Wybrany utwór: Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego
Nie jest rankingiem ani przeglądem: to katalog tytułów, które w szczególny sposób współtworzyły polską kulturę, wyobraźnię i pamięć. Projekt Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualny w pionierski sposób analizuje polską kinematografię, zapraszając do tego nie tylko ekspertów, ale także miłośników kina.
Na liście znajdziemy „Akademię Pana Kleksa” czy „Wielką podróż Bolka i Lolka”, w przeciwieństwie do „Ziemi Obiecanej”. Wszystko z powodu unikatowych kryteriów, które decydują o tym jakie filmy trafiły do zestawienia. Na stronie filmu czytamy: „Różnorodność form i gatunków pozwala odsłonić pełnię pamięci audiowizualnej, unikając ograniczenia jej wyłącznie do kanonizowanych arcydzieł”. Doceniane były także pionierskie rozwiązania technologiczne a także aspekt społeczny i zakorzenienie w zbiorowym doświadczeniu.
Lista została stworzona w 2025 r., z okazji 70-lecia FINA. Wówczas trafiło na nią 70 filmów. Od 2026 roku proces selekcji stał się cykliczny: każdego roku dodawanych będzie 10 nowych tytułów, nie młodszych niż 20-letnie. Część wyborów będzie dokonywana w drodze plebiscytu, dzięki czemu publiczność współtworzy Listę.
Lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego jest dostępna na stronie FINA, gdzie można ją wyświetlić alfabetycznie lub chronologicznie. Co ważne, wiele z nich dostępnych jest na platformach Filmoteki.
O projekcie opowiedział dyrektor Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualnego, Tomasz Kolankiewicz.
Zdjęcie: Kadr z filmu „Dziewczęta z Nowolipek” NAC
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Przypuszczam, że gdybyśmy usłyszeli takie pytanie lub prośbę, żeby wskazać polski film, który jest dla nas najważniejszy,
który z jakiegoś powodu uznajemy być może za najwybitniejszy, każdy z nas udzieliłby innej odpowiedzi.
Może tytuły by się powtarzały, ale na pewno nie uzasadnienia.
Można wybierać i szukać filmów najlepszych. Można szukać tych, które najbardziej zapadły w zbiorowie pamięci.
Można szukać przełomowych lub takich, które pod kątem technologicznym wywarły duży wpływ na rodzimą kinematografię.
Powodów, żeby stworzyć listę polskiego dziedzictwa filmowego na pewno jest sporo.
Wątpię, żebym wymieniła chociaż część, dlatego bardzo cieszę się, że zaproszenie do audycji kulturalnych przyjął
dyrektor Filmoteki Narodowej Instytutu Audiowizualnego, pan Tomasz Kolonkiewicz.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Pierwsze pytanie postanowiłam zadać trochę prowokacyjnie, choć oczywiście nie chciałabym, żeby pan tak to pytanie odebrał.
Ale czy listę polskiego dziedzictwa filmowego możemy nazywać rankingiem?
Nie. Nie możemy. To jest bardzo zasadne pytanie, dlatego że bardzo często nas takim rankingiem jest mylona.
W ubiegłym roku takich rankingów pojawiało się wiele. Mieliśmy okrągłą rocznicę, narodzin, kinematografii.
Warto pamiętać, że te rankingi bardzo często robione są z bardzo różnych perspektyw.
Myśmy od takiej rankingowości starali się uciekać i przyjąć perspektywę naszą, to znaczy perspektywa archiwum filmowego.
To jest nieco inna perspektywa niż perspektywa filmoznawcza.
Nieco inna perspektywa niż perspektywa takich, nazwijmy to, popularnościowa takich filmów jak gdyby najbardziej lubianych po prostu.
I ona wynika troszeczkę też z tego, że w Polsce nauka o filmie, to znaczy te nierówności, te braki punktów styku między tymi trzema optykami
wynikają z tego, że w Polsce nauka o filmie, taka teoretyczna nauka o filmie można powiedzieć poszła trzema torami.
Pierwszy tor to takie sztywne filmoznawstwo akademickie.
Ono wyrasta w Polsce z tradycji literaturoznawczych.
W związku z tym bardzo mocno koncentruję się na recepcji dzieła, na teorii filmu, na analizowaniu języka filmowego, na analizie samego dzieła.
Z drugiej strony mamy tak zwaną perspektywę production studies, czegoś takiego, co w Polsce w łódzkiej szkole filmowej zaszczepiał Edward Zaiczek,
kultowy kierownik produkcji, który prezentował taką refleksję nad filmem od strony tego, jak on powstaje.
To znaczy studiów właśnie nad produkcją filmową tego, jak powstaje dzieło filmowe, jak działa ekipa filmowa, też na planie i w czasie postprodukcji.
A trzecia perspektywa to jest właśnie perspektywa archiwum, która dodaje do tych dwóch jeszcze perspektywę nośnika i ewolucji formy filmowej.
Dopiero tak naprawdę z połączenia trzech motyw powstaje kapitan planeta, to znaczy to, jak możemy całościowo patrzeć na film.
I nasza lista Polskiego Dziedzictwa Filmowego właśnie starała się coś takiego zrobić, to znaczy uwzględnić bardzo różne perspektywy, bardzo różne optyki,
także to, jakie znaczenie miały filmy w danym momencie.
Można oczywiście kłócić się z bardzo wieloma pozycjami na tej liście, natomiast głównie te zastrzeżenia i te kłótnie wynikają właśnie z braku zrozumienia metodologii doboru filmów do tej selekcji.
Kłótnie to jest bardzo duże słowo. Ja chciałam zacząć trochę lżej, dlatego że mam wrażenie, że lista na pewno zachęca do dyskusji.
Pamiętam, że ja takie dyskusje też prowadziłam, to jest a propos tego, że lista nie jest rankingiem.
Filmy, które na tej liście się do tej pory znalazły, można wyświetlać na stronie alfabetycznie albo chronologicznie, nie numerami w rankingu.
Jeżeli wybierzemy opcję alfabetycznie, to pierwszy film na tej liście, który się pojawia, to jest Akademia Pana Kleksa z 1983 w reżyserii Krzysztofa Gradowska.
I to jest trochę tak, że zaczynając rozważać to w kategorii arcydzieła, no bo tak, zwykliśmy myśleć o tego typu listach, mieliśmy wątpliwości.
Natomiast jeżeli zaczęliśmy rozmawiać o takim doświadczeniu, głównie dziecięcym, młodzieżowym, także o momencie, kiedy film powstawał,
to okazało się, że to, że ten film znalazł się na liście jest czymś absolutnie oczywistym.
No dokładnie tak. To jest film, który jest emanacją konkretnego gatunku. Filmu dziecięcego, czy młodzieżowego raczej. Dzisiaj powiedzieliśmy, że to jest film być może nawet dla young adults, osób wchodzących już powoli w dorosłe życie.
Jest to film, który nie ukrywajmy też straumatyzował całe pokolenie Polaków i Polek. Ja jako godowca akademicki robiłem sobie taki test, nazywałem to testem Akademii Pana Kleksa.
Pytanie było takie, czy pani albo czy panu jako dziecku podobała się scena Marszu Wilkołaków? No więc zadam pani to pytanie. Czy pani się ta scena podobała?
Ja ją pamiętam, natomiast nie bałam się jej tak bardzo, jak sceny, w której golasz Filip goli choinkę. To była moja trauma.
No właśnie, ale czy z tego lęku, czy z tego przerażenia czerpała pani coś przyjemnego jednak?
W moim przypadku jest trudniej, bo ta scena, o której powiedziałam, jest na sam koniec i przyznam, że moi rodzice nagrali mi ten film na wideo, kasując ostatnią scenę. I tak mnie uratowali.
Odpowiedź na to pytanie, ja je zadawałem studentom i studentkom, z którymi miałem zajęcia o kinie gatunkowym.
To był test na to, czy ktoś po prostu lubi kino Grozy. Dlatego, że mimo, że to jest film dla dzieci, to on zawiera elementy kina Grozy i właśnie te elementy są pamiętane teraz przez całe pokolenie widzów i widzek w kraju.
I to jest bardzo ciekawy test, dlatego, że po prostu jedni to lubią, drudzy tego nie lubią. I tak naprawdę to się już tworzy właśnie w okresie tym, w którym oglądaliśmy właśnie takie filmy, które niektórych straumatyzowały, a z innych zrobiły po prostu wielkich miłośników kina Grozy.
Tak samo jest, nie wiem, z Przyjacielem Wesołego Diabła i z innymi tego rodzaju filmami dla dzieci, tak to mówię w cudzysłowie.
Jest tak, że ten film niezaprzeczalnie jest bardzo ważnym filmem, też społecznie po prostu.
Można się kłócić, czy to jest wybitne dzieło, czy on wytrzymuje jak gdyby porównanie z innymi filmami.
Niemniej, jako film dziecięcy niezaprzeczalnie jest jednym z najbardziej znanych polskich filmów.
I to także był pewnego rodzaju wyznacznik, to znaczy to, czy dany film odegrał w konkretnym momencie jakąś konkretną rolę.
Na przykład, na liście pojawił się film, że życie ma sens, to jest film niezależny.
Zabrakło na liście wielu wybitnych tytułów polskiej kinematografii.
No nie będę tutaj wymieniał, lista jest naprawdę bardzo długa, dlatego, że sama lista póki co ma 70 tytułów.
No więc siłą rzeczy wielu tych arcydzieł na niej nie ma.
Ja kiedy, no właśnie zaczynałem kursy akademickie z historii filmu, wysłałem studentom wtedy taką listę takich filmów, które warto, żeby znali polskich filmów.
Mówię tylko o polskich filmach fabularnych, tylko o polskich filmach fabularnych powojennych.
Czyli mamy filmy od roku, powiedzmy, 46-47 do czasów dzisiejszych.
Na tej liście było przyszło 150 tytułów, a to były tylko fabularne filmy od, powiedzmy, tego 45 roku.
I nadal to nie była lista kompletna.
Oczywiście siłą rzeczy na liście 70 filmów, gdzie są też animacje, eksperymenty, filmy krótkometrażowe,
siłą rzeczy zabraknie wielu kultowych, bardzo ważnych arcydzieł polskiego kina.
W każdym razie, skąd tutaj w tym zestawieniu film, że życie ma sens?
No skoro na przykład, nie wiem, nie ma, zacznijmy od tej ziemi obiecanej Andrzeja Wajdy.
Czy film, że życie ma sens jest lepszy niż film Andrzeja Wajdy?
No trzeba być chyba szaleńcem, żeby uznać, że tak jest.
Nie jest to też film na pewno ważniejszy dla polskiego kina.
Prawdopodobnie wielu ze słuchaczy, słuchaczek nawet nie wie, że był taki film, że życie ma sens.
Niemniej celem tej listy było pokazanie też pewnego rodzaju ewolucji polskiego kina.
I tak się składa, że po 89 roku, kiedy w Polsce załamał się dotychczasowy system produkcyjny,
zostaliśmy zalani też produkcjami z zachodu.
Polska kinematografia zaczęła się dostosowywać do warunków rynkowych.
I przeszła bardzo dużą zmianę.
To była tak naprawdę chyba najgorsza dekada powojenna w polskim kinie, lata 90.
Niemniej w tej dekadzie, na przełomie wieków, pojawiło się coś takiego jak film niezależny.
I to był bardzo ważny fenomen.
To był na tyle ważny fenomen, że nawet na Festiwalu Polskich Film Fagularnych w Gdyni
była przyznawana nagroda za najlepszy film niezależny.
I nie można się było dostać na te filmy, na te sale.
Te filmy wygrywały takie festiwale jak Koszalin, takie filmy jak Gdynia.
I to były filmy robione przez artystów właśnie niezależnych na sprzęcie VHS
albo na jakichś takich właśnie ręcznych, jak gdyby amatorskich kamerach montowane.
Ale one potem wchodziły normalnie do obiegu.
I nawet wygrywały ważne międzynarodowe festiwale.
To jest tak, że oczywiście możemy to uznawać, że to jest nieważne,
że ważne są tylko te arcydzieła z lat 60., 70.,
a możemy jednak uznawać kinematografię za coś, co ewaluuje
i ma też swojego pewnego rodzaju, prawda, czas.
Tak jak trudno było udawać, że w polskim kinie nie było socrealizmu,
mimo, że to nie był na pewno najważniejszy i najlepszy nurt artystyczny w polskim kinie,
tak wydawało nam się, że niesłusznym by było pomijanie tak ważnego fenomenu,
jakim było kino niezależne, z którego warto pamiętać.
No mamy kilku twórców, którzy weszli do mainstreamu
i do dzisiaj są ważnymi postaciami polskiego kina,
więc troszeczkę to pokazuje jak gdyby nasze podejście.
Tutaj ważne też było to, jaką rolę kino pełniło w danym momencie.
Czasami tą rolę opowiadania o polskiej rzeczywistości
przejmowali fabularzyści, no tutaj oczywiście Andrzej Wajda jest tym sztandarowym przykładem,
a czasami przejmowali ją na przykład dokumentaliści,
wtedy kiedy w fabule nie można było tak dużo powiedzieć.
Tak było w przypadku czarnej serii, która jest pewnego rodzaju prefiguracją.
Szkoły polskiej w polskim kinie, nie inaczej było w latach właśnie 90.,
gdy fabuła zupełnie prawie odpłynęła w stronę jakichś takich imitacji
amerykańskich superprodukcji, no i dosyć nieudanych.
A z kolei właśnie film dokumentalny prezentował to, co się rodziło w polskim społeczeństwie.
Pokazywał biedę, pokazywał wykluczenie osób z post-PGR-owych regionów,
pokazywał bezdomność, pokazywał alkoholizm, pokazywał też rodzące się trendy
jak hip-hop czy jak disco polo.
No to właśnie film dokumentalny się tym zajmował, nie fabuła.
Więc polskie kino jest taką materią, która jest zmienna,
która podlega redefinicjom.
No mamy teraz taki moment też rozszczelniania tych kanonów.
Nasza lista troszeczkę miała pokazać inną perspektywę,
to znaczy właśnie perspektywę tej zmiany,
ale przede wszystkim perspektywę archiwum,
to znaczy też technologicznych zmian.
Nie byłoby tego filmu niezależnego, gdyby nie było szeroko dostępnych
i tanich kamer amatorskich.
To jest tak samo, jak rodziła się francuska nowa fala.
Też ona by nie powstała bez przenośnych magnetofonów i kamer reporterskich.
Opowiedział Pan już trochę o tym, w jaki sposób lista była kompletowana.
Natomiast to, co mnie zaskoczyło,
to to, że tam pojawiają się filmy, umownie to powiem,
nie tylko kinowe.
Mówił Pan o dokumentach, o filmach krótkometrażowych.
Eksperymentalne są chyba blisko tego, o czym chcę powiedzieć.
Natomiast nie ukrywam, że mnie zaskoczył film Natalii LL.
Dlatego, że kojarzymy jej sztukę,
natomiast pewnie gdybyśmy mieli wymieniać osoby
związane ze światem kinematografii,
ona niekoniecznie byłaby pierwszym wyborem.
Natomiast rozumiem, że sztuka konsumpcyjna
to jest coś, co po prostu w owym czasie,
ale do dzisiaj budzi emocje
i chyba można powiedzieć, że było czymś przełomowym.
Oczywiście jest tak, że artyści wizualni też są zawodowymi artystami,
może nie filmowcami, ale rzeczywiście właśnie twórcami audiowizualnymi.
W Polsce wideoart rodził się tak naprawdę w łódzkiej szkole filmowej,
gdzie działał warsztat formy filmowej,
gdzie działali tacy twórcy jak Józef Robakowski,
też obecny na naszej liście jak Kwiek i wielu innych.
Lenczewski należał do warsztatu formy filmowej.
Oni bardzo mocno eksperymentowali,
tworzyli można powiedzieć pierwszy wideoarty,
tak jak działania dokamerowe,
duetu Kwiekulik i tak dalej, i tak dalej.
To jest też dziedzictwo audiowizualne,
mimo że prezentowane w galeriach, a nie w kinach.
Mamy trochę takich filmów, tak jak film Wilhelma Sasnala,
Concord właśnie, tak jak filmy z okna Józefa Robakowskiego,
czy chociażby właśnie ta szuka konsumpcyjnia Natalii Lach-Lachowicz.
To są filmy, które są bardzo istotne
z punktu widzenia kultury audiowizualnej w Polsce.
Myśmy właśnie chcieli troszeczkę też uniknąć tego takiego zamykania się
tylko do kinematografii, tylko chcieliśmy pokazać szersze perspektywy.
My się nazywamy Filmoteka Narodowa Instytut Audiowizualny
i ta audiowizualność ma bardzo różne objawy.
Wiemy o tym dzisiaj chociażby w momencie bardzo dużej zmiany tego,
jak prezentowane jest kino, jak odbierane jest kino,
kinematografia czy film właśnie szerzej,
bo przestaje to już być wyłącznie domeną kina od jakiegoś czasu.
W każdym razie ta twórczość audiowizualna
jest znacznie szersza niż nam się może wydawać.
Różnie na świecie to bywało.
Na przykład na świecie często było tak,
że właśnie artyści wizualni pracowali na tak zwanych wąskich formatach,
to znaczy na taśmach wąskich,
takich jak 8 mm, super 8 mm, 16 mm,
czyli taśma u nas głównie z reportażem,
z filmem dokumentalnym kojarzona.
U nas stosunkowo mało było tego rodzaju praktyk,
niemniej w którymś momencie rzeczywiście wykształcił się,
wykształciła się ta sztuka właśnie wideo, wideoart,
który miał bardzo ważną rolę,
jeżeli chodzi o pole sztuki współczesnej,
a te pola są w pewnym sensie polami trochę pokrewnymi.
One się wzajemnie też inspirują, przenikają.
Mamy takich twórców, którzy działają i na jednym, i na drugim polu.
Chociażby właśnie przywołany Wilhelm Sasnal jest takim twórcą,
ale to jest oczywiście nie tylko w Polsce,
ale na świecie obecny trend, że mamy te same nazwiska,
możemy spotkać się na festiwalu w Cannes
i na Biennale Sztuki w Wenecji.
To znaczy nie na festiwalu właśnie filmowym w Wenecji,
tylko właśnie na Biennale Sztuki Współczesnej.
Są tacy twórcy, nie wiem, jak Steve McQueen chociażby, prawda,
albo Vera Szakul,
którzy tworzą zarówno do obiegu galeryjnego,
jak i w obiegu kinowym.
No nie inaczej jest w Polsce.
Myśmy chcieli uwzględnić tą twórczość,
dlatego, że ona też jest pewnego rodzaju emanacją
twórczości audiowizualnej
oraz ma bardzo z naszej perspektywy,
bardzo ciekawa jest ta materia prezentacji tej sztuki.
To znaczy na przykład w przypadku filmu Concord
Wilhelma Sasnala, który się tutaj pojawił,
to jest taki film, który myśmy specjalnie uwzględnili
w tym rankingu, dlatego, że to jest
no właśnie nie tylko film,
to jest instalacja audiowizualna,
podczas której taśma
nakręcona przez Sasnala ósemką z pokładu samolotu Concord,
to był ostatni lot samolotu Concord,
on wyświetlany w galerii przechodzi przez projektor,
Jak opowiedzieć 75 lat instytucji w drodze? Jak uchwycić spektrum działań Narodowego Centrum Kultury, nie ulegając pokusie kronikarskiego zapisu? W 2026 roku, przez 12 miesięcy, przyglądamy się nie tylko rzeczywistości kulturalnej wokół nas, ale także nam samym, rewidując własną przeszłość, antycypując przyszłość i celebrując teraźniejszość. Z okazji… Czytaj dalej o 75 audycji na 75-lecie NCK
Obszerna monografia przybliża fenomen studia, którego produkcje otrzymywały najważniejsze nagrody na świecie, a także, przez kilka dekad wychowywały kolejne pokolenia widzów. Pogłębione rozmowy z byłymi pracownikami Se-Ma-Fora nie pozostawiają złudzeń, że tworzenie filmów, było tam czymś więcej niż tylko pracą. Wytwórnia została założona w 1947 r. w Łodzi. Szczytowy okres… Czytaj dalej o „Trochę rodzina, trochę dom” – historia studia filmowego Se-Ma-For
Wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego „Has na nowo” to spojrzenie na 25 filmów Wojciecha Jerzego Hasa od strony plastycznej. Andrzej Pągowski w rozmowie z Katarzyną Sanocką opowiada o szukaniu inspiracji do tych prac i o tym, jak z okazji stulecia urodzin reżysera ponownie zanurzył się w jego twórczość. Plakaty Andrzeja Pągowskiego… Czytaj dalej o „Has na nowo” – wystawa plakatów Andrzeja Pągowskiego
Cenzura okaleczała polską kinematografię przez kilka dekad: niektóre filmy zostały brutalnie pocięte, inne wiele lat spędziły na półce, czekając na premierę. Odkrywając sceny usunięte przez urzędników, warto zastanowić się jak wyglądałoby polskie kino, gdyby nie ingerencje cenzorów. „Proszę to wyciąć, czyli historia scen wyciętych z polskich filmów w pierwszym ćwierćwieczu… Czytaj dalej o „Proszę to wyciąć”, czyli jakie byłoby polskie kino bez cenzury?
1 kwietnia mija sto lat od narodzin jednego z największych reżyserów polskiej szkoły filmowej. Wojciech Jerzy Has został jednogłośnie wybrany patronem tego roku przez Senat RP. Obchody symbolicznie zainaugurowało otwarcie wystawy „Has – terytoria czasu i przestrzeni”. „Żyjemy w takich czasach, że czasami tej prawdy objawianej przez sztukę, filmy,… Czytaj dalej o „Nie był to potulny artysta”. Sto lat temu urodził się Wojciech Jerzy Has
W Senacie Rzeczypospolitej Polskiej otworzono wystawę, symbolicznie rozpoczynającą obchody Roku Wojciecha Jerzego Hasa. 1 kwietnia obchodzimy setną rocznicę jego urodzin. Gościem Audycji Kulturalnych jest prof. Rafał Syska, z którym rozmawiamy o koncepcji kina tego wybitnego reżysera. Co wyróżnia twórczość Wojciecha Jerzego Hasa na tle innych reżyserów polskiej szkoły filmowej? Co… Czytaj dalej o Has – terytoria czasu i przestrzeni
