Wybrany utwór: Eleonora Plutyńska: poszukuję tajemnicy zaginionego piękna
Jest nazywana matką chrzestną polskiej tkaniny. Przede wszystkim jednak była jej ogromną miłośniczką, a zgłębianiu jej tajników poświęciła całe swoje życie. Eleonora Plutyńska została zapamiętana jako wybitna nauczycielka i akademiczka, pełna pasji obserwatorka oraz kobieta z wielką klasą. Jej historię można odkryć dzięki najnowszej książce Magdaleny Stopy.
Urodzona w Wiedniu córka „króla polskiej nafty” wychowywała się w Galicji, w domu wypełnionym dziełami sztuki, w tym tkaninami i kilimami. Mimo finansowego upadku rodziny, studiowała w Paryżu oraz w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych.
Choć wychowała całe pokolenia wybitnych artystek, wystarczy wspomnieć chociażby Magdalenę Abakanowicz czy Jolantę Owidzką, to prawdziwe artystyczne spełnienie odnalazła na wsiach Podlasia i Polesia, gdzie obserwowała pracę lokalnych tkaczek oraz starając się ocalić od zapomnienia dawne techniki. Ów świat łączyła z rzeczywistością akademicką, przekonując do rezygnacji z przygotowywania skomplikowanych projektów „na papierze” na rzecz tkania intuicyjnego.
Książka „Eleonora Plutyńska. Wielka dama polskiej tkaniny” przybliża biografię artystki, jej trudne życiowe doświadczenia oraz życiową pasję. Była współtwórczynią spółdzielni „Ład”, sama również tkała. Jej „Rycerze” czy „Trójkąty” zdobywały międzynarodowe uznanie.
O Eleonorze Plutyńskiej rozmawiamy w Audycjach Kulturalnych z Magdaleną Stopą, historyczką sztuki, dziennikarką i autorką książek.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Zacznę od słów. To są słowa, które wypowiedziała główna bohaterka dzisiejszego spotkania, którą przedstawię za kilka minut.
I muszę przyznać, że to są jedne z najpiękniejszych słów, jakie usłyszałam i chyba jeden z najpiękniejszych sposobów, jakie można przedstawić czy zacząć opowiadać o tym, czym się w życiu zajmujemy.
Bo Eleonora Plutyńska powiedziała, że poszukuje tajemnicy zaginionego piękna.
Brzmi to jak gotowa sentencja, ale te słowa padły naprawdę i kiedy zaczniemy zgłębiać to, czym Eleonora Plutyńska się zajmowała, czemu poświęciła swe życie i co było jej największą pasją, to trudno się z nią nie zgodzić.
I wydaje mi się, że z tym stwierdzeniem zgodzą się wszyscy, którzy przeczytają książkę Eleonora Plutyńska, Wielka Dama Polskiej Tkaniny.
Tę książkę napisała Magdalena Stopa, która jest historyczką sztuki, dziennikarką, no i autorką książek.
I bardzo się cieszę, że przyjęła zaproszenie do dzisiejszego spotkania i o książce, a przede wszystkim o Eleonorze Plutyńskiej zgodziła się opowiedzieć.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry Państwu.
Zastanawiałam się od czego zacząć naszą rozmowę, bo pytań mam sporo, kilka również tych z gatunków bardziej efektownych, którymi można rozmowę rozpocząć.
Zanim zaczniemy rozmawiać o tym, jak narodziła się jej pasja do tkaniny i jak to się stało, że tak naprawdę stała się postacią kluczową dla rozwoju tej dziedziny sztuki.
Chciałam, żebyśmy wszyscy spróbowali wyobrazić sobie sytuację, która dla mnie była taka bardzo plastyczna i bardzo przemówiła do mojego myślenia na ten temat.
Mianowicie, że na poleskich, podlaskich, ale też nie tylko wschodnich nazwijmy to wsiach, kilkadziesiąt dobrych lat temu pojawia się nagle niezwykła postać.
Kobieta w koralach, w bursztynach, w zwiewnych szatach, w kimonach. Ona zagląda do tych chat, poszukuje tkaczek, kobiet i ona chce się od nich uczyć.
Ona chce obserwować to, co one robią i tak jak też gdzieś pięknie padło, łączyć przeszłość z teraźniejszością.
Czy Pani udało się dotrzeć, pytam trochę retorycznie, do wspomnień osób, które taką jej wizytę przeżyły? Jakie ona robiła wrażenie?
Miałam okazję zetknąć się z tkaczkami, które jeszcze ją pamiętają, ale były wówczas dziewczynkami.
No bo to jednak wszystko wydarzyło się już jakiś czas temu. Eleonora Plutyńska zmarła w 1969 roku.
Ale jeszcze w 2019 były robione nagrania zresztą przez moją córkę Zofię Stopę w Janowie.
I ona rozmawiała z tkaczkami i udało jej się zebrać kilka wspomnień.
Z tych nagrań wynikało, że została zapamiętana jako osoba taka troszkę może odmienna, może troszkę ekscentryczna.
Na pewno ubierała się w sposób, który zwracał uwagę, ponieważ były to stroje mylniane, wełniane, często szyte samodzielnie.
Na niektórych zdjęciach widać też, że najprawdopodobniej samodzielnie były barwione.
Rzeczywiście lubiła korale, lubiła bursztyny. Wyglądem już zwracała na siebie uwagę, ale nie tylko na wsi.
Też takie wspomnienia zachowały się wśród jej warszawskich studentek, więc w swoim środowisku też swoim sposobem bycia zwracała na siebie uwagę.
Ale nie był to sposób bycia taki przesadny, przynajmniej z tego wszystkiego, co zdołałam z tych wspomnień zrozumieć, wyciągnąć.
To nie chodziło o to, że to była osoba, która usiłowała na siebie zwrócić uwagę, jakaś przesadna.
To nie w tym rzecz, raczej w tym, że te jej stroje były takie jakby nieco archaiczne.
Chyba to tak zwracało uwagę. Może takie troszkę stylizowane, nadawne.
Wydaje mi się jednak, że nie ulega wątpliwości, że Eleonora Plutyńska była damą.
Damą w najlepszym tego słowa znaczeniu i to jest chyba dobry moment, żeby cofnąć się w czasie jeszcze bardziej
i przyjrzeć się temu, jak ona na te wschodnie rubieże Polski dotarła.
Do tych drewnianych chat, na te poleskie, podlaskie wsie.
Ona się urodziła w Galicji, w bardzo zamożnej rodzinie, w rodzinie, w której sztuki było dużo,
w której działo się do pewnego momentu bardzo dobrze, w której było też dużo dzieci,
no i z której później wyruszyła w świat, można powiedzieć.
Urodziła się w Wiedniu, natomiast w Galicji się wychowała.
Urodziła się w Wiedniu, ponieważ jej ojciec, znany przemysłowiec, mówiono o nim król nafty,
rzeczywiście robił odwierty i posiadał takie kopalnie ropy naftowej,
a także rafinerię tej ropy.
Był rzeczywiście człowiekiem szalenie zamożnym, ale nie zawsze.
Bardzo skromne były jego początki.
Bardzo samodzielnie na własną rękę poszukiwał tych złóż,
łącznie z tym, że zachowało się takie wspomnienie,
że piechotą przeszedł przez Karpaty z młotkiem w plecaku,
poszukując właściwego miejsca.
Z wykształcenia był geologiem, kształcił się za granicą,
dużo czasu spędził w Anglii i miał taką ideę fix,
że dzięki ropie naftowej, którą wydobędzie w Galicji,
zdoła doprowadzić do tego, żeby podnieść ekonomicznie tą część kraju.
Był przejęty nędzą, jaka tam panowała,
napisał nawet książkę bardzo znaną,
Nędza Galicji w cyfrach,
gdzie podał takie spektakularne dane dotyczące śmiertelności,
długości życia.
Oczywiście śmiertelność była olbrzymia,
długość życia bardzo mała.
Podawał ilość kalorii, którą ludzie spożywają.
Te dane były drastyczne.
Jego marzeniem była zmiana tej sytuacji
i wyobrażał sobie, że przemysł naftowy właśnie jest w stanie to zmienić.
Oczywiście było w tym dużo prawdy,
ale też było to bardzo trudne, ponieważ Polska była wtedy pod zaborami
i państwa zaborcze, w tym przypadku Austro-Węgry,
nie sprzyjały rozwojowi tego przemysłu.
Jego historia zakończyła się tragicznie, całkowicie tragicznie,
więc nie tylko jego firma zbankrutowała,
na skutek różnych też utrudnień państwowych,
ustaw wprowadzanych po to, żeby blokować na przykład
rafinerie ropy naftowej działające na terenie Galicji.
Zaborca chciał, żeby rafinerie były już na terenach bliższych Wiednia,
a nie na tych polskich terenach
i zwankrutował.
Pociągnęło to za sobą dramat nie tylko finansowy,
ale też jego zdrowotny
i niestety zmarł, mając 52 lata.
Eleonora wtedy miała lat 14.
Także przeżyła najpierw bardzo szczęśliwe i dostatnie dzieciństwo,
miała pięciororodzeństwa, bardzo aktywną mamę też,
nie tylko tatę.
Mama była włączona w tą zawodową aktywność taty,
prowadziła księgowość między innymi bardzo złożoną.
Przeżyła zarówno bardzo dobre chwile,
jak i bardzo tragiczne i taką zmianę sytuacji finansowej też,
radykalną.
Mama musiała podjąć pracę, utrzymać dzieci, wykształcić je.
To wszystko było bardzo trudne.
Ona została oddana pod opiekę krewnym,
podobnie zresztą jak wszystkie inne dzieci.
Także już w tym dzieciństwie jej zarysowała się
taka dramatyczna historia.
Nie było to tylko dziecko dobrej, zamożnej rodziny,
ale też dziecko, które odczuło różne sytuacje,
jakie mogą być w życiu i urożliwiło ją, to jak sądzę,
na wiele aspektów.
Nie była jakąś rozpuszczoną panienką,
która tylko w jakichś takich miękkich, wygodnych,
komfortowych sytuacjach żyła.
Śledząc jej biografię, docierając i do różnych dokumentów,
i do osób, które mogły ją pamiętać, znać ją, rozmawiać z nią,
czy udało się pani zidentyfikować moment,
kiedy pojawiło się zainteresowanie tkaniną,
a może powinnam powiedzieć bardziej,
kiedy to uczucie do tej dziedziny sztuki wybuchło?
Myślę, że zainteresowanie tkaniną na pewno pojawiło się dość wcześniej,
ponieważ w tamtych latach, tak ona mieszkała wiele lat we Lwowie,
często wspominała do tego, że w domu były tkaniny wschodnie i miejscowe.
To było lubiane, to się podobało, to było obecne po prostu.
W jej domu, w domu jej rodziny, w domu jej przyjaciół,
więc ona z tego typu sztuką, czy rękodziełem, czy rzemiosłem
zetknęła się bardzo wcześnie.
Natomiast jej wykształcenie artystyczne szło raczej w kierunku malarstwa
i uczyła się m.in. u Olgi Boznańskiej w Paryżu.
To się już działo po wyjściu za mąż.
Dzięki swojemu mężowi, jego pracy,
który zresztą też zajmował się przemysłem naftowym,
podróżowała dużo po Europie,
m.in. właśnie mogła się uczyć u Olgi Boznańskiej.
A później, w 1923 roku, jako osoba już zupełnie dojrzała,
mająca 37 lat, a tu trzeba zaznaczyć, że nie miała dzieci
i to było na pewno przyczyną, dla której mogła pozwolić sobie
na to, żeby podjąć regularne studia już w Polsce.
1923 rok to jest moment, kiedy Polska jest już niepodległa,
a Szkoła Sztuk Pięknych, która działała w Warszawie,
stała się szkołą państwową.
Zmienił się wtedy bardzo jej program.
Pojawiła się grupa profesorów z Krakowa.
Ta uczelnia rozkwitła.
I Eleonora w tym czasie zapisała się na studia.
I początkowo uczyła się w kierunku malarskim,
ale zdaje się, że dość szybko jej zainteresowania
skrystalizowały się wokół tkaniny.
Więc tak naprawdę tkać zaczęła na studiach.
Jako dojrzała już osoba.
Kiedy myślę o jej związku z tkaniną,
myślę o tym, można powiedzieć, trójtorowo.
To znaczy, po pierwsze, to są kilimy tkaniny,
które ona sama tkała, sama przygotowywała.
W książce też pojawia się informacja, że nie było dwóch takich samych.
Mimo, że pojawiały się podobne motywy,
to nie było dwóch takich samych prac.
Drugi to jest właśnie to zgłębianie rzemiosła,
o którym mówiła, że było czymś więcej niż rzemiosło.
I taki powrót do korzeni, poszukiwanie początków tej ludowości.
A trzeci wątek to jest praca akademiczki.
Dlatego, że wydaje mi się, że bardzo ważnym wątkiem w jej życiu
było to, że ona uczyła, przekazywała wiedzę,
a tak naprawdę zachęcała do tego,
żeby, jak sobie wypisałam, żeby pracować z głowy,
żeby nie tworzyć skomplikowanych projektów na kartce,
tylko po prostu działać i trochę, jak ja to rozumiem,
zawierzać swojej intuicji.
Intuicji może też, ale przede wszystkim była przeciwniczką tego,
żeby był rozdział taki precyzyjny, ścisły rozdział,
który wcześniej funkcjonował.
Że artysta tkaninę projektował.
Mówimy teraz nie o tkaninach ludowych,
tylko o tych, które powstawały już jako projekty artystów kształconych.
Więc artysta tkaninę projektował,
robił projekt na papierze,
a sam proces wykonania tej tkaniny
powierzał rzemieślnikowi.
I to Eleonorze nie odpowiadało.
Ona uważała, że projektowanie na papierze,
zwłaszcza tam podkreślała ten papier milimetrowy,
na którym rzeczywiście robiono projekty tkanin,
zaznaczając dokładnie, która krateczka,
każda krateczka odpowiadała konkretnej nici,
odnowy i wątku.
Więc ona uważała, że to jest drętwę, sztywne, sztuczne,
że to jest oderwane od warsztatu pracy
i że tak naprawdę nie sposób zaprojektować
naprawdę dobrą tkaninę.
No nie znając tej techniki, tak jakby do głębi,
to znaczy nie znając warunków warsztatowych.
Uważała, że można zrobić projekt w zarysie,
z grubsza, taki rodzaj jakby poważniejszego szkicu.
Natomiast wszystkie szczegóły tej tkaniny
muszą być rozwiązywane już na warsztacie.
I że wtedy dopiero dochodzi do procesu twórczego
w trakcie tkackiej pracy.
Natomiast ten rozdział artysty i rzemieślnika,
jej zdaniem, zresztą nie był to tylko jej pogląd,
to był pogląd, który panował w ogóle wówczas
w Szkole Sztuk Pięknych warszawskiej.
Być może zresztą nie tylko,
ale na pewno tam to było podkreślane.
I studenci byli uczeni technik rzemieślniczych
i tego, żeby sami umieli wykonywać to,
co zaprojektują.
Więc uważała, że jeżeli projektuje się na papierze,
to to jest sztywne, drętwę, takie wyabstrachowane.
I że jakby ten proces twórczy artysta zachowuje dla siebie,
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
