Do dziś nazywana jest jedną z najwybitniejszych i najbardziej oryginalnych polskich artystek. Do historii przeszła jako autorka hipnotyzujących portretów, które były wystawiane obok francuskich impresjonistów i nagradzane na najważniejszych europejskich salonach. Twórczość Olgi Boznańskiej przypomina właśnie Muzeum Gdańska.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
„Panna Boznańska, najzdolniejsza dziś bez zaprzeczenia z naszych malarek” – tak o artystce pisał młodopolski poeta Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Z kolei Stanisław Wyspiański zastanawiał się „Jakże tu teraz malować, kiedy Pani Boznańska robi takie cudne obrazy?”. Urodziła się w Krakowie, jednak chcąc rozwijać swoje umiejętności malarskie (pierwszych lekcji udzielała jej matka), namówiła rodziców, by pozwolili jej wyjechać z kraju: najpierw do Monachium, gdzie już po kilku latach prowadziła własną pracownię, a jej obrazy zaczęły pojawiać się na znaczących wystawach.
Drugim przystankiem był Paryż, z którym związała się już na całe życie. Artystyczna kariera Boznańskiej nabrała tempa, jej prace były pokazywane m.in. na wystawach światowych, reprezentowała Francję razem z Augustem Renoirem i Claudem Monetem. Odbierała także prestiżowe nagrody.
Boznańska słynęła z malowania poruszających portretów, których centralnym punktem były oczy modeli. Krytycy pisali nawet, że maluje „nie oczy, a spojrzenia”. Przydomek „malarki dusz” zdobyła odwzorowując na obrazie portret psychologiczny osoby którą portretowała, budowany także poprzez długie rozmowy. Jednak to, co zachwycało europejskich krytyków, m.in. najsłynniejszy portret pt. „Dziewczynka z chryzantemami” z 1984 r., w Polsce uznawane było jako szare i smutne.
Boznańska rzadko malowała pejzaże – nie lubiła tworzyć poza swoimi pracowniami. Najczęściej malowała więc widoki zza okna lub kwiaty, których bukiet zawsze miała w swoim otoczeniu. Na wystawie „Olga Boznańska” w Muzeum Gdańska w kontrze do postrzegania Boznańskiej wyłącznie jako portrecistki, można zobaczyć spory ich wybór. W sumie wystawę tworzy ok. 50 prac pochodzących ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie. Prócz nich prezentowane są pamiątki po Oldze Boznańskiej: m.in. paleta, pędzle, ledwo napoczęte tubki z farbami.
O twórczości Olgi Boznańskiej oraz poświęconej jej wystawie w Muzeum Gdańska, opowiedziała Urszula Kozakowska z Muzeum Narodowego w Krakowie.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Gdańska/ fot. Piotr Wittman
Zdjęcie główne: Olga Boznańska na ulicach Paryża, mat Muzeum Narodowe w Krakowie
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Kobieta, o której będziemy dzisiaj rozmawiać, wybitna artystka i tu wychodzi na to, że nie tylko swoich czasów, jak zwykło się o niej mówić, była nazywana szarą malarką, malarką ciszy, ale także malarką ludzkich dusz.
Jak przed chwilą usłyszałam, nieco niesprawiedliwie bywa też nazywana kobietą jednego obrazu. O kim mowa? Mowa o Oldze Boznańskiej, młodopolskiej artystce, bo to właśnie jej prace składają się na najnowszą wystawę w Muzeum Gdańska.
To jest wystawa pod prostym tytułem Olga Boznańska. Prace, które można tam oglądać pochodzą ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.
I to właśnie z Muzeum Narodowym w Krakowie związana jest Urszula Kozakowska, kuratorka tejże wystawy, która przyjęła zaproszenie i jest dzisiaj Waszym i moim gościem. Bardzo jest mi miło gościć Panią w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, dziękuję za zaproszenie. Jest mi również miło.
Zanim zaczniemy rozmawiać o tym, co możemy oglądać w Gdańsku, jakie to są konkretnie prace, chciałabym zapytać Panią o te określenia, których użyłam na początku.
Mianowicie o te szarości. Olga Boznańska jako szara malarka, malarka ciszy. Z czego to wynika? Czy chodzi o jej warsztat, czy emocje, które znajdowały się na jej obrazach, czy być może o samą boznańską i to jakiś rys jej charakteru?
Do Olgi Boznańskiej przynależy to określenie szara malarka ciszy. Ja przyznaję się, że razem z współpratorką wcześniejszej wystawy boznańskiej Ewą Bobrowską staramy się odchodzić od tego określenia, pokazując boznańską w całkiem innym świetle.
Wydaje się, że właśnie szara malarka ciszy to jest kobieta szara, malująca szare prace, smutne, ponure. Natomiast boznańska taką nie była. Oczywiście nastrojowość jej obrazów jest pozawową jej wartością.
Natomiast była to kobieta, artystka, która walczyła o realizacji swoich marzeń. Tam daleko było właśnie od ciszy, szarości. Tam była bardzo przemyślana strategia.
Strategia, a przede wszystkim realizacja właśnie marzeń, żeby w trudnych dla kobiet czasach, kiedy de facto ani się nie mogła w Krakowie wykształcić na odpowiadającym jej poziomie, ani samodzielnie działać jako artystka.
Ona postawiła na swoim i ten Kraków jako bardzo młoda dziewczyna opuściła. Wyjechała do Monachium, potem do Paryża, podejmując odważne, śmiałe decyzje, które zowocowały tym, że jej marzenia zostały zrealizowane.
Boznańska to przede wszystkim portrecistka. Twórczyni bardzo charakterystycznych portretów, utrzymanych właśnie w takich zgaszonych, lekko zamglonych barwach.
Przynajmniej takie były te obrazy w szczycie jej twórczości, czyli na początku XX wieku. Ale one nie są szare. One mają wspaniałe oczy, mają wspaniałe różne detale, zwłaszcza biżuterii.
Mają przepiękne jakieś fragmenty kreacji, które oczywiście gdzieś tam są szaro-brunatne, ale są zawsze jakieś rozświetlone jakimś intrygującym czy światełkiem, czy punktem kolorystycznym.
Będę podążała tym szlakiem różnych określeń, jakie przylgnęły do Olgi Boznańskiej. Jestem ciekawa, co sprawiło, co przesądziło w jej twórczości o tym, że bywa też nazywana jedną z najbardziej oryginalnych polskich artystek.
Boznańska była wierna swoim artystycznym przekonaniom. Od początku swojej twórczości była ukierunkowana na portret i została mu wierna do śmierci prawie do 940 roku.
Nie czuła była na wszelkie nowoczesne tendencje, które pojawiały się, zwłaszcza dwudziestoleciu międzywojennym w Paryżu, w którym żyła.
Podążała w wytyczoną przez siebie drogą, akcentując i powtarzając, że prawda o modelu tkwi w jego oczach.
I niezależnie od momentu twórczości, te oczy, które malowała, rzeczywiście były zawsze najmocniejszym elementem.
I jej portretów najpiękniejszym i rzeczywiście, tak jak chciała, mówiąc wiele o modelu.
I pewno w tym tkwi ta jej oryginalność. Też była niesłychanie taką delikatną malarką.
Te jej portrety są rzeczywiście tak delikatnie rozwiewane, niesłychanie nastrojowe, wyciszone, skupiające na sobie naszą uwagę.
Mało którym malarzom się udawało.
Zresztą to można zobaczyć na wystawie, że wchodzimy do sali pełnej portretów, nie najpiękniejszych modeli, czasem starszych pań, czasem mało urodziwych panów.
I stajemy wobec nich z jednej strony zaskoczeni, ale z drugiej strony właśnie oni przykuwają nasz wzrok, sprawiają, że wyciszamy się, zatrzymujemy i zastanawiamy się kim byli, jak żyli.
I to, co pani mówi nasuwa mi pytanie o to, czy Olga Boznańska łączyła w sobie sprzeczności.
Bo z jednej strony mówimy o takim malarstwie subtelnym, delikatnym, które zadaje pytania, które wywołuje pewne refleksje.
A z drugiej strony, kiedy zaczęłyśmy rozmowę, pani wspomniała, że to była kobieta dosyć zdecydowana w swoich dążeniach, która wytyczała sobie pewne cele i robiła wszystko, żeby je osiągnąć.
Oczywiście w tym pozytywnym sensie, w tym dobrym znaczeniu. Ona odnosiła sukcesy, ona była nagradzana, jej prace pojawiały się na międzynarodowych wystawach, co świadczy o pewnej takiej wewnętrznej sile i determinacji.
To na pewno. To była prawdopodobnie mocna kobieta, ambitna i właśnie dążąca do realizacji swoich marzeń.
Natomiast ta sztuka, która sprawiała jej największą satysfakcję, była właśnie sztuką wyciszoną, prawdopodobnie też pokazującą jakąś prawdę o artystce.
Bo na przykład wiemy, że oczywiście jako młoda dziewczyna żyła tak jak młoda dziewczyna, ale oczywiście potem jak realizowała się jako artystka, jej przestrzenią do życia, do twórczości była pracownia.
Ona nie lubiła jej opuszczać. Pracownia była czymś w rodzaju wręcz świątyni. Tam zapewne mogła się wyciszyć, tam mogła skupić się na malowaniu.
I te portrety wszystkie sprawiają właśnie wrażenie takich bardzo skupionych, wyciszonych kompozycji. A równocześnie dbając o to, żeby utrzymać się.
No bo to jednak były takie życiowe decyzje. Jakby musiała wychodzić na zewnątrz, musiała pokazywać swoje prace na zewnątrz, malowała na zamówienie, żeby po prostu zarabiać.
I była z jednej strony ta dusza artystyczna, realizacja marzeń artystycznych, z drugiej strony zapewne życie.
Olga Boznańska urodziła się w Krakowie, ale później swoje życie związała z innymi dużymi ośrodkami artystycznymi, m.in. z Paryżem.
Jak wyglądała ta jej ścieżka międzynarodowej kariery?
Boznańska urodziła się w Krakowie w XIX wieku. W Krakowie, który nie dawał jej możliwości wykształcenia się na poziomie, jaki oczekiwała.
Oczywiście te lekcje rysunku, malarstwa pobierała. To znane są te momenty w jej życiu, że pierwszych lekcji udziela jej matka.
Potem są prywatni nauczyciele, zresztą uznani malarze.
Potem jest jedyna szkoła, de facto, dla dziewcząt z Krakowa, które mają jakieś ambicje.
A więc są wyższe kursy dla kobiet im. Adriana Baranieckiego.
I na tym możliwości dziewczyn kończą się. Potem zapewne muszą wyjść za mąż, mieć dzieci i ta fanaberia, jaką jest wykształcenie, przestaje być ważna.
Dla boznańskiej wykształcenie i bycie artystką było ważne, stąd decyzja jej rodziców, być może wymuszona przez samą artystkę i wysłanie jej z Krakowa na studia zagraniczne.
Był brany na początku pod uwagę Paryż, ale rodzice stwierdzili, że Paryż jednak dla tak młodej dziewczyny jest zbyt niebezpieczny.
Dostała zgodę od rodziców na wyjazd do Monachium, a więc też do ważnego centrum artystycznego i edukacyjnego w ówczesnej Europie.
Tam była mocna kolonia polskich artystów, więc to mogła jakiś komfort psychiczny rodzicom dawać, że ona tam nie będzie sama.
Tam też nie może się kształcić oficjalnie w akademii, ale może znów pobierać lekcje u ważnych, uznanych profesorów, może zwiedzać wspaniałe galerie monachijskie i chłonąć tą najwyższą, najważniejszą sztukę.
I w Monachium ten talent boznańskiej jakby zyskuje i szlify, a przede wszystkim te obrazy, które maluje zyskują powodzenie, zyskują nagrody i to też daje siłę boznańskiej w dalszej realizacji marzeń.
Z tego okresu monachijskiego pochodzi to właśnie to najważniejsze jej dzieło, czyli dziewczynka z chryzantemami.
W okresie monachijskim też sprzedaje swój pierwszy obraz, który kupuje zresztą Muzeum Narodowe w Krakowie, co też daje jej jakieś potwierdzenie, że tej obrazy właśnie może je sprzedawać, może się z tego utrzymywać.
I w momencie, kiedy też osiąga już prawie wszystko w Monachium, decyduje się na realizację tego największego marzenia, czyli na wyjazd do Paryża.
I matka była francuską, więc tu nie było żadnych problemów językowych. Miała też rodzinę w Paryżu, więc jakieś tam wsparcie i oparcie w Paryżu posiadała.
I w tym Paryżu odnajduje się i w Paryżu zostaje do śmierci.
Wystawia, ma swoje indywidualne wystawy, wystawia corocznie na salonach paryskich, ale równocześnie dba o to, żeby corocznie wysyłać pracę do Krakowa i prezentować je w Krakowie.
Z czasem też zyskuje klientelę w Stanach Zjednoczonych dzięki temu, że znowu wysłała i prezentowała swoje prace na wystawach w Stanach Zjednoczonych.
I też, co ważne w tym kontekście kobiecym, też dosyć regularnie pokazywała pracę na wystawach sztuki kobiet, jakby zaznaczając ważność i moc kobiet, artystek.
W Paryżu ma swoją klientelę i to nie tylko wśród przybywającej do Paryża Polonii, ale właśnie wśród Amerykanów, wśród krytyków sztuki, literatów.
Natomiast corocznie podczas wakacyjnych pobytu w Krakowie, tutaj w zachowanej i podobno ukochanej pracowni przy dzisiejszej ulicy Piłsudskiego również przyjmuje klientów, malując ich portrety.
Jest po prostu coraz bardziej popularna i tu chyba należało wówczas mieć portret boznański.
Rozmawiałyśmy o tym, że ona dbała o to, żeby jej prace się pojawiały.
Jej sztuka była prezentowana w Towarzystwie Prac Innych Kobiet, no ale to już w Paryżu.
Jej obrazy były zestawiane, czy pojawiły się na tych samych ekspozycjach, co prace Moneta i Renoira.
To jest już towarzystwo, można powiedzieć, z najwyższej półki.
Przede wszystkim to, że wystawiała na salonach paryskich, to rzeczywiście gwarantowało jej uczestnictwo w wystawach tych najważniejszych artystów ówczesnej Europy.
Też nie bez znaczenia lejtwuczości był praca Whistlera.
Też stał się dla niej jakimś ważnym punktem odniesienia, inspiracji.
My to teraz widzimy, ona nie do końca się do tego przyznawała, ale prawdopodobnie było to dla niej ważne nazwisko.
Znajdowała się też w kolekcjach, w których właśnie znajdowali się francuscy impresjoniści, ale też przy okazji trafiała tam boznańska.
Taka kolekcja to jest taka troszeczkę ciekawostka, pokazująca międzynarodową skalę obecności boznańskich kolekcjach.
Powstała w Japonii jeden z przemysłowców japońskich przed wojną przyjechał do Paryża właśnie budować kolekcję francuskich impresjonistów,
a przy okazji zakupił dwie prace boznańskie. One cały czas w Japonii w ramach tej kolekcji są i są prezentowane.
Wrócę trochę do tego wątku różnych przydomków Olgi Boznańskiej.
Ja na początku rozmowy zaznaczyłam, że jeden z nich wydaje się tyleż niesprawiedliwy, co niestety powszechne.
Mianowicie to, że ona bywa nazywana artystką czy autorką jednego obrazu, jednego portretu i tutaj przy tym chciałabym się zatrzymać.
Najważniejszą pracą i najbardziej rozpoznawalną pracą boznańskiej jest dziewczynka z chryzantemami.
Takie dzieło ikona i malarstwa, też taki nagrost poznawczy Krakowskiej Galerii Sztuki Polskiej XX i XXI wieku.
Także ona tu jest. Też nie wyruszyła w podróż do Gdańska, ale też z całą premedytacją,
żeby właśnie też troszeczkę odczarować się boznańską, pokazując równie ciekawe inne jej portrety.
Zwłaszcza portrety właśnie młodych kobiet, które są prezentowane w Gdańsku.
Równie intrygujące, jak dziewczynka z chryzantemami, pokazujące jakby międzynarodowe inspiracje boznańskie,
bo tam jest trochę japonizmu, trochę właśnie Whistlera.
Każde z tych portretów dziewczętych, to są choćby obrazy spaceru,
czy taki niewielki, chyba po raz pierwszy prezentowany portrecik Zosi Sokołowskiej.
Praca o niesamowitych oczach, niesłychanym tym silnym wyrazie oczu, twarzy tego, co boznańska lubiła.
Równocześnie bardzo ciekawe i odważne kolorystycznie,
bo jeżeli jeden jest taką symfonią srebra, szarości, bieli,
to malutka Zosia Sokołowska jest wręcz kontrastem, taką symfonią ciemnych barw,
skontrastowanych jakimiś czerwonymi akcentami.
Na wystawie pojawiają się też świetne portrety właśnie około 1910 takich dostojnych, pięknych pań,
które prawdopodobnie boznańska sama pozowała i ubierała właśnie w takiej charakterystycznej manierze
malowania jakby troszeczkę za mgłą, takie niedopowiedziane, bardzo delikatne, zwiewne,
właśnie znowu z mocnymi, wspaniałymi oczami, czy jakimiś elementami biżuterii.
Odczarowujemy też boznańską prezentując pejzaże, które w ogóle nie są z nią kojarzone,
bo ona właśnie jako taka zamknięta troszeczkę w sobie artystka w tej przestrzeni zewnętrznej nie lubiła
i w związku z tym pejzaży też nie lubiła malować.
Śmiała się, że pejzażu nie można posadzić w pracowni na fotelu,
natomiast znalazła na to sposób malując te pejzaże z okien pracowni
i to są całkiem inne kompozycje niż portrety, zdecydowanie odważniejsze, takie ekspresyjne,
wręcz nowoczesne w tej ekspresji, prawdopodobnie dlatego, że nie były malowane na zamówienie,
nie były malowane na wystawę tylko dla siebie i wtedy malując dla siebie mogła być prawdopodobnie odważniejsza.
No i też co dominuje w twórczości boznańskiej to martwe natury.
Martwe natury malowane zazwyczaj jako prezenty, powtarzające głównie motyw kwiatów,
które artystka uwielbiała i ponoć zawsze miała jakiś bukiecik w pracowni.
Też odważniejsze niż portrety, właśnie takie szkicowe, bardziej ekspresyjne,
tylko oczywiście już powtarzane w takiej ilości sztuk, że tracące tą swoją jakąś wyjątkowość.
Natomiast wracając do dziewczynki, no jest to rzeczywiście arcydzieło i nastroju i kolorów.
Nie wiemy kim była modelka, boznańska powtórzyła portret tej samej dziewczynki w kilku odsłonach,
ale wcale to nie ułatwia badań nad rozszyfrowaniem jej tożsamości.
W tym okresie, kiedy powstała dziewczynka z chryzantemami, boznańska bardzo często sięgała do portretów dzieci.
Prawdopodobnie dlatego, że jej koleżanki wówczas miały potomstwo i jakby w sposób naturalny
zamawiały u koleżanki artystki ich wizerunki.
Mimo, że sama nie miała dzieci, bardzo dobrze potrafiła odczuć nastrój, zachowanie tych głównie dziewczynek.
Chociaż nie chłopcy też się pojawiają.
Anegdota głosi, że te smutne oczy, które dominują na prawie każdym portrecie dziecięcym
i na większości portretów dorosłych są efektem pewnego znużenia długością procesu portretowania.
Że to z jednej strony oczywiście był zamysł artystyczny, a z drugiej strony właśnie po prostu zmęczenie materiału.
Pozwolę sobie powiedzieć, że Olga Boznańska wydaje się też artystką tajemniczą
przez sposób w jaki malowała, ale też przez anegdoty jakie narosły wokół jej prac.
No i chociażby przez tę tożsamość modeli, która mimo różnych wskazówek pozostaje często nieodgadniona.
A żeby dowiedzieć się więcej o Oldze Boznańskiej, warto wybrać się do Muzeum Gdańska,
w którym można oglądać wystawę Olga Boznańska.
To są prace około 50 dzieł boznańskiej pochodzących ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie.
Jednak oczywiście ta kolekcja, którą w Trójmieści można oglądać, to nie jest pełna krakowska kolekcja,
bo tak jak mówiła moja dzisiejsza rozmówczyni Urszula Kozakowska,
żeby zobaczyć dziewczynkę z chryzantemami, to najsłynniejsze dzieło boznańskiej,
należy wybrać się do Krakowa.
Waszym i moim gościem była dzisiaj Urszula Kozakowska,
kuratorka tejże wystawy związana z Muzeum Narodowym w Krakowie właśnie.
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
