O micie krainy wszelkiej szczęśliwości opowiada wystawa pt.” Arkadia” w Muzeum Narodowym w Warszawie. Zaprezentowano na niej bardzo różnorodne prace pochodzące z polskich i europejskich kolekcji muzealnych. Ta artystyczna opowieść rozpoczyna się w XVII wieku, a kończy we współczesności.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Błogie szczęście, wieczna młodość, wolność, swobodna erotyka i szczęśliwa miłość, a przede wszystkim wzorowa symbioza człowieka z naturą – to wyobrażenia życia i świata idealnego, które towarzyszą artystom od wieków aż po dziś dzień.
Arkadia, Raj, Eden – o wizjach i rozumieniu szczęścia przez artystów różnych epok rozmawiamy w Audycjach Kulturalnych z kuratorką ekspozycji – Agnieszką Rosales–Rodriguez.
Czym Arkadia była dla greckich poetów, czym dla francuskiej arystokracji, a czym dla Polaka, którego ojczyzna pod zaborami zniknęła z map świata? W kulturze europejskiej wyobrażenia arkadii to nie tylko piękna kraina zamieszkała przez pasterzy, nimfy i satyrów, ale również ziemiański dwór, czy obfitujące plonami słowiańskie pola. Ekspozycja „Arkadia” ukazuje, jak różne są ekspresje mitu arkadyjskiego począwszy od wczesnego renesansu aż po współczesność. Agnieszka Rosales–Rodriguez przeprowadza nas przez kolejne wątki wystawy, opowiadając o najważniejszych prezentowanych na niej dziełach, wśród których znalazły się obrazy Henryka Siemiradzkiego, Zofii Stryjeńskiej, Jacka Malczewskiego, Józefa Chełmońskiego oraz wypożyczone z muzeów Paryża i Wiednia dzieła Claude’a Lorraina, Françoisa Bouchera, Jean-Baptiste Patera czy Camille Corot.
Wystawę wieńczą dzieła współczesnych artystów, prowokujące do refleksji nad destrukcyjnym wpływem człowieka na przyrodę i siebie samego.
Zapraszamy do wysłuchania rozmowy.
fot. Bartosz Bajerski / Muzeum Narodowe w Warszawie
Dzień dobry, Anna Karna. Witam w audycjach kulturalnych.
Dziś zabierzemy Państwa do świata idealnego.
Jego przebogate wyobrażenia możemy oglądać na wystawie Arkadia w Muzeum Narodowym w Warszawie.
O ekspozycji rozmawiać będę z jej kuratorką, panią Agnieszką Rosales-Rodriguez.
Dzień dobry.
Dzień dobry Państwu, dzień dobry Pani.
Niezwykle barwna i różnorodna jest Arkadia, jaką pokazuje Muzeum Narodowe.
Ta myśl o krainie wszelkich szczęśliwości inspirowała artystów przez wieki.
Czym jest Arkadia w kulturze europejskiej?
Od czasów Wergiliusza kojarzymy Arkadię z bujnym krajobrazem południa Grecji, Peloponezu,
ze szczęśliwymi pasterzami śpiewającymi o miłości na łonie natury,
z nimfami, satyrami, faunami, zwierzętami, które wsłuchane w pieśń pasterzy zaprzestają walki i zgodnie udają się do źródeł.
To pewnego rodzaju fikcja stworzona przez rzymskiego poetę, rodzaj miejsca rozkosznego, błogiego, takiego pocieszenia, którego człowiek nieustannie potrzebuje.
W kulturze starożytnej znamy wiele opisów, które nie zawsze oczywiście używają tej nazwy Arkadii,
ale czasem jest to po prostu ogród, ogrody króla Alkinosa, wyspy szczęśliwe, czy nawet biblijny Eden albo islamska Janna.
Wszystkie one wynikają z tej niewygasłej potrzeby człowieka osiągnięcia szczęścia, ucieczki przed lękiem, przed śmiercią czy nicością.
Ale na przestrzeni wieków Arkadia przeradzała się w rozmaite formy, zarówno literackie, jak wizualne, czy wreszcie nawet modele życia.
Wraz z profesorem Antonim Ziębą, współkuratorem tej wystawy, śledzimy te różne wątki, poddając je nieustannej refleksji,
pytając o ich rolę w kulturze, ale też pokazując swoisty rozdźwięk pomiędzy rzeczywistością a ideałem.
Tę podróż po krainie szczęśliwości rozpoczynamy jeszcze przed wejściem na wystawę.
Rozpoczynamy wystawę od figury starożytnego satyra.
To rzymska kopia helenistycznego oryginału ze zbiorów Luwru, pokazywana na co dzień w Galerii Starożytnej Muzeum Narodowego w Warszawie.
To symbol, znak pięknej starożytności, a zarazem figura mieszkańca Arkadii, tej greckiej, wyimaginowanej Arkadii,
która tak naprawdę jest terenem skalistym i dość nieprzystępnym, co pokazuje powieszony obok piękny obraz Edwarda Okunia,
uświadamiający nam, jak bardzo literacka Arkadia Wergiliusza, wzorowana tak naprawdę, jeśli chodzi o krajobraz,
na okolicach Mantui, rodzinnych stronach Wergiliusza, odległa jest od tej rzeczywistości Peloponezu.
Satyr kojarzy się z zabawą, tańcem, pijaństwem, z nieokiełznanym erotyzmem.
Ale tuż obok satyra wisi Tanatos Jacka Malczewskiego. To taka rodzima wersja znanego, nowożytnego tematu
et in Arkadia ego, odnoszącego się do obecności śmierci w Arkadii.
Melancholia jest bowiem obecna w micie arkadyjskim od zarania. Arkadia to iluzja, humanistyczna mistyfikacja.
Ta opowieść o Arkadii to jest opowieść o symbiozie pomiędzy człowiekiem, a przyrodą, a naturą.
Jednym z pierwszych dzieł, które możemy zobaczyć jest Kobierzec Polski. Co to za przedstawienie?
Kobierzec Polski to zaledwie nazwa, która tak naprawdę nie przystaje do miejsca produkcji tych pięknych tkanin.
W tym wypadku jedwabnej, perskiej produkcji XVII wieku z motywem właśnie roślinnym, a więc stylizowanych kwiatów, które przypominają nam o idei ogrodu.
Wprowadziliśmy zarówno perski dywan, jak i turecki Koran w przestrzeń naszej ekspozycji, żeby podkreślić, że także w świecie islamu
ten motyw szczęśliwego miejsca muzułmańskiego raju funkcjonuje obok bardziej oczywistego w kręgach europejskich wyobrażenia biblijnego,
ale przecież islam współtworzył także kulturę europejską.
W tych przedstawieniach raju czy Edenu to wcale nie pierwsi ludzie są najważniejsi.
Tak, w świecie arkadyjskiego mitu królują pasterze, nimfy, fauni, którzy albo wyrażają miłość, albo wprost ją uprawiają.
To sfera zmysłów, erotyki, także tęsknoty za idealną miłością i ten motyw będzie szczególnie wyraźny w czasach nowożytnych,
czy nawet późnego średniowiecza, kiedy w dworskiej miłosnej poezji rycerskiej, w iluminacjach, w tapit seriach
ten kod idealnej miłości znajduje swoją wizualizację, a scenografią dla niego jest zawsze piękny ogród.
Od XV-XVI wieku ta bukoliczna, pasterska i sielsko-ogrodowa tradycja będzie się rozwijać na włoskich dworach,
ale również w innych ośrodkach europejskich, często odwołujących się do tych włoskich czy francuskich wzorów.
Niezwykłym zupełnie dziełem, które możemy zobaczyć na wystawie są ogromne arrasy królewskie.
Wielka duma tej wystawy.
Tak, na wystawę w Muzeum Narodowym w Warszawie udało nam się sprowadzić wiele znakomitych dzieł z Polski i z zagranicy.
Wśród nich słynne tapiserie, werdiury Zygmunta Augusta zwane arrasami, choć wiemy, że nie w arras, ale w Brukseli były tkane
i że miejscem ich przeznaczenia nie był tylko wawel, ale też inne rezydencje królewskie jako oprawa majestatu Zygmunta Augusta.
Te niezwykłe widoki pięknej natury urzekają okazami zoologicznymi i botanicznymi, jak się okazuje, nie tylko z kręgów europejskich,
co świadczy o znajomości najnowszych osiągnięć nauki i geografii, jeśli tak można powiedzieć, podróżowania, ale są tam również zwierzęta fantastyczne.
Ta wizja raju ma bukoliczne cechy, a przecież cała Rzeczpospolita stawała się taką Arkadią wspaniale zarządzaną przez Jagiellonów w okresie, który nazywamy Złotym Wiekiem.
Oprócz arrasów można oglądać także obrazy z muzeów narodowych w Krakowie, w Poznaniu, z Muzeum Sztuki w Łodzi, z Zamku Królewskiego w Warszawie, z Łazienek Królewskich
i wreszcie z Kunsthistorisches Muzeum w Wiedniu, z Luwru, Mise d'Orsay, Grenoble, Angers czy Lyonu.
Powiedzmy zatem trochę więcej o tych działach, które przyjechały do nas z europejskich muzeów.
Zupełnie niezwykłe są wypożyczenia francuskie, wśród nich piękne uroki życia wiejskiego François Bouchera.
To jeden z największych malarzy XVIII wieku, pierwszy malarz króla Ludwika XV, ulubieniec jego słynnej metresy Madame de Pompadour,
który wsławił się przecież nie tylko malarstwem, ale projektami tapiserii, wachlarzy, wszelkiego rodzaju rekwizytów, także scenografii teatralnych,
który sam zainteresowany był teatrem i który rozpowszechnił tematykę pastoralną.
Tyle, że w jego obrazach pastereczki to tak naprawdę arystokratki w drogich atłasach, które naśladują ten prosty, pasterski styl życia.
Wiemy przecież, że Maria Antonina w latach osiemdziesiątych urządziła sobie w Petit Trianon w Wersalu słynną wioskę,
która była w istocie przejawem pragnienia powrotu do natury, acz sztucznym tworem i przeznaczonym właśnie dla elit.
Obraz François Bouchera dobrze oddaje tę XVIII wieczną potrzebę arystokracji, stworzenia fikcji życia pasterskiego.
Można zadać sobie pytanie, skąd ta potrzeba?
Między innymi z chęci przekroczenia pewnych barier, protokołu, konwencji zachowań, uzyskania większej swobody, prawa do zabawy.
Pokazujemy również na naszej wystawie obrazy Camilla Corotta, własność Louvre, ale na co dzień jest to obraz prezentowany w Mise d'Orsay.
Cudowna zabawa nimf w delikatnym krajobrazie tak typowym dla tego przedstawiciela XIX-wiecznego pejzażu francuskiego.
Czy wreszcie symfonia pastoralna Piera Bonarda, jednego z tak zwanych nabistów, z którym zresztą przyjaźnił się polski malarz Józef Pankiewicz.
Te wizje Marii Antoniny, która miała dosyć fet w pałacach, symbolizuje pewna suknia, którą państwo umieścili pomiędzy obrazami.
Tak, warto rzeczywiście podkreślić, że nie tylko malarstwo jest obecne na tej wystawie, ale również szeroko rozumiane rzemiosło artystyczne najwyższej próby.
To rekwizyty jak wachlarze, suknia francuska, tak zwana właśnie robe à la française z pięknym trenem, udrapowanym w taki sposób, aby łatwo było się przechadzać w ogrodzie albo zatańczyć.
Jest również bardzo ciekawy wybór dzieł ceramicznych, porcelanowych czy renesansowych majolik.
To wyobrażenie świata idealnego przez wieki zmieniało się. Czym była Arkadia dla XIX-wiecznego Polaka?
Tą Arkadią w realiach tak zwanej niewoli narodowej stawał się ziemiański dwór, już co najmniej od Jana Kochanowskiego i jego pieśni świętojańskiej o Sobótce,
ale także Mikołaja Reja i jego żywotu człowieka poczciwego. Ten ziemiański mit szczęśliwego życia jest bardzo mocno osadzony w kulturze,
bo przecież uprawa roli i taka bliskość ziemi staje się źródłem nie tylko pożytków, ale również rozkoszy i nawet więcej moralnej cnoty.
W XIX wieku, kiedy Polski nie było na mapach dom, ojcowizna, ta mała ojczyzna, owiane były więc tą aurą przeszłości idyllicznej, utraconej Rzeczypospolitej.
Ziemiański dwór stawał się taką namiastką Polski.
Pokazujemy w tym kontekście niezwykły zupełnie wybór fotografii reprezentujących ziemiańskie dwory, niemal niepokazywanych z końca XIX wieku, niezwykle nostalgicznych.
Ale obok tego Arkadie XIX wieku to przecież także przykłady rozmaitych powrotów do prymitywu, adaptacji tego klasycznego mitu w warunkach zakopiańszczyzny, huculszczyzny, słowiańszczyzny szeroko rozumianej.
Rusałki słowiańskie stają się odpowiednikiem antycznych nimf, tyle że te swojskie rusałki bywają groźne, jak pokazują obrazy Jacka Malczewskiego czy Witolda Pruszkowskiego na naszej wystawie, ponieważ są to demoniczne postaci zdolne załaskotać na śmierć zalotników.
Kolejny wątek tej wystawy to chłopomania, zachwyt folklorem. Jacy artyści zachwycili się naszą kulturą ludową?
Od końca XVIII wieku śledzimy w kulturze taki rodzaj odkrywania rodzimych źródeł i to jest tendencja wszecheuropejska.
Już przecież niemiecki filozof Herder nazywał słowiańszczyznę Arkadią Północy. W XIX wieku w miarę zdobywania takiej nowoczesnej świadomości narodowej intencjonalnie sięgano do tych korzeni z przekonaniem, że to są te autentyczne źródła kultury.
Rodzime, swojskie, nie kosmopolityczne. Sztuki plastyczne, zwłaszcza malarstwo w drugiej połowie XIX stulecia zaczynają jednak dopiero nadążać za tym programem, który narzuciła literatura romantyczna.
Pokazujemy w tym kontekście wspomnianego już Jacka Malczewskiego w szczególny sposób eksplorującego te wątki ludowe, ale łączącego ludowość i swojskość, rodzimość z mitami śródziemnomorskimi.
Dlatego w scenografii za ścianka można spotkać maleńkiego fauna grającego ubogiej dziewczynce na piszczałce.
Ale także Kazimierz Sichulski, Zofia Stryjeńska ze wspaniałymi przykładami wielkimi panno obrazującymi prace rolne w poszczególnych miesiącach, które inspirowane były staropolskimi sielankami.
Ale obok tego znajdą Państwo także przykłady polskiej sztuki, dla której to tereny ukrainne były tym miejscem, tą przestrzenią idyli, wolności, niekiedy także awanturniczych przygód i dzikości.
I tutaj zabłysną obrazy Józefa Chełmońskiego, Jana Stanisławskiego czy Stanisława Masłowskiego.
I o to wchodzimy w wiek XX i o krainie wszelkiej szczęśliwości, o tej Arkadii właśnie, o tej idylli opowiadają nam plakaty propagandowe.
Tak, przewrotnie pokazujemy jak ten mit arkadyjski przeradzał się także w język propagandy politycznej,
takiej nieco siermiężnej wizji polski rolniczej, ale szczęśliwej, w której przodownicy pracy zdobywają niemal bez wysiłku, niemal bez pracy wielkie plony.
Ostatnia sala to sztuka współczesna, a na niej prace, które zdają się zadawać nam pytanie, co żeśmy uczynili z tym światem,
marząc jednocześnie o świecie idealnym, wśród dzieł praca Mirosława Bałki, będąca paradoksem, absolutnie wstrząsające dzieło.
Praca wstrząsająca, chociaż używająca wydawałoby się idyllicznego języka, bo oglądamy urocze sarenki spacerujące po śniegu,
tyle że przechadzają się one pośród drutów kolczastych obozu koncentracyjnego Birkenau.
To przykład dystopii, która obnaża pustkę stojącą za pięknymi wyobrażeniami szlachetnego człowieczeństwa i wszystkich ideałów wywiedzionych ze starożytności.
Bambi Winterreise, wspomnienie podróży samego artysty do Auschwitz-Birkenau, w tytule odwołujące się do słynnej produkcji Walta Disneya,
każe nam zadać pytania także o to, czy marzenie o lepszym świecie nie prowadzi czasem do wypaczeń, do ideologii totalitarnych.
Podejmujemy na naszej wystawie, zwłaszcza w tej ostatniej sekcji, pytanie o możliwość odzyskania nie tylko łączności człowieka i natury,
ale także wspólnoty ludzkiej. Ta kategoria wspólnoty jest niezwykle ważna w przestrzeni całej wystawy,
ale właśnie pod koniec XIX i XX stulecia ten ideał, to marzenie o powrocie do wspólnotowości
będzie się przejawiać w ucieleśnianych wtedy komunach, rozmaitych kolektywach artystyczno-anarchistycznych,
jak słynna Góra Prawdy Monte Verita w Szwajcarii w 1900 roku, jak kontrkulturowy ruch hipisów.
Do tych wszystkich zjawisk nawiązujemy na naszej ekspozycji, jak rozmaite interwencje ekologiczne współczesnych artystów,
artystek. Na naszej wystawie zobaczą Państwo pracę Cecylii Malik czy Anny Siekierskiej w mikroskali,
podejmujących ten właśnie trud odzyskania chociażby skrawka ziemi, troski o nasze najbliższe otoczenie w takim kolektywnym właśnie działaniu.
Niezwykle barwna, różnorodna i bogata to wystawa. A gdzie jest Państwa, kraina szczęśliwości?
Być może wystawa pod tytułem Arkadia pomoże znaleźć te odpowiedzi.
Zapraszamy do Muzeum Narodowego w Warszawie.
Bohaterką dzisiejszych audycji kulturalnych była kuratorka ekspozycji, pani Agnieszka Rozales-Rodriguez.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
