Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiejsze spotkanie chciałabym zacząć od słów wiersza. Wiersza, wierszyka utworu poetyckiego.
To są słowa, które napisał Miron Białoszewski. Myślę, że trochę Was w ten sposób zaskoczę,
bo to nie jest fragment, fraza żadnego z jego najbardziej znanych utworów.
Natomiast sposób, w jaki ten wiersz jest skonstruowany, jest w jakiś sposób jego wizytówką,
ale także wizytówką osoby, której te słowa dotyczą.
Dalekoczujka, skorowicka, duszoczujka, sobie wmawiaczka i depresjono-fesjonistka.
Uwierzcie, że to jest łamaniec językowy, który bardzo trudno mi było kilkukrotnie przeczytać,
ale było warto, dlatego że te wszystkie neologizmy Miron Białoszewski stworzył po to,
żeby opisać Jadwigę Stańczakową. To jest prozaiczka, poetka,
myślę, że też bardzo ważna osobowość dla świata literackiego.
Osoba, którą możemy poznać z trochę innej strony, bardziej prywatnej,
bardziej tajemniczej, takimi momentami nawet onirycznej, dzięki książce Jadwiga.
Opowieść o Stańczakowej, którą napisała wnuczka głównej bohaterki,
wnuczka Jadwigi Stańczakowej, Justyna Sobolewska.
Krytyczka literacka i dziennikarka polityki, która przyjęła zaproszenie
i dzisiaj o tej książce, o swoich poszukiwaniach zgodziła się opowiedzieć.
Witam w audycjach kulturalnych.
Pytań na początek miałam bardzo wiele, ale pomyślałam sobie,
że zawsze dobrze zaczynać jest od początku, a początkiem książki jest okładka.
I ta okładka już bardzo zwraca uwagę, zwraca uwagę nie tylko przepięknym zdjęciem
pani Stańczakowej, ale zwraca też uwagę ferią barw.
Tych kolorów jest bardzo dużo w dużym natężeniu, które może być zaskakujące.
I o te barwy i kolory chciałam panią zapytać na początek,
dlatego, że one odgrywają w książce bardzo ważną rolę,
a może nawet nie tyle w książce, co w historii pani babci.
Te kolory się tam często pojawiają jako barwy kwiatów,
jako charakterystyki sukienek, jako słowa, które określają świat.
A przecież od pewnego momentu pani babcia już tych kolorów nie widziała.
Jadwiga Stańczakowa, moja babcia, najbardziej brakowała jej kolorów.
Ona straciła wzrok po wojnie.
Miała wtedy tak coś około 30 lat.
I rzeczywiście myślała, że świat kolorów jest dla niej absolutnie utracony.
Te kolory do niej wracały we wspomnieniach i w literaturze,
bo kiedy zaczęła pisać, to zaczęła przypominać sobie te kolory
i właśnie opowiadać mi też.
Ja byłam wtedy dzieckiem w latach 90., 80., kiedy mi opowiadała.
Ale te kolory zaczęły do niej wracać też inaczej.
Te wszystkie neologizmy, które napisał Miron Białoszewski,
dotyczą tego, że ona zaczęła poszukiwać innych form widzenia.
I to jest to właśnie skórowicka, to jest dermaoptyka,
którą zaczęła ćwiczyć razem z Lechemem Fazem Stefańskim.
Ale przede wszystkim w latach 90. zaczęła się moda na medytację transcendentalną.
I ona, jedna z pierwszych, po prostu pobiegła ćwiczyć medytację.
I w tych medytacjach zaczęła mieć rozmaite wizje kolorów.
I te kolory zaczęły do niej wracać w jakimś takim zintensyfikowany sposób,
bo zawsze miała to poczucie, że ktoś jej opowiada, że coś jest jakieś.
Ona sobie mogła to wyobrazić, ale zawsze czuła ten swój brak.
A kiedy zaczęła mieć te wizje różne, kolorystyczne,
to zaczęła mieć poczucie, że ma coś swojego, coś innego,
że te barwy do niej wracają.
Co prawda akurat kolor zielony, który był jej ulubiony,
jakoś nie mógł do niej wrócić,
ale właśnie czerwony, pomarańczowy, fioletowy,
jakieś wizje kwietne, ogniste,
wszystko to zaczęła jakoś tam na swój sposób widzieć.
Więc te kolory są bardzo ważne.
Na tej okładce bardzo ważne są też oczy.
No bo właśnie to jest coś, co...
Te oczy patrzą na nas, na czytelników.
Prosto, prosto w nas.
A te oczy są właśnie czymś utraconym.
Znaczy świat, który widziała swoimi błękitnymi oczami,
I oczywiście te różne sposoby poszukiwania innego widzenia
nie zwróciły jej całkiem tego świata.
Ale właśnie pojawiła się literatura,
do której zachęcił ją Miron Białoszewski.
On właśnie był takim katalizatorem,
że ona zaczęła pisać sama.
Ja zaczęłam naszą rozmowę od przytoczenia słów,
które napisał Miron Białoszewski
no też z wcześniejszej znajomości filmu Andrzeja Barańskiego.
Ja wiedziałam, że to była niezwykle ważna,
Mówię o Mironie Białoszewskim i Jadwidze Stańczakowej.
Natomiast ja sobie pomyślałam,
że nie chciałabym, żeby Miron Białoszewski
zrobił to, co mu się bardzo często zdarza robić.
To znaczy, żeby zdominował towarzystwo i zdominował rozmowę.
Bo też rozumiem, że wszystko, co robiła pani babcia,
robiła z własnej woli, z własnego wyboru.
Natomiast tej jej roli, takiej kapłanki,
czy strażniczki pamięci po Mironie Białoszewskim,
jakoś tak najmniej uwagi chciałabym poświęcić.
Bo myślę, że jest o wiele więcej aspektów,
które rzadziej są omawiane,
są jakoś uwypuklane.
Pani powiedziała o dermooptyce
i to wywołało moje skojarzenie
z pierwszymi słowami, które pojawiają się
na kartach książki.
Mianowicie pani tam mówi, że był moment,
w którym okazało się, że bardzo jest wiele różnic
między panią a pani babcią.
Takich różnic, które trudno jest połączyć.
Pani babcia w pewnym momencie
bardzo wciągnęła się w ten świat medytacji,
dermooptyki, ale także jakichś skojarzeń
onirycznych, astrologicznych,
parapsychologicznych,
tych wszystkich bardzo tajemniczych.
Tymczasem pani stawiała na takie trochę bardziej
konkretne i ugruntowane
formy poznawania świata,
ale to jest też potężny kontrast
z tym, jak pani opisuje babcię,
jaką była w młodości,
kiedy przeżyła dramat wojny,
tego, co się działo tuż po wojnie
i wielokrotnie na kartach książki pojawia się,
że jej udało się to przetrwać
dzięki samozaparciu,
dzięki ogromnej wewnętrznej dyscyplinie,
dzięki temu, że do wielu rzeczy
umiała się zmusić albo sobie odmówić.
Więc ta różnica między tym,
co nią kierowało w młodości,
a co zafascynowało ją
już pod koniec życia jest ogromna.
Ona mówiła, że to są dwie różne osoby
i to właśnie ta babcia,
to była osoba niesłychanie zorganizowana,
wręcz taki po prostu dowódca.
Ona była naszym dowódcą.
Przynosiła rozpiskę,
Cały dzień był uporządkowany,
ale ona była kiedyś inna.
Właśnie to było to,
co mnie zaskoczyło,
kiedy ja miałam lat 19
i byłam po prostu młodą dziewczyną,
która interesowała się życiem po prostu
ona sobie pomyślała,
ja kiedyś byłam taka sama.
Właśnie byłam bałaganiarą na przykład.
Ja bym w to nie mogła uwierzyć,
bo moja babcia jako niewidoma
musiała swój świat zbudować na nowo.
Świat uporządkowany.
Żeby się w nim nie zagubić,
musiała mieć wszystko pod kontrolą,
bo przecież niewidomy nie wie,
gdzie położył leki.
Znaczy, że nawet jeżeli wie,
a tej fiolki nie ma,
Sam sobie musi poradzić.
Więc po prostu absolutny,
skrajny porządek musiał u niej być
i skrajne takie właśnie zaplanowanie dnia.
Też w związku z tą sferą psychiczną,
ta historia to jest też historia
czyli właśnie o depresji,
w której się pogrąża,
o tych właśnie zapaściach
i w tym też dyscyplina ratowała ją.
Więc rzeczywiście to były dwie różne osoby
przed wojną i po wojnie.
Ta Jadwiga właśnie pełna życia,
która wyjeżdża z dwoma chłopakami,
nie wie, którego wybrać jeszcze.
Chciałabym mieć dwóch naraztych chłopaków.
Trudno mi było uwierzyć,
kiedy właśnie to znalazłam w jej zapiskach.
Trochę mi też opowiadała,
ja właśnie byłam przesiąknięta w dzieciństwie
jej opowiadaniami sprzed wojny.
One mnie fascynowały,
bo ona pamiętała właśnie swoje sukienki,
kolory ubrań, materiały, kwiaty,
po prostu nazwy kwiatów,
których ja w ogóle nie znałam.
Także to był taki barwny świat,
który odmalowywała przede mną.
że mówiła pani o tej właśnie dominacji Mirona,
że ona trochę została w pamięci,
i po pierwsze w ogóle nie została,
bo mało kto o niej pamięta.
Znaczy rzeczywiście dzięki filmowi
i roli Krystyny Jandy
jakoś jest być może w pamięci,
ale przede wszystkim została
jako to sekretarka białorzeskiego.
Niewidoma sekretarka, paradoks.
Świetnie zorganizowana,
która wszystko załatwi.
Tymczasem właśnie jej droga twórcza
jest bardzo ciekawa
i chciałam w tej książce
ją właśnie tak wyjąć z tego cienia
i pokazać niesłychanie silną
Artystkę, która nawet jak jej ktoś
wyrzuca wiersze i mówi,
Ona mówi, ja będę pisać.
Większość z tego trafiła do szuflady,
Nikt tego nie poznał.
Myślę, że to jest dobry czas,
trzydzieści lat później prawie,
żeby ona jakoś wróciła mocno.
Myślę, że też jest taki czas teraz,
które są w kręgu wielkich artystów,
żeby też same mogły mówić.
I trochę po to jest ta książka.
Tym bardziej, że ona była,
tak wnioskuję z książki
po tym, co w niej przeczytałam,
poetką, prozaiczką bardzo kreatywną,
bo o tym chyba świadczy to,
że stworzyła chociażby prozinkę,
czyli bardzo małe formy,
ale w temacie haiku
ona także eksperymentowała.
To haiku europejskie bodaj, prawda?
To też są formy dopasowane do niej.
A mam nadzieję, że troszkę kończąc
wątek Mirona Białoszewskiego
i tego podejścia do poezji,
to w książce pani przytacza słowa,
która ona wspominała,
że kolejna baba z wierszami,
że kolejna z wierszami do recenzowania.
Ona się nie poddała,
przypadł dosyć późno,
bo to jest końcówki lat 70.
czyli pani babcia ma 60 lat.
Tak, to jest bardzo, myślę, optymistyczne,
że właściwie pełna droga twórcza
I w ogóle jej życie,
jakiś taki rozkwit życia towarzyskiego
i tego artystycznego,
to jest, oni się poznają z Mironem,
kiedy ona ma 52 lata chyba,
No w każdym razie po 50,
a debiutuje mając lat 60.
Później następuje dekada,
kiedy ona bardzo dużo pisze
To są trzy tomy prozy
i trzy tomy poezji.
no po prostu nigdy nie jest za późno.
Nigdy nie jest za późno,
jeśli się ma w sobie to coś.
i nosiła to od dawna.
kiedy zaczynała być dziennikarką,
to już zaczęła myśleć
o innego rodzaju pisaniu,
Najpierw napisała jakąś powieść,
bo nie było to jeszcze to.
Napisała też takie właśnie
swoje wspomnienia dziennikarskie.
czyli właśnie początek utrata wzroku
i początek pracy dziennikarskiej.
Ale właśnie to też jeszcze nie było to.
To nie była książka,
którą ona powinna napisać.
Dopiero właśnie Ślepak,
który się ukazał w 82. roku,
po tym już debiucie poetyckim,
która właśnie pokazała,
że ona ma warsztat,
że ma historię do opowiedzenia,
że może mówić śmiało o tym,
No zachęciła do tego Miron,
żeby mówiła właśnie Ślepak.
To może być przecież obraźliwe,
ale kiedy ona tak mówi,
ona wychodzi z tym swoim niewidzeniem,
z życiem codziennym.
Po prostu to opisała,
ale to był stan wojenni,
więc niespecjalnie ta książka
I jej twórczość dosyć była
właśnie taka marginalna.
A potem, kiedy nastąpiły lata 90.,
ona w ogóle zniknęła,
że przestała pisać.
I to, co ja znalazłam w tych teczkach,
niewydane nigdy właśnie prozinki,
czyli własna forma prozatorska,
którą sobie wymyśliła.
To są takie scenki,
często zakończone puentą.
Przytaczam sporo prozinek,
bo one są też bardzo charakterystyczne,
ale też ujmujące na przykład codzienność
w taki sposób ciekawy.
Lubiła formę prozinek,
która się kończy jakoś tak optymistycznie,
mimo, że pisała te prozinki
na przykład na temat prób samobójczych.
Swoich i nieswoich.
Więc starała się w tej prozie
właśnie móc ująć rozmaite,
czasem też te podstawowe tematy,
najbardziej bolesne.
Czy właśnie poezja w latach dziewięćdziesiątych
zaczęła ona wydawać w czymś,
co w rodzaju self-publishingu.
To były malutkie wydawnictwo Borgis
i cały nakład leżał w domu.
Więc ona już nie miała czytelników.
Nie miała czytelników,
w wydawnictwach leżały niewydane książki,
nikt się tym nie interesował.
I właściwie taki był schył jakiejś życia.
To jest właśnie ten taki najtrudniejszy
dla mnie do opisania czas.
Ona zmarła w dziewięćdziesiątym szóstym roku.
Te ostatnie lata życia były bardzo ciemne.
Ale ona przez ten czas cały czas pisała.
Pisała dzienniki, pisała właśnie te haiku,
jakieś wiersze kosmiczne.
Okazywało się, że po prostu ta jej twórczość
prowadzi w bardzo różnych kierunkach,
Dopiero dzisiaj to możemy zobaczyć.
Też nabrałam takiego przekonania
w trakcie czytania, zwłaszcza tych ostatnich stron,
że pisanie było dla niej sposobem
na komentowanie rzeczywistości,
ale też utrwalanie tego, co przeżywała,
tego, co widziała od prozaicznych czynności
i momentów przez trudne chwile,
jak pobyty w szpitalach,
które też były w ten sposób komentowane.
I myślę, że zbierając to wszystko razem,
nawet nie próbuję odgadywać,
jakie to było uczucie znajdowania tego
po tylu latach, zwłaszcza, że o tym
jeszcze nie mówiłyśmy.
Oprócz wierszy pani znalazła kasety.
Myślę, że dla każdego z nas w tej chwili
odnalezienie czy próba wysłuchania
kasety magnetofonowej,
co nie jest takie łatwe,
bo nie dysponujemy już sprzętem,
ma w sobie coś z wehikułu do przeszłości,
ale kiedy jeszcze są to nagrania babci,
które pozwalają ją trochę lepiej poznać,
to jest już chyba w ogóle zupełnie inny wymiar.
Ten powrót do kaset był bardzo ciekawy
i to był naprawdę powrót do przeszłości,
bo miałam zbiór kaset.
To były kasety Mirona Białoszewskiego.
które powstawały pod wpływem mojej babci,
bo ona po prostu nagrywała wszystko, co on mówiła,
żeby przynosił wiersze,
żeby czytał swój dziennik na gorąco,
I ten zbiór jest dostępny,
jest Muzeum Literatury,
częściowo jest zdigitalizowany.
No ale właśnie są też te jej kasety,
które chciałam wysłuchać.
Okazało się, że właśnie nie działa już żaden magnetową,
więc zamówiłam coś w rodzaju magnetofonu,
chińskie takie coś, plastikowe,
co właściwie zaraz się popsuło,
ale jednak można było odsłuchać.
No i właśnie te wszystkie ruchy,
które ja jestem jeszcze z pokolenia,
które wykonywałam te ruchy,
czyli właśnie do przodu, do tyłu,
ale też wkręcanie się kasety.
Zjawiska, które już należą naprawdę do przeszłości.
Wszystko to wróciło
i byłam bardzo szczęśliwa,
że mogę właśnie te kasety.
Zresztą to też było ciekawe,
bo wyciągałam zbiór kaset,
To były kasety jeszcze takie właśnie
i one były podpisane Braille'em.
Czyli ja naprawdę nic nie...
Po prostu kilka kropek wypukłych
z papieru przyklejonych,
bo to był zbiór kaset niewidomej,
więc nie były podpisane.
Także nie wiedziałam,
Słuchałam jedną za drugą.
Znajdowałam niesłychane skarby,
właśnie takie jak na przykład
ich wspólne z Mironem
które było zaginione.
Okazało się, że jest na kasecie,
Także znalazłam też
bardzo ostatnie jej nagrania,
które też są bardzo ciekawe.
Znalazłam najpierw wzmiankę
w swoim własnym pamiętniku,
że ona coś takiego nagrywa.
Czyli ona śpiewała sobie
już w bardzo właśnie
kiedy już traciła kontakt
Śpiewała sobie stare tanga
a jednocześnie sama zaczynała
układać jakieś tanga.
Paradoks polegał na tym,
że ona w ogóle nie miała głosu.
To była jakby taka czynność,
myślę też lecząca dla niej.
Ten rytm pomagał jej.
No i właśnie te wszystkie,
te tanga znalazłam.
Słuchałam ich właśnie wtedy
kiedy ona była w szpitalu.
To był też powrót taki do przeszłości.
Teraz właśnie rozumiałam więcej.
Wszystko to właśnie,
to od czego zaczynałyśmy,
czyli od tych jej zainteresowanych
to wszystko dla mnie wtedy
kiedy ja miałam tych lat właśnie 19.
Ona opowiadała ciągle
jakichś nowych wtajemniczeniach.
Ja miałam do tego duży dystans
i było to jednak obce dla mnie.
kiedy znalazłam jej zapiski,
to jakby rozumiałam bardziej,
że moja perspektywa się zmieniła.
Nie stosunek do tych wszystkich zjawisk,
ale chciałam ją zrozumieć
i chciałam pokazać,
jak wygląda ten świat od wewnątrz,
czyli pokazać go trochę jej słowami.
Więc dlatego łatwiej mi było w to wejść
i teraz jakby rozumiem ją lepiej
niż wtedy w tych latach 90.
Ominęłyśmy trochę jeden bardzo ważny,
Oczywiście siłą rzeczy
my nie jesteśmy w stanie streścić,
tutaj przytoczyć całego życiorysu
Natomiast wydaje mi się,
że takim momentem ważnym
z takiej prywatno-zawodowej perspektywy
kiedy zaczyna się przygoda
i ona właściwie błyskawicznie
To dziennikarstwo musi się zmienić
pod wpływem postępującej choroby
Jadwigi Stańczakowej.
I moment, który bardzo mnie poruszył,
kiedy mieszkała jeszcze w Lublinie
i przeżyła swoją pierwszą
dziennikarską porażkę.
Oczywiście w ogóle ścisłości
że wcześniej był opis sukcesów
i tego, że ona w tym fachu
radziła sobie całkiem dobrze
i pani opisuje moment,
w którym przyszła ta pierwsza porażka,
kto o tę pracę wykonuje,
Takie rzeczy zostają.
Ja swoją też pamiętam,
też pamiętam ten moment
i takiego palącego wstydu.
Bardzo mnie poruszyło to,
że rzeczywiście ludzie miewają
Tak naprawdę bardzo krótko potem
ona stała się dziennikarką pochodni,
a pochodnia to jest periodyk
wydawany właśnie dla osób
niewidzących, niedowidzących.
W książce też pojawia się
Są osoby niewidome,
i jak pani babcia o sobie mówiła,
Ona była ociemniała,
czyli utraciła wzrok
miała pamięć wcześniejszego świata,
ale używała słowa niewidoma,
które jest przeznaczone dla osób,
które nigdy nie widziały.
Rozszerzała to pojęcie.
I rzeczywiście ten moment jest,
bardzo dla mnie też był poruszający,
właśnie z tego powodu,
że też jestem dziennikarką.
I nawet nie wiedziałam,
czy jako młoda osoba,
nie interesowałam się tym za bardzo,
co ona robiła wcześniej.
Że była właśnie taką dziennikarką,
taką prawdziwą reporterką.
I to jeszcze zaczynała w czasach,
kiedy się budowała prasa i radio po wojnie.
I rzeczywiście jej pierwsze zlecenie,
pierwsze zadanie dziennikarskie
było niesłychanie trudne,
bo to były procesy oprawców wojennych.
I była na przesłuchaniu kapo,
a jednocześnie cały czas myślała o swoim bracie,
który został zabrany w 40 roku,
o którym oni nic nie wiedzieli.
Nawet po wojnie nie mieli potwierdzenia jego śmierci,
więc nie wiedzieli, co się z nim stało.
Wyobrażali sobie, że trafił właśnie do Auschwitz
i tam skinął, że ten kapo mógł go bić.
Więc ona siedząc na tej sali rozpraw,
widziała, to była jej sprawa,
jej sprawa osobista.
No i potem rzeczywiście nie dała rady
tego napisać w taki sposób,
żeby to się podobało w redakcji.
I to była ta jej pierwsza porażka.
Jadwiga była osobą,
która te porażki przekształcała w siłę.
Tych porażek było bardzo wiele.
Później, kiedy zaczęła pracować na Wybrzeżu,
bo przeniosła się właśnie z Lublina do Gdańska,
żeby zakładać pierwszą radiostację
Co też dla mnie było poruszające,
bo ta pierwsza radiostacja
to były takie szczekaczki na ulicach.
Nikt nie miał jeszcze odbiorników radiowych,
więc po prostu chodziło się po ulicy
słuchać wiadomości.
No i ona przygotowywała
pierwszą polską audycję w Gdańsku.
To też było wielkie wyzwanie,
ale tutaj nie było żadnej porażki,
bo dobrze jej poszło
i była bardzo poruszona tym.
Później zaczęła pracować
w Dzienniku Bałtyckim.
No ale zaczął się czas Stalinowski,
czyli współzawodnictwo pracy.
na przykład z człowieka z marmuru,
czyli to właśnie układanie cegieł na czas.
Kto wyrobi 120% normy,
a ona traciła wzrok,
więc nie mogła już wyrobić żadnej normy.
Więc zaczęła być w tym zespole
osoby niezwykle ambitnej,
bardzo trudne do zniesienia.
Wtedy też sypało się jej życie osobiste.
że mąż już ma inną osobę.
Nie rozstali się tylko dlatego,
żeby zostać z córką,
Więc wszystko było źle.
Wszystko było w rozsypce.
widzącej dziennikarki
zakończyła się porażką.
z tego dziennika bałtyckiego
i nie miała żadnej pracy.
spotkała redaktora pochodni.
Prasa dla niewidomych
dopiero się tworzyła w Warszawie.
Oni się właśnie przenosili
z Gdańska do Warszawy.
I z nim się spotkała.
że można być dziennikarką
Była po prostu przekonana,
że jej życie się skończyło.
która chciała pracować.
bo ta jej ścieżka rozwoju
była dla niej zawsze
i napotykała naprawdę
poważne przeszkody.
jest przede wszystkim
absolutnie załamać.
Mogła ograniczyć swoje życie
do czterech ścian domu.
i czynności domowych.
Tymczasem ona chciała robić to,
do czego miała zdolności.
zostać tą dziennikarką.
Sama się nauczyła Braila.
Została nie tylko dziennikarką pochodni,
ale redaktorką naczelną.
I to w bardzo trudnych czasach,
bo właśnie w latach pięćdziesiątych
opowiadała zabawną historię,
że do czego była potrzebna
redaktorka naczelna w pochodni.
Na przykład do tego,
żeby pilnować redakcji
tych maszyn w Wigilię.
I zimnej, tak, tak.
Ale to wszystko znosiła.
w zarządzie Związku Niewidomych,
więc chodziła na te
niekończące się zebrania,
czego nienawidziła.
Puenta była zabawna
ponieważ każde takie zebranie,
gdzie już ustalono,
żeby ustalono te rzeczy,
na przykład zapomogi na niewidomych,
przewodników i tak dalej.
Kiedy się to skończyło,
była część alkoholowa.
Ale ponieważ byli to niewidomi,
to ona udawała, że pije.
żeby wrócić do domu.
Także dla mnie to było
bo nic o tym nie wiedziałam.
O tej jej karierze dziennikarskiej
i tej właśnie sile,
która pozwoliła jej jednak
Na koniec chciałam przywołać,
a właściwie sparafrazować słowa,
które równie dobrze mogły
otworzyć naszą rozmowę.
trochę inny wydźwięk
w kontekście wszystkiego,
co już powiedziałyśmy.
A oczywiście wszystko to
spotęguje lektura książki,
do której oczywiście zachęcam.
Jadwiga Stańczakowa,
mówiąc o utracie wzroku,
o różnych wyjątkowościach,
że to jest wyjątkowa niesprawiedliwość,
wyjątkowa sytuacja,
to taki większy dostęp
do świata wewnętrznego,
który nie ma granic,
jeżeli chodzi o jego rozbudowywanie.
może odnosić się to,
co mówiłyśmy o jej zainteresowaniach,
o tej dyscyplinie wewnętrznej,
o różnych sposobach
postrzegania świata.
Ale wydaje mi się, że ten świat wewnętrzny
jest chyba kluczowy
Jadwigi Stańczakowej.
Ten świat wewnętrzny,
rozbudowywany w nieskończoność,
rzeczywiście był czymś,
co ona mówiła, że zyskała.
Że tego być może nie miałaby,
gdyby była osobą widzącą.
Zastanawia się też w wierszach,
czy ona by pisała wiersze,
Kilka jest takich wierszy
bardzo poruszających,
że być może by wtedy
po prostu patrzyła,
Że gdzieś literatura
się brała z tego braku,
który został przekształcony
Właśnie na ten świat wewnętrzny,
do którego tylko ona ma dostęp.
To było coś niesamowitego.
Ja miałam takie wrażenie właśnie,
że słuchając o tych,
słuchając jej o tych różnych doświadczeniach,
w ogóle tego nie rozumiałam.
Natomiast kiedy ona to zapisała,
to dopiero zrozumiałam,
jak ten świat był fascynujący.
Że czasem nawet nie chciała
Z tych, jak mówiła, odlotów.
nie za pomocą substancji jakichkolwiek,
tylko właśnie medytacji.
Tylko jakiejś wizji,
I tutaj jest jakieś połączenie
bo ona zawsze miała rozbudowaną
Że właśnie przed wojną już
Ale też miała jakieś swoje
wewnętrzne zaufanie,
że udaje się przetrwać.
Później głębokie przekonanie,
że trzeba wyjść z getta.
Ta intuicja ocaliła
Wbrew ich woli właściwie
wyprowadziła z getta,
kiedy jeszcze było można.
Wiedziała, że nie można tam zostać.
rozbudowana intuicja
do tego, czego ona później
zaczęła poszukiwać.
czy prozę jej własną,
te swoje przeżycia.
Myślę, że to jest bardzo ciekawe.
Właśnie, że punktem dojścia
że mogłyśmy porozmawiać
z czystym sumieniem
żeby sięgnąć po książkę
opowieść o Stańczakowej
z trochę innej perspektywy
zbiorowej świadomości
Andrzeja Barańskiem
jest dużo bardziej złożona,
a dzisiejsza rozmowa
Justyny Sobolewskiej,
krytyczki literackiej,
dziennikarki polityki,
no a także autorki książki
Bardzo pani dziękuję
