Wybrany utwór: „Kolekcja”, czyli biografia pokolenia
Książka Borysława Czyżaka wprowadza czytelników w świat ośmiu wybitnych polskich twórczyń i twórców XX wieku. To nie tylko zaproszenie do odkrywania ich biografii oraz poznawania historii sztuki, ale także wnikliwego oglądania i interpretowania ich prac.
W książce „Kolekcja. Opowieść o współczesnej sztuce polskiej” Borysław Czyżak wprowadza nas w świat życia i twórczości ośmiu wybitnych postaci: Magdaleny Abakanowicz, Marii Anto, Zuzanny Janin, Kōjiego Kamojiego, Jarosława Modzelewskiego, Erny Rosenstein, Henryka Stażewskiego i Wacława Taranczewskiego. Choć minimalistyczną twórczość Kamojiego od surrealistycznych wizji Rosenstein zdaje się dzielić niemal wszystko, bohaterki i bohaterowie książki tworzyli w tych samych czasach i tworzyli środowisko artystyczne. Nie potrzebowali jednolitego programu – łączyły ich wspólnota doświadczeń i więzy przyjaźni.
Kōji Kamoji, urodzony w Japonii artysta tworzący w Polsce, był wychowankiem kolorysty, Artura Nachta- Samborskiego, o którym można się więcej dowiedzieć słuchając poświęconego mu odcinka Audycji Kulturalnych.
Czyżak nie tylko odmalowuje sylwetki twórców i twórczyń, ale także prezentuje kontekst, w którym funkcjonowali oraz przemiany zachodzące w artystycznym świecie. Jednocześnie zachęca do niespiesznego obcowania ze sztuką i wielokrotnego powracania do tych samych dzieł – do odkrywania ich ciągle na nowo i poszukiwania w nich nowych znaczeń i sensów. Zawarte w książce anegdoty unaoczniają miejsce i znaczenie sztuki w ubiegłym stuleciu oraz zachęcają do refleksji nad tym, jakie znaczenie ma ona dzisiaj.
O książce „Kolekcja. Opowieść o współczesnej sztuce polskiej” opowiedział Borysław Czyżak.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Zanim rozpoczęliśmy nagrywanie dzisiejszego odcinka, rozmawialiśmy o tym, jak fascynujący jest moment, kiedy łączą się dwa światy.
Światy mogą być bardzo różne. Mogą one dotyczyć momentów w historii świata, mogą one dotyczyć zróżnicowania geograficznego.
Może to być moment, kiedy łączą się ze sobą dwie, pozornie zupełnie sprzeczne, niezwiązane ze sobą dziedziny.
Ten moment chyba rzeczywiście jest fascynujący. Przyszedł mi do głowy cytat, który znalazłam w książce, o której dzisiaj będziemy rozmawiać.
Ta książka nazywa się kolekcja i jest poświęcona sztuce, sztuce polskiej, bardzo konkretnego momentu historycznego.
Ale zanim przybliżę kolekcję i zaproszę was do odkrywania jej bohaterów, to przywołam słowa Andy Rottenberg, które w tej książce się pojawiły.
Bo ona zwróciła uwagę na to, że zawsze ciekawsze jest dostrzeganie różnic i indywidualności niż podobieństw.
I myślę, że to jest taka myśl, która jak nić łączy bohaterów książki kolekcja.
I to jest chyba najwyższy czas, żeby przedstawić jej autora, a jest nim pan Borysław Czyżak, który przyjął zaproszenie i jest dzisiaj waszym i moim gościem.
Bardzo serdecznie witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Zaczęłam od łączenia światów, łączenia przeciwieństw albo po prostu sprzeczności lub zbiorów ze sobą niezwiązanych.
Może nie zawsze one muszą się wykluczać i dlatego jeżeli zgodzi się pan, to zacznę naszą rozmowę od pytania o to, jak to się stało, że książka kolekcja powstała.
Bije z niej wielka pasja i ogromna wiedza na temat świata kultury i sztuki przede wszystkim.
No ale jeszcze przed rozpoczęciem nagrywania pan przedstawił się jako fizyk.
Tak, rzeczywiście moje pierłotne wykształcenie to jest fizyka.
Uprawiałem fizykę przez dobrych kilka lat, broniłem doktorat, wyjechałem później na różnego rodzaju stypendia i staże.
I to odkrywanie świata z punktu widzenia fizyki było moją wielką pasją.
Natomiast w pewnym momencie zająłem się życiem gospodarczym, a kolejną i cały czas będącą ze mną pasją było zamiłowanie do sztuki.
Pewnie brało się to gdzieś z domu, może trochę z genów, może trochę z wychowania.
Natomiast to odkrywanie świata i tego, nazwijmy to, materialnego, a równocześnie odkrywanie tego świata duchowego,
świata wzruszeń i emocji, który niesie sztuka zawsze było moją fascynacją.
I wreszcie postanowiłem zapisać się na studia podyplomowe z historii sztuki nowoczesnej w Instytucie Sztuki PAN,
które szczęśliwie ukończyłem, chociaż muszę Państwu powiedzieć, że nie było łatwo.
Było fascynująco, ale nie niełatwo.
I to trochę ugruntowało moją wiedzę.
Natomiast te pasje zawsze były równoległe.
Pasja to jest jedno.
I to, jeżeli mogę podzielić się swoją refleksją z lektury, bardzo czuć, można powiedzieć, nawet w każdym wersie książki.
Ale z tej wiedzy, którą Pan ugruntował w trakcie studiów, także można skorzystać.
Bo w książce pojawiają się pewne wskazówki dotyczące historii sztuki, dotyczące malarstwa, dotyczące jego różnych nurtów i jej kierunków rozwoju.
I myślę, że w ten sposób, jeżeli Pan się zgodzi, możemy przejść do rozmowy o kim jest książka kolekcja.
Dlatego, że wybrał Pan osiem postaci.
Postaci, które, tak jak powiedziałam na początku, myślę, że to będzie taki motyw, który będzie nam powracał w trakcie rozmowy,
które są bardzo charakterystyczne, niepodrabialne i jedyne w swoim rodzaju.
A jednak Pan je w książce połączył, według jakiegoś klucza.
Kluczem było miejsce i czas.
Mnie zafascynowała różnorodność sztuki polskiej powojennej, tak szeroko rozumianej.
To, że właściwie w prawie tym samym czasie istniały równolegle do siebie bardzo, bardzo różne nurty.
Ja pierwotnie bardzo interesowałem się abstrakcją.
I w tym również abstrakcją geometryczną, twórczością Henryka Starzewskiego.
Ale w takiej stosunkowo chłodnej formie bardzo mnie przyciągało.
Ale z czasem odkrywałem coraz większą różnorodność.
Okazywało się, że jest świetne, poetyckie, metaforyczne malarstwo Marianto.
Że są bardzo przejmujące o takim odcieniu mocnym, surrealistycznym obrazy Erny Rosenstein.
Że są wielkie, monumentalne, szorstkie i mocno bardzo na nas działające rzeźby i tkaniny Magdaleny Abakanowicz.
Że jest wysublimowana sztuka o takim rodowodzie japońskim, Koji Kamoji.
Artysty, który od lat 60. mieszka w Polsce.
I to zaczęło tworzyć w mojej głowie taki kalejdoskop, który może pozornie, pod względem jakby stylistycznym,
nie jest w pełni spójny.
Ale to nie o spójność mi chodziło.
Właśnie chodziło mi o pokazanie różnorodności.
Natomiast istotne było dla mnie to, że wszystkie te osoby mieszkały na przykład w Warszawie w latach 70., 80.
Znały się, spotykały, często się przyjaźniły.
A stosowały zupełnie odmienną stylistykę, posługiwały się innym językiem sztuki wizualnej.
To są słowa Mieczysława Porębskiego zawarte we wstępie do pana książki.
I on tam zwraca uwagę, że to co na pewno można powiedzieć o sztuce polskiej w drugiej połowie XX wieku,
to jest to, że cechowała ją ogromna różnorodność.
I rzeczywiście te style i nurty, które reprezentują artyści, o których pan pisze, są niezwykle zróżnicowane.
Myślę, że gdyby zestawić pracę na przykład Wacława Taranczewskiego z Henrykiem Starzewskim gdzieś właśnie Koji Kamoji,
trudno byłoby powiedzieć, że one powstały w jednym momencie i czasie.
A jednak tak.
Oczywiście każdy z tych artystów i artystek ma swój rodowód.
Były też pewne różnice pokoleniowe.
Bo gdybyśmy spojrzeli na to grono jako pewnego rodzaju rodzinę, to Henryk Starzewski, Wacław Taranczewski byliby pokoleniem dziadków w tej rodzinie.
Maria Anto, Erna Rosenstein byłyby matkami, a Zuzanna Janin i artyści z grupy Jarosław Modzelewski i inni, o których piszę,
byłyby jakby dziećmi, czy naszymi braćmi, siostrami.
A więc możemy w ten sposób myśleć jako o wielopokoleniowej rodzinie, ale która jednak funkcjonowała w tym samym miejscu i czasie.
I niektórzy sięgali w swoim języku, w swojej tradycji do czasów albo przedwojennej awangardy, tak jak Henryk Starzewski, czy Erna Rosenstein,
albo do takiej, można powiedzieć, trochę już klasyki, chociaż która też była swego czasu buntownicza, tak jak Wacław Taranczewski,
bo on był przedstawicielem koloryzmu, który był mocno jeszcze zanurzony w początkach wieku.
A potem równocześnie, gdy oni jeszcze żyli, już zaczynali funkcjonować, młodzi wtedy, bardzo zbuntowani artyści z grupy, którzy buntowali się przeciwko wszystkiemu.
To się chyba bardzo dobrze zgadza z tym, co pan powiedział o rodzinie, która tworzy jedność, w której jest bardzo dużo uczuć,
ale w której także pojawiają się napięcia. Przypomniałam sobie, że w książce, pisząc, opisując różnych artystów po kolei,
pan zwraca uwagę, że oni tworzyli różne grupy, różne formacje. One są też bardzo charakterystyczne dla tego momentu w historii.
I to były często grupy, które wyrastały jako forma sprzeciwu przeciwko innej grupie.
Tak można na to spojrzeć, że w ogóle ta historia to jest historia buntu.
To znaczy, że najpierw koloryści czy członkowie klubu paryskiego, którzy wyjechali do Paryża w latach dwudziestych,
buntowali się przeciwko szkole monachijskiej, przeciwko tradycji matejki, przeciwko tym ciężko malowanym,
często znakomitym, ale jednak dość gęsto malowanym obrazom z początku wieku, czy przeciwko młodej Polsce.
Potem mieliśmy z kolei awangardę przedwojenną i powojenną, często bardzo radykalnie lewicującą,
do której należał Henryk Starzewski czy Erna Rosenstein.
Oni się z kolei buntowali przeciwko ówczesnemu społeczeństwu, ale również buntowali się przeciwko jakiejkolwiek narracji w malarstwie,
czy jakimkolwiek próbom szukania estetyki.
Oni byli bardzo zbuntowali, szukali siły wyrazu, szukali zupełnie innych rzeczy niż poprzednie pokolenia.
A jednocześnie po wojnie z kolei, na przykład w stanie wojennym, mieliśmy wielki bunt grupy
i Jarosława Modzelewskiego, Pawła Kowalewskiego, Ryszarda Grzyba i ich kolegów,
którzy buntowali się zarówno przeciwko państwu, jak i kościołowi, jak i kiedyś, jak Ryszard Grzyb powiedział,
przeciwko sobie samym, nieustannie przekraczali granice.
Ich malarstwo było obsceniczne, brutalne, żywiołowo malowane, niecierpliwe,
ale niosące z sobą wielką energię.
I gdybyśmy je porównali, no to wysublimowane, spokojne malarstwo Henryka Starzewskiego
czy Kojika Modzi to jest zupełnie drugi biegun, przeciwieństwo.
Ale te przeciwieństwa właśnie chciałem pokazać, bo mnie bardzo fascynują.
Kilkukrotnie w trakcie naszej rozmowy pojawił się Kojika Modzi, czyli artysta z Japonii,
który nazywa się artystą polskim.
Urodził się w Japonii, w Tokio się wykształcił, jeżeli dobrze pamiętam.
Przyjechał do Polski w latach 60-tych.
On w Polsce ukończył studia, takim jego patronem, promotorem był Artur Nachtsamborski.
I pan zwraca uwagę, jak wielką klasę musiał mieć Nachtsamborski,
promując i wspierając, doceniając pracę ucznia,
tak różne i właściwie stojące w sprzeczności z tym, co sam Nachtsamborski tworzy.
On był kolorystą.
Jego prace były bardzo barwne, żywe, intensywne.
Natomiast Kojika Modzi, pan na początku rozdziału pisze,
że woda, wiatr, światło, drewno i kamień to są motywy,
które w jego twórczości dominują.
Myślę, że trzeba to docenić.
Było wiele lat, gdy kolorystom zarzucano ich, niektórzy mówili archaiczność,
czy dosyć tradycyjne malowanie już po wojnie.
Oni byli zbuntowani, byli innowacyjni w latach 20-tych i 30-tych.
Natomiast później, gdy przyszła wojna, a oni w latach 50-tych i 60-tych
nadal tak samo malowali, jak w czasach swojej młodości,
to zarzucano im pewnego rodzaju konserwatyzm.
Dla mnie właśnie to, że z ich szkoły wywodzili się tak odrębni artyści
o tak silnej osobowości, jak Kojika Modzi, ale nie tylko,
bo również Andrzej Matuszewski, również Teresa Pongowska,
która była uczennicą Piotra Potworowskiego,
to pokazywało, że ten konserwatyzm nie był narzucany studentom.
W każdym razie nie wszystkim studentom i nie przez wszystkich profesorów
wywodzących się z koloryzmu.
I poszukujemy różnic, idąc trochę tropem osób,
które znają się bardzo dobrze na sztuce
i które zwracają nam uwagę na to, że warto tych różnic szukać.
I tu mamy, myślę, piękny przykład takiej właśnie różnicy.
Pani Marta Czysz, której słowa, której tekst rozpoczyna książkę,
zwraca uwagę na sposób, w jaki pan pisze o artystkach
i pokazuje ich historię, historię ich sztuki
z bardzo uważnej, wnikliwej perspektywy.
W książce Kolekcja można przeczytać o wymienionych już
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
