cały czas przy tej niewyobrażalności,
dlatego że moment, w którym orientujemy się jak ważny element mapy miasta,
ważny element dla całej społeczności, zniknął bez śladu.
To jest moment rzeczywiście jakiegoś ogromnego poruszenia.
Natomiast od wydarzeń, które wystawa w pewien sposób upamiętnia,
czyli od zniszczeń tych synagog, mija około 80 lat.
Nowa synagoga w Szczecinie to jest 38 rok,
z kolei w Warszawie 43, około 80.
Czy ta pustka właśnie nadal jest taka niewyobrażalna?
Czy historia tych miejsc nadal robi tak ogromne wrażenie?
Zwracam się też do Pana jako osoby, który prawdopodobnie na miejscu tych budynków był,
tak jak opowiadał Pan o Wrocławiu.
I zastanawiam się, czy wizyta w tym miejscu nadal robi tak duże wrażenie.
Być może to jest też opowieść o tym, jak reagują widzowie,
osoby, które przychodzą do muzeum, żeby tę wystawę zobaczyć.
Czy ten temat nadal nas porusza?
To jest bardzo słuszne, co Pani powiedziała,
że trzeba było sobie zadać pytanie, kiedy ten moment zaskoczenia chociażby następuje.
I ja mam wrażenie, że bardzo często on następuje właśnie na wystawie.
Często podczas właśnie oprowadzania słyszymy pytania,
czy moglibyście Państwo dodać współczesne zdjęcia tych miejsc.
Tu nas ograniczała niestety przestrzeń i to, że gdybyśmy jeszcze wzbogacili to
o te współczesne dokumentacje, no to już byłaby to za duża wystawa dla nas organizacyjnie
i też nie mogłaby tak swobodnie jeździć prawdopodobnie po Polsce.
Nie chcieliśmy też jej za bardzo przeładować, ale wiele osób właśnie pyta,
gdzie to jest, które to jest miejsce.
I kiedy się właśnie osobom, które na przykład z tych miast pochodzą właśnie powie,
to czasami widać ten moment właśnie zdziwienia,
że to a, to nawet nie wiedziałem, że przecież ja tam w Katowicach chodzę tamtędy, prawda?
Ja nie widziałem tej tabliczki.
I tu dochodzimy do drugiej części właśnie odpowiedzi,
że mimo, że te tablice są, to jest taki gest,
który zostaje w tkance miejskiej, ale on nie jest powiedzmy makietą.
Tablica nie jest pełnym zdjęciem, pełnym obrasunkiem elewacji.
Tutaj już musi zadziałać nasza wyobraźnia.
Na szczęście w dzisiejszych czasach mamy smartfony ze sobą,
w nich internet możemy wpisać.
Pyskakuje nam wirtualna encyklopedia,
która nam może właśnie pomóc do kłębka dojść do tego,
ale musimy właśnie poszukać gdzieś indziej.
W samym mieście, na przykład w Katowicach,
miejsce, w którym jest ta tablica, jest znowu otoczone drzewami,
jakimiś punktami gastronomicznymi.
Więc to jest też taka wiedza dla wtajemniczonych trochę.
I stąd właśnie ten moment tego zadziwienia,
tego niewyobrażalnego właśnie, zauważenia tego niewyobrażalnego
następuje właśnie wtedy, kiedy chyba my o tym zaczynamy mówić, pokazywać.
Mieliśmy bardzo pozytywne takie oddźwięki zaangażowania
i pracy artystycznej młodzieży,
kiedy zaproponowaliśmy właśnie współpracę liceum artystycznym
dla młodzieży i dorosłych z kilku miast w Polsce.
I napłynęły do nas prace plastyczne.
Zwykle były to albo olejne obrazy, albo rysunki, albo grafiki,
ale jedna grupa odtworzyła za pomocą drukarek 3D
I to był właśnie moment, kiedy można było namacalnie,
dosłownie, prawda, zobaczyć, jak ten budynek wyglądałby,
gdybyśmy przed nim stali, można było go obejrzeć z każdej strony.
I myślę, że gdybyśmy właśnie stworzyli coś takiego,
to dopiero dawałoby nam pełen obraz tego, co mieliśmy i co utraciliśmy.
Jednym ze sposobów są wirtualne spacery.
Takie spacery stworzono dla Wielkiej Synagogi Wrocławskiej.
Stworzyli to studenci Politechniki w jednym z niemieckich miast.
Udało im się odtworzyć na podstawie fotografii,
ale też rekonstruowali, porównując inne synagogi w tym właśnie stylu
i z tego okresu na terenie Niemiec.
Między innymi synagogą monachijską tam porównywali,
gdy brakowało im jakichś elementów.
I to jest wirtualny spacer, który można odbyć online.
Ale właśnie w tych miejscach, gdy stoimy przy jakiejś ulicy,
przy jakimś budynku, który stoi w miejscu dawnych synagog,
trudno właśnie jest to do końca pojąć i zrozumieć.
Powiedział Pan przed kilkoma minutami, że ten moment zrozumienia,
jak często mijamy miejsce, w którym miała miejsce ogromna historia,
które było tak ważnym miejscem dla całej społeczności,
przychodzi z jakiegoś powodu.
Na przykład z powodu obejrzenia wystawy.
Tym bardziej, tak jak powiedziałam, cieszę się,
że o wystawie niewyobrażalne, pustka po wielkich synagogach,
którą można oglądać w Żydowskim Muzeum Galicja w Krakowie,
w audycjach kulturalnych mogliśmy porozmawiać.
Dzisiaj opowiadał o niej Pan Jakub Wydrzyński,
który jest producentem wystawy.
Myślę, że warto wspomnieć, że głównymi kuratorkami są
Pani Anna Węcel oraz Pani Jagoda Wójcicka.
Bardzo Panu dziękuję za to spotkanie
i za to, że zgodził się Pan o historii tych kilkunastu synagog opowiedzieć.
Dziękuję, przynajmniej.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
