Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Film Dwie flagi. Opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym

Dwie flagi. Opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym

Martyna Matwiejuk 13 września 2023
Dwie flagi. Opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym

Wiosną 1943 roku w getcie warszawskim wybuchło powstanie. Jego przebieg z perspektywy bojowników Żydowskiego Związku Wojskowego przedstawia film dokumentalny Jolanty Kessler. Produkcja przybliża historię jednej z dwóch organizacji bojowych w getcie, dotąd często pomijanej w opracowaniach i wspomnieniach dotyczących zrywu.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Żydowski Związek Wojskowy był związany z prawicowymi ugrupowaniami żydowskimi. Jego udział w powstaniu w getcie jest przedmiotem burzliwych dyskusji historyków, a zeznania świadków i bojowników ŻZW były wielokrotnie podważane. Tematowi przyjrzała się reżyserka Jolanta Kessler, którą gościmy w Audycjach Kulturalnych. „Dostałam się nagle do pojedynku, w którym w ogóle nie byłam stroną, bo tylko szukałam prawdy i byłam zaskoczona, że ta prawda przez tyle lat pozostawała w ukryciu” – mówi w podcaście. „To była bardzo trudna praca, właśnie ze względu na to, że nie miałam gotowych opracowań, uzgodnionych faktów, nazwisk. (…) Na gorąco odkrywałam pewne rzeczy” – dodaje.

Zapraszamy do wysłuchania rozmowy o kulisach pracy filmowca i poszukiwaniu prawdy. Jolanta Kessler wspomina w rozmowie m.in. poruszające spotkanie z Ziutą Hartman – bojowniczką Żydowskiego Związku Wojskowego. Zapraszamy do słuchania.

Film mogą Państwo obejrzeć bezpłatnie na platformie VOD.

Fot. kadry z filmu.

Dwie flagi. Opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury. Ja nazywam się Martyna Matwiejuk, a moimi Państwa gościem jest pani Jolanta Kessler, reżyserka filmu dokumentalnego zatytułowanego Dwie flagi, opowieść o Żydowskim Związku Wojskowym. Dzień dobry.
Dzień dobry Państwu, dzień dobry Pani.
Zapytam najpierw, jak to się stało, że to jest pierwszy film pokazujący historię największej siły bojowej w getcie warszawskim, organizacji, która brała udział w tak dobrze znanym przecież wydarzeniu, jakim było powstanie w getcie. Dlaczego mówimy o tym dopiero teraz?
Właśnie, to pytanie dręczy mnie od dawna, a nawet powiedziałabym, że nie chciałam się wziąć za ten temat, gdyż uważałam, że to jest niemożliwe.
Kiedy przyszedł do mnie Stanisław Gabriel Stammer-Cichocki, obecnie kombatant i pensjonariusz Domu Opieki Społecznej w Legionowie i powiedział mi o tym, że nie jest powiedziana cała prawda o powstaniu w getcie warszawskim, uważałam, że to jest jeden z takich kombatantów po silnych przeżyciach, którzy mają już jakieś przewidzenia.
Dopiero kiedy podsunął mi bardzo konkretne lektury z autorami, z tytułami, wszystko angielskojęzyczne, do dziś zresztą często niedostępne w polskim języku, przeczytałam i stwierdziłam, że rzeczywiście coś jest na rzeczy.
Zaczęłam też przyglądać się różnym dokumentom i doszperałam się rzeczywiście takich tekstów, że przyjęłam, że to jest prawda. Przyjęłam, że to jest prawda. Natknęłam się na dyskusję historyków.
Historycy od niedawna, mówię o wydarzeniach sprzed 10 lat, stosunkowo zajmowali się tym tematem, zarówno polscy, jak i izraelscy i niesłychanie brutalnie się kłócili.
Było tam tyle emocji, tyle zjadliwości. Byłam bardzo zaskoczona tym wszystkim. Czyli jakby dostałam się nagle do jakiegoś pojedynku, gdzie w ogóle nie byłam stroną, bo tylko szukałam prawdy.
I tak jak pani mnie dzisiaj pyta, właśnie byłam zaskoczona, że ta prawda przez tyle lat pozostawała w ukryciu i że nagle jest jakiś, może nie mur milczenia, ale mur kłótni na ten temat.
Także trudno powiedzieć coś spokojnie, bo zawsze znajdą się wtedy osoby, które niesłychanie brutalnie napadają, że to wszystko jest nieprawda.
Świadkowie są nieprawdziwi, wszystko jest zmyślone, opublikowane książki to są kłamstwa. W tym gąszczu jakimś, nie wiedziałam w ogóle jak się odnaleźć.
Na szczęście pan Gabriel Stammer Cichocki mieszkał w Izraelu, osobiście spotkał bojowników żob Antka Cukermana, Cywiel Lubetkin, rozmawiał z nimi.
Nie przyznali mu, przyznali, że tak, że druga organizacja właściwie dźwigała główny ciężar bojowy, bo mieli broń po prostu.
Żob nie miało broni, ale nie chcieli o tym mówić publicznie, nie chcieli tego publikować, nagrywać.
Także z jego strony miałam bardzo cenne informacje, bardzo dużo wiedział o tym.
Myślę, że nadal jest to osoba niewykorzystana, cichutko w swoim domu opieki, siedzi i posiada bardzo wiele informacji jeszcze na ten temat.
Ja zaczęłam szukać oczywiście po publikacjach zagranicznych.
Okazało się, że kilkoro z bojowników Żydowskiego Związku Wojskowego, o których ciągle mówiono, że wszyscy zginęli, jednak przeżyło i wydało książki wspomnieniowe, co to było.
Niektórzy zaraz po powstaniu w getcie Dawid Wdowiński w latach 60. czy nawet wcześniej wydał swoją książkę po angielsku.
I ta książka o tyle jest istotna, do dziś nietłumaczona, że Dawid Wdowiński był członkiem jakby takiego dowództwa Żydzewu od strony politycznej.
W momencie powstania nie był w samym getcie, ale w przygotowaniach we wszystkim był świetnie zorientowany, bo był właśnie w tym gronie najważniejszych osób.
Więc dziwi się, że takie osoby były podważane. Później opublikował swoją książkę Dawid Landau, który mieszkał w Melbourne w Australii.
Razem z żoną, z którą wziął ślub w getcie, sprawdzali daty, nazwiska, zaznaczyli to we wstępie, że starali się być jak najbliżej prawdy.
Historycy z wielu stron twierdzili, że to wszystko zmyślone. Następnie natknęłam się na niewydaną książkę, raczej tak w maszynopisie to była praca Józefa Greenblata, czy Józefa, jakbyśmy powiedzieli, ponieważ mieszkał już później w Stanach Zjednoczonych.
Jeden z uniwersytetów nagrał go i widziałam to wszystko w publikacji uniwersyteckiej. Bardzo ciekawe wspomnienia, gdzie na pewno było dużo rozbieżności, ponieważ Józef Greenblat w tej książce twierdził, że był w Warszawie w momencie zamachu na kuczere i brał udział w zamachu na kuczere.
Sprawdziłam dokładnie informację o zamachu na kuczere, który dobrze znam, bo moja teściowa to była Kama, uczestniczka zamachu na kuczere, ale jednak w tych informacjach dodrapałam się, że jest dwóch uczestników tego zamachu NN, gdzie do dzisiaj nie znamy ich nazwisk.
Kto wie? Ja zostawiam tropy, trzeba iść dalej później. Ja nie jestem historykiem. Mam nadzieję, że inni to podejmą. On podawał informacje z zamachą na kuczere błędne.
Coś wiedział, ale widać, że albo czas zamazał, albo on był w jakimś drugim planie. Nie wiedział do końca, jak to przebiegało. Także mógł się mylić i w innych rzeczach.
Ale jednak pewna dokładność nazwisk, miejsc, nazw ulic, no od razu widać było, że on tam był, że on tego wszystkiego nie mógł wymyśleć.
Następna ważna postać, która w moim filmie jest tylko incydentalna, dlatego że ani nie znalazłam materiałów wizualnych, ani też jego książka nie przeszłaby tutaj przez te cenzorskie oko historyków, gdyż jest bardzo kontestowana.
Jack czy Jacek Eister napisał książkę, jak wieszał flagi nad gettem, swoje wspomnienia.
Być może rzeczywiście, że też trochę sobie zmyślił, ale tak samo nazwiska, nazwy ulic, załuki.
Jego ukochana Hanka chyba i takie było jej imię, która dosłownie dzień po zakończeniu, czy dwa po zakończeniu wojny zmarła z tych wszystkich ran, z zamęczenia.
Wszystko to sugeruje, że ci ludzie przeszli jednak to piekło i nawet jeżeli niedokładnie to pamiętają, to w tych książkach, w tych zapiskach są bardzo cenne informacje.
Dalej do dziś zadaję sobie pytanie, dlaczego tak się dzieje, bo przecież w latach 60. ukazała się bardzo ważna książka Haima Lazara.
To nie był historyk, to był człowiek, który pracował w innym zawodzie, ale pasjonował się tym wszystkim, tą historią.
Mieszkał w Izraelu, w czasie wojny był w Polsce i on był jednym z pierwszych, który choć nie był z tego nurtu prawicowego, z tego nurtu, z którego pochodzili przeważnie bojownicy żydowskiego związku wojskowego, czyli BETAR i jakieś inne organizacje prawicowe.
Nagle stwierdził, że to jest jakaś wielka niesprawiedliwość, że kolejne rocznice powstania w getcie.
Przecież zdajecie sobie państwo sprawę, że te uroczystości o zaraz po wojnie się zaczęły.
Co roku była uroczystość rocznicowa powstania w getcie.
W ogóle się nie mówi o tych ludziach.
Więc on pierwszy poczuł się źle, poczuł jakąś niesprawiedliwość i zaczął zbierać świadectwa.
Żyło wtedy bardzo wiele osób, które jednak były uczestnikami bezpośrednimi i wydał książkę w latach 60-tych pod polskim tytułem Muranowska 6.
Paradoksalnie książka nie jest jeszcze tłumaczona na język polski.
Przepraszam, Muranowska 7.
Muranowska 6 była po drugiej stronie muru.
Też odegrała rolę w moim filmie.
W Polsce Żydowski Instytut Historyczny był prowadzony przez osobę prowediencji komunistycznej, Bernard Mark.
Był komunistą i zdawał sobie sprawę, że wielu rzeczy nie może powiedzieć ze względu na cenzurę.
Też zbierał świadectwa i wydał książkę o walce getta warszawskiego, o getcie warszawskim.
Ale kiedy już cenzura zelżała po 1956 roku, wprowadził pewne korekty, dołączył pewne zdania.
I właściwie możemy powiedzieć, że u Bernarda Marka są bardzo cenne relacje bojowników.
Jest relacja Źuty Hartman, którą nagrałam po wielu, wielu latach.
I jest o żydowskim związku wojskowym.
Incydentalnie przewija się to gdzieś, nie jest pierwszy planie, ale jest.
No ale potem zapada na wiele lat cisza, zarówno w Polsce, jak i w Izraelu.
Tego nie umiem sobie wytłumaczyć.
To były jakieś względy polityczne, to były jakieś animozje polityczne pomiędzy żobowcami, a ŻDW.
I ci, co przeżyli z żobu, nie chcieli o tym mówić.
Najlepszym przykładem u nas Marek Edelman, tak szlachetna postać, która jednak nie znalazła w sobie wielkoduszności, żeby powiedzieć o swoich przeciwnikach politycznych, że też ginęli, walczyli i krwawili się za wolność.
Mówiła Pani o tym krążeniu wokół prawdy.
Jak pracowała Pani nad tym dokumentem?
Czy spotykała się Pani z niechęcią również rozmówców do wypowiadania się na ten temat?
Przede wszystkim spotkałam się z niechęcią zarówno Instytutu Sztuki Filmowej, jak i Telewizji.
Nikt nie chciał tego finansować.
Jednak bez pieniędzy nie zrobimy tego filmu.
Ale jakoś dalej prowadziłam te badania, kiedy sama zdecydowałam się z prywatnych środków nagrać Ziutę Hartman, która była dla mnie wielkim znaleziskiem, że żyje, ten bojownik jest gdzieś, otrzymała nagrodę honorowe Obywatelstwo Warszawy, więc wszyscy wiedzieli o niej.
Nikt nie pojechał i nie zrobił tego.
Oczywiście Ziuta zdaje się, że wtedy nie przyjechała do Warszawy, tylko odebrał ktoś z rodziny, ale wiedziano, że ona mieszka w Izraelu, że żyje.
I wtedy, kiedy pojechałam tam, to poprosiłam o udział w tym filmie pana Weinbauma, Lorenza Weinbauma, historyka izraelskiego, który napisał książkę razem z Dariuszem Libionką właśnie mniej więcej na te tematy, ale właściwie jakby ustosunkowując się krytycznie do różnych badań historycznych, książek.
Właściwie jest to taka książka bardziej krytyczna, że to wszystko nie było tak, że to nie są wiarygodne świadectwa.
Książka taka, powiedziałabym, trochę destrukcyjna nawet, nie dająca pozytywnej cezy.
Jeżeli nie tak, to jak, prawda?
Mimo wszystko uważałam, że historyk iz Izraela byłby cenną postacią, żeby powiedzieć swoją opinię w tym filmie.
On jeden odmówił. Nie odmówił mi Mosze Arens, który też z czasem napisał książkę, to już mówimy o latach grubo po dwa tysiące, i napisał książkę Flagi nad gettem, czy Sztandary nad gettem.
I był dla mnie bardzo ważnym historykiem, skoro tym się zajął, więc on oczywiście jest w filmie i udzielił mi obszernego wywiadu.
Ale wcześniej jednak ukazała się mała jaskółka, broszura, mała książka Augusta Grabskiego, młodego polskiego historyka, który dla mnie był, spadł mi z nieba.
Zadzwoniłam do niego, mieszkałam wtedy w Szwajcarii, byłam jakimś atasze do spraw kultury, więc jakoś go wyszukałam, odszukałam.
No on był dosyć zaskoczony tym wszystkim, ale zaprosiłam go do udziału w filmie i jak później wróciłam do Polski, to brałam go na wszystkie spotkania.
Jeżeli kogoś znalazłam ciekawego, on z kolei też mnie informował. Był dla mnie bardzo cenną pomocą w tym filmie.
Tworzyła się jakaś pewna oś filmu, prawda? No i właściwie przełomem było powstanie idei Muzeum Getta Warszawskiego.
Zorientowałam się, że powstaje ta instytucja, jak wiemy muzeum jeszcze nie działa, ale z drugiej strony działa, robi już pierwsze wystawy, no ale szkowana jest wspaniała siedziba historyczna nasiennej.
I tam znaleźli się ludzie, którzy od razu, chociaż nie badali tego tematu i nie znali się na nim, to od razu jednak zrozumieli, że to jest bardzo cenna rzecz, uzupełnić tę wiedzę historyczną o Żydowski Związek Wojskowy.
Czyli przyszłam do nich z gotowym scenariuszem, z jakimiś gotowymi wieloletnimi badaniami, z nagraniem Źuty Hartman i Mosze Arensa.
Nagrałam też jeszcze w tych usiłowaniach sprzed dziesięciu lat jeszcze jedną postać, pana Apfelbauma, który mieszkał w Paryżu, mieszka mam nadzieję.
Jest to lekarz wielkiej renomy w Francji, który w czasach emerytury zajął się badaniami historycznymi, gdyż sam był po prostu wykradziony z getta.
Przeszli z getta, uciekli, jego siostra zginęła w powstaniu warszawskim, przeżyła powstanie w getcie, także jakaś piękna karta historii.
Czuł się tym chyba zoblikowany, no i opowiadał mi właśnie, że napisał tę książkę po wielu, wielu badaniach w Polsce i w innych archiwach poza Polską.
I kiedy był na targach książki kiedyś w Paryżu, to miał książkę o swojej dziedzinie, już nie pamiętam, czy to była psychiatria, czy inny rodzaj, i miał swoją historyczną książkę.
I mówię, wie panie, miałem tłum przy moim kiermaszu i nikt nie kupił tej historycznej, ani jednego egzemplarza.
Także widać, że nie znali go od tej strony, wiedzieli tylko, że jest wspaniałym lekarzem.
Oczywiście wszystkie te postaci, o których mówię, też są kontestowane.
Kontestowana jest Giuta Hartmann, kontestowana jest Moshe Arends i tak samo pan Marian Apfelbaum.
Wobec tego rzeczywiście sytuacja filmowca w takim gąszczu jest bardzo trudna.
Właściwie dzięki mojemu przewodnikowi, panu Cichockiemu, mogłam gdzieś tak znaleźć się po środku, na tej wąskiej linii, gdzie byłam pomiędzy skrajnymi przynajmniej opiniami.
I pewne fakty, które były potwierdzone już z kilku stron i wydawały nam się niekontestowane, iść tym śladem.
To była bardzo trudna praca właśnie ze względu na to, że nie miałam opracowań gotowych, nie miałam gotowych, uzgodnionych faktów, nazwisk.
Właściwie te sprawy były nieznane ludziom.
Oczywiście pan Grabski znakomicie to znał, ale to nie był też człowiek, który mógł być na podorędziu w każdym momencie, był bardzo zajętym badaczem.
Także muszę powiedzieć, że na gorąco odkrywałam pewne rzeczy, tym bardziej, że w międzyczasie właśnie mój przewodnik, pan Cichocki, odkrył archiwum prywatne jednego z bojowników, ważnych bojowników w getcie, ponieważ był dowódcą 80-osobowej grupy bojowej.
Chodzi o pana Walewskiego.
W getcie nazywał się Aaron Levy, ale potem zmienił nazwisko na Ryszard Walewski.
Niestety zmarł nigdy nienagrany w Izraelu, chociaż był tam lekarzem przez wiele lat, zmarł bodajże w początkach lat 70-tych, niewypytywany, żadnych wywiadów telewizyjnych.
Także to jest jedna z postaci w moim filmie, która w ogóle nie jest przekazana filmowo, tylko zdjęcia.
Ale właśnie jego syn niezwykle życzliwie ustosunkował się do filmu i powiedział mi, że zachował całe archiwum ojca nietknięte.
I pan Cichocki właśnie jeździł dwukrotnie do Izraela, przeglądał.
To były masy, masy zapisków, przeważnie po polsku i właściwie nieprzebadane przez historyków.
No może raz był tam pan Lorenz Weinbaum, może raz był jeszcze ktoś, ale właściwie to były incydentalne wizyty.
I wobec ogromu tego archiwum, no umówmy się, że nie przebadali całości.
Ja też nie przebadałam całości, oczywiście.
Dalej jestem ciekawa, co tam jeszcze może tkwić, ponieważ Ryszard Walewski w swojej późniejszej karierze lekarskiej w każdej wolnej chwili,
czy na recepcie, czy na skrawku papieru, czy starym ze życie, cały czas pisał.
Te wspomnienia nie opuszczały go.
Ja widziałam te skrawki papieru, widziałam te zapiski, których oczywiście już syn nawet nie rozumiał.
Chociaż jakiś rudymentarny polski mu pozostał.
Także dalej myślę, że jest tam pole do popisu.
Wyszła książka takich specyficznych wspomnień pana Walewskiego.
Ona wyszła w Izraelu, w zupełnie innych okolicznościach.
W Izraelu jest zwyczaj, że jeżeli umrze, czy zginie jakaś osoba bliska i ważna dla kogoś,
robi się taki jakiś szkic wspomnieniowy, prawie w formie książkowej.
I Ryszard Walewski miał takiego przyjaciela, powstancia z getta, z którym niesłychanie się przyjaźnił.
Właściwie to byli jak bracia.
I jego syn, właśnie tego przyjaciela, zginął w czasie tych wojen z Arabami.
Jakoś pamiętał o tym, bohaterstwie swojego ojca.
I sam chciał do tego mitu dorównać.
W bardzo ryzykownej jakiejś wyprawie wziął udział i zginął.
I właśnie, żeby na cześć tego młodego syna, który zginął już w tych walkach współczesnych Izraela,
żeby uczcić go, pan Walewski napisał te wspomnienia, spisał, jakoś zebrał te wspomnienia,
gdzie przeważnie jest właśnie o tym jego ojcu i o nim.
Ta książka w Polsce wyszła dzięki temu, że właśnie namówiłam do tego Muzeum Getta Warszawskiego.
I to jest książka Jureczek.
Talent pisarski tego pana Walewskiego zaskoczył mnie.
Skończył też historię, więc jest świetnym historykiem.
Tam już bardzo dużo tam zawarł z getta, ale w tym archiwum jest dużo więcej.
Więc to archiwum też było dla nas cennym znaleziskiem, gdzie mieliśmy pewne rzeczy,
które nie były jeszcze nigdzie publikowane i nie były znane.
Ale można powiedzieć, że cały film nie był znany, te treści nie były wiadome.
Temat Żydowskiego Związku Wojskowego oczywiście wymaga wielu, wielu lat jeszcze badań.
W tym filmie usłyszą państwo wiele postaci, których niestety już nie ma wśród nas.
Wykorzystała w nim pani zarówno materiały archiwalne,
ale też odbyło się wiele spotkań bezpośrednio na potrzeby tego dokumentu.
Które z nich było najbardziej dla pani poruszające?
No dla mnie najbardziej poruszająca oczywiście była Juta Hartman,
dlatego że bezpośrednio ją nagrałam.
I właściwie to była już jedyna żyjąca osoba z moich bohaterów,
bo inni gdzieś jeszcze spali w archiwach.
Odkryłam ich później dopiero.
Rozmowa z historykiem, jednym drugim, no to są już rozmowy z postaciami,
które nie mają tych emocji w sobie, ponieważ nie przekazują własnych przeżyć.
Ale pani Juta jeszcze oprócz tego, że była bardzo poruszającą postacią,
zaskoczyła mnie jakąś niesłychaną przyjaźnią, przywiązaniem do mnie.
Bardzo mnie prosiła, żebym pisała do niej.
Jak napisałam to, ona odpisała.
Powiedziała mi na odchodnym, że nigdy mnie nie zapomni,
że jestem tak bliska jej sercu.
Ta życzliwość, ta taka niesłychana emocjonalność zaskoczyła mnie.
U człowieka, który tyle przeżył, zresztą właśnie jej wspomnienie o dzieciach w getcie
jest szalenie poruszające.
Także dla mnie to było wielkie przeżycie właśnie spotkać panią Ziutę
i jakoś pozostać z nią w dużej bliskości.
Przeżycie dokumentalisty.
To porozmawiajmy trochę o samej organizacji.
Czy wiemy, czego wymagało przystąpienie do Żydowskiego Związku Wojskowego?
Czego oczekiwano od bojowników jeszcze przed wybuchem powstania w getcie?
Więc Frenkel, który przyjmuje się, że był jednym z dowódców Żydowskiego Związku Wojskowego,
bo o tym też jeszcze na razie trwają dyskusje.
Przyjęto, że Paweł Frenkel i Leon Rodel wcześniej.
Mówiono, że może to był jeszcze ktoś inny, a może jeszcze odnajdziemy jakieś informacje.
On podobno żądał, żeby te osoby pozostawiły swoich bliskich, swoje rodziny
i jako żołnierze skoszarowani, żeby mieszkali razem.
Także myślę, że to dla wielu mogła być trudna decyzja,
bo w tak trudnych warunkach, nie wiem, czasami ktoś zostawiał może żonę z dzieckiem,
także to były trudne wybory.
W końcu zdawali sobie sprawę, że wszyscy idą na śmierć.
Ale tak jak powiedział Paweł Besztymt, to były słowa, które nie są publikowane w tym filmie
i jego wspomnienie jest krótkie, ale przetrwało.
Pod koniec właściwie powstania w getcie, kiedy już przeszli podziemnym przejściem na drugą stronę,
bo właśnie ta organizacja miała przejście podziemne,
przeszli na stronę warszawską, powiedział sobie, ja chcę wrócić do getta,
chcę wrócić do tego bunkra, gdzie jest moja żona i moi bliscy,
chcę z nimi razem umrzeć.
Więc zdawali sobie sprawę, prawda, że wszyscy mniej więcej są skazani na śmierć
i niektórzy chcieli być razem.
Także ta decyzja była trudna na pewno.
No i później ta walka ich pochłonęła, to jednak było dla nich przeżycie,
tak jak myślę i dla powstańców warszawskich, że nagle mają broń,
że nagle staną wobec tego okupanta w pełnej godności postawie z walką, z bronią
i myślę, że tego doświadczali wówczas też powstańcy w getcie.
Osią narracyjną tego filmu jest przebieg powstania w getcie.
Ten film skupia się też na tych najważniejszych zagadnieniach
związanych z Żydowskim Związkiem Wojskowym.
Ja chciałabym zapytać o zachowanie polskiej strony.
Jakie były relacje Polaków z ŻZW?
Więc to bardzo jest taka zagadkowa sprawa i zawiła,
dlatego, że oni mieli kontakty z dwiema organizacjami podziemia polskiego,
które były też związane z AK, ale jednak były organizacjami osobnymi.
AK, jak wiemy, zjednoczyło się stosunkowo późno.
Wcześniej te organizacje zupełnie były niezależne.
Potem jakoś były afiliowane przy AK.
To był Korpus Bezpieczeństwa, w którym był pan Iwański
i to był plan Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa, chyba tak,
gdzie był Cezary Ketling-Szemlej.
No szczególnie ten drugi, to była postać bardzo taka brawurowa,
nietuzinkowa, młody człowiek, który lubił niebezpieczeństwo,
lubił ryzyko.
A jednocześnie, no może mało zdajemy sobie sprawy,
że to była nieustanna też walka o byt.
On chciał sprzedawać broń do getta,
dostawał jakieś pieniądze, gdzieś tam kupował,
coś sprzedawał, tutaj jakieś ubrania,
nieustanny jakiś taki handel, którego skutkiem było to,
że on dosyć duże dostawy broni dawał do getta.
Na szczęście funkcjonował właśnie ten tunel.
Także to były stosunkowo bezpieczne wyprawy,
gdzie oni mogli przedostawać się z polskiej strony do żydowskiej.
Tunel, który szedł z Muranowskiej 6 na Muranowską 7.
Także Iwański różnymi sposobami, to co przytaczam w filmie,
to jest przewożenie gdzieś tam furami na dnie jakiejś broni.
Okazuje się, że szpital zakaźny na ulicy Wolskiej chyba
był siedliskiem takiej polskiej opozycji,
gdzie tam i broń wyrabiano, i granaty.
Także stamtąd szły bardzo pokaźne transporty.
W tych transportach nie ma wspomnienia, na ile to było płatne.
Tak jak u Ketlinga Schemleya jest cały czas kwestia pieniędzy,
bo za coś on to musiał kupować.
Tutaj tak za bardzo nie ma tej kwestii,
czy na pewno to było wszystko tak opłacane.
Także ciekawa jestem, jak dalej historycy to wyjaśnią.
Natomiast dotarłam do bardzo pięknej postaci,
która prowadziła tę placówkę w szpitalu zakaźnym.
To był Jan Skoczek.
Dotarłam do jego syna.
Niestety to się nie znalazło w filmie.
On opowiadał, że jako dziecko
ojciec był intendentem tego szpitalu.
Pamięta tego tatusia za szybą.
On zaczął właśnie tę całą konspirację.
Ten Jan Skoczek był ważną postacią.
Kiedyś niestety Niemcy chwycili go.
To dziecko za szybą po raz ostatni zobaczyło ojca.
Został zamordowany przez Niemców.
Także już powiedzmy powstanie w getcie
to już nie ma Jana Skoczka.
Nie zaistniał w moim filmie,
ale wiemy, że bardzo tam dużo zrobił,
żeby ta placówka powstała.
Szpital zakaźny to tak jak znamy
i z polskiej historii.
Dla Niemców zawsze było trefne miejsce.
Bali się tego, jak kogoś tam określano,
że jako zakażonego,
no to oni już tak odstępowali,
więc można było różne
czy podmianki robić,
czy nawet produkować granaty.
To nawiążę jeszcze do tytułu,
którym nazwała pani ten film.
Dwie flagi.
To miał być gest zatknięcia
flagi polskiej i obok flagi
syjonistycznej flagi Izraela
na dachu domu przy ulicy Muranowskiej 7
podczas powstania w getcie warszawskim.
Gest, który miał bardzo rozłościć Niemców.
Te dwie flagi były oczywiście kontestowane
przez historyków.
Przez wiele lat mówiono,
że nie tylko nie było
Żydowskiego Związku Wojskowego,
potem jak już przyznano,
to mówiono, że nie było żadnych flag.
Więc też z początku moje tropy,
zdawałam sobie sprawę,
że natknął się na mur krytyki.
Na szczęście równolegle z moimi badaniami
ukazywały się już pierwsze publikacje,
już Mosze Arendsa,
Felbauna.
Także Mosze Arends też nazwał to
flagi nad gettem,
więc już nie było wątpliwości,
że jednak one są.
I rzeczywiście w literaturze
natknęłam się na kilka adresów.
Także do dzisiaj nie wiem,
czy to były tylko na placu Muranowskim,
Muranowska 7,
czy jeszcze w innych,
bo miałam jeszcze inne adresy
w różnych tekstach.
Ale myślałam, że dla dobra filmu,
dla dobra widza,
że w tym gąszczu, kłótni,
że skupimy się na razie na jednym.
Tym bardziej, że była to
najważniejsza bitwa powstania
w getcie warszawskim
na placu Muranowskim.
Tak, to jest bardzo symboliczna sprawa.
Dotarłam do książki,
która opisuje dokładnie,
jak to się stało.
Jacek Eisner podobno właśnie
zawiesza tę flagę.
I potem ci żydowscy powstańcy mówią,
no tak, ale nasi przyjaciele polscy
chcą też nam dostarczyć flagę.
I potem jest konkretne nazwisko,
bo jakiś chłopak przychodzi,
jest obwinięty tą polską flagą.
On jeszcze nie przychodzi,
tylko idą po niego
żydowscy, bojownicy
i chcą od niego wziąć tę flagę.
On powiedział nie.
Mój dowódca polski powiedział,
że ja sam osobiście
mam to wnieść do getta
i dopiero oddać.
I idzie ta chłopaczyna
obwinięta tą flagą
i z kurtką.
Dlatego tam w filmie
jest taki gest jakby
odwinięcia flagi właśnie
z jakiejś osoby,
bo tak to się podobno odbyło właśnie,
że on zdjął kurtkę,
odwinął tę polską flagę
i dał im,
żeby zawiesili tam obok.
Poruszający symbol braterstwa.
Dwie flagi.
Opowieść o żydowskim
związku wojskowym
to jest film,
który mogą państwo
bezpłatnie obejrzeć na V&D.
Producentami są
Muzeum Getta Warszawskiego,
Filmoteka Narodowa,
Instytut Audiowizualny
oraz Telewizja Polska,
a jego reżyserka
Jolanta Kessler
była dziś gościem
audycji kulturalnych.
Bardzo Wam dziękuję.
Dziękuję Państwu.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

75 audycji na 75-lecie NCK

75 audycji na 75-lecie NCK

Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK

Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego

Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego

Nie jest rankingiem ani przeglądem: to katalog tytułów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. Projekt Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualny w pionierski sposób analizuje polską kinematografię, zapraszając do tego nie tylko ekspertów, ale także miłośników kina. Na liście znajdziemy „Akademię Pana Kleksa” czy „Wielką podróż Bolka i… Czytaj dalej o Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego

„Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For

„Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For

Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą. Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres… Czytaj dalej o „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For

„Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego

„Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego

Wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego „Has na nowo” to spojrzenie na 25 filmów Wojciecha Jerzego Hasa od strony plastycznej. Andrzej Pągowski w rozmowie z Katarzyną Sanocką opowiada o szukaniu inspiracji do tych prac i o tym, jak z okazji stulecia urodzin reżysera ponownie zanurzył się w jego twórczość. Plakaty Andrzeja Pągowskiego… Czytaj dalej o „Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego

„Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?

„Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?

Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów. „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu… Czytaj dalej o „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?

„Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has

„Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has

1 kwietnia mija sto lat od narodzin jednego z największych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Wojciech Jerzy Has został jednogłośnie wybrany patronem tego roku przez Senat RP. Obchody symbolicznie zainaugurowało otwarcie wystawy „Has – terytoria czasu i przestrzeni”. „Żyjemy w takich czasach, że czasami tej prawdy objawianej przez sztukę, filmy,… Czytaj dalej o „Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has