W warszawskiej Kordegardzie można obejrzeć najważniejsze artystyczne realizacje wybitnego rzeźbiarza i malarza dwudziestolecia międzywojennego – Jana Szczepkowskiego, jednego z najważniejszych twórców polskiego Art Deco.
Gościem Audycji Kulturalnych była Agnieszka Bebłowska Bednarkiewicz, kuratorka wystawy „Państwowiec / Jan Szczepkowski”. Ekspozycja jest również pretekstem do przybliżenia postaci artysty oraz ważnych wątków życia, które potem znalazły swoje odbicie w jego pracach.
Jan Szczepkowski od 1896 studiował rzeźbę w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie. Jego nauczycielem był Konstanty Laszczka, zaś rysunku i malarstwa – Jacek Malczewski. Kuratorka opowiada o wpływie mistrzów, w tym także Stanisława Witkiewicza, na warsztat rzeźbiarza, a także o pobycie Szczepkowskiego na stypendium w Paryżu, gdzie miał możliwość zapoznania się z nowymi prądami artystycznymi.
W 1914 artysta został powołany do czynnej służby wojskowej i jako porucznik uczestniczył w walkach frontowych. W wyniku odniesionych ran został uznany za niezdolnego do służby liniowej, zajął się rzeźbą nagrobną i zaprojektował 25 cmentarzy.
Na wystawie można zobaczyć najsłynniejsze dzieło Jana Szczepkowskiego – Kapliczkę wykonaną w 1925 roku na Międzynarodową Wystawę Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu. Ten niezwykły dla polskiej i europejskiej sztuki projekt zdobył Grand Prix, rząd francuski natychmiast go zakupił, uprzedzając tym samym podobne starania króla szwedzkiego. Obecnie ołtarz znajduje się w kościele w Dourges, a jego replika w Muzeum Narodowym w Warszawie. Sam autor uhonorowany został Legią Honorową.
Jan Szczepkowski był autorem wielu realizacji zamawianych przez przedstawicieli nowopowstających publicznych instytucji. Po II wojnie światowej brał udział w rekonstrukcji warszawskich zabytków, m.in. pomnika Adama Mickiewicza przy Krakowskim Przedmieściu. Agnieszka Bebłowska – Bednarkiewicz opowiada Audycjom Kulturalnym także o innych pracach artysty, które można podziwiać w Kordegardzie, m.in. o fryzie na budynku polskiego Sejmu, dekoracji elewacji Banku Gospodarstwa Krajowego w Warszawie czy wreszcie o projektach pomnika Józefa Piłsudskiego.
Dzień dobry Państwu, Anna Karna. Witam w audycjach kulturalnych.
Dziś zapraszamy do Kordegardy, Galerii Narodowego Centrum Kultury,
gdzie wieczorem odbędzie się wernisaż wystawy pod tytułem Jan Szczepkowski, Państwowiec.
Twórczość tego wybitnego rzeźbiarza będzie można oglądać już od jutra w galerii,
a o ekspozycji rozmawiać będę z jej kuratorką, panią Agnieszką Bebłowską-Bednarkiewicz.
Dzień dobry.
Dzień dobry, dzień dobry Państwu.
Dziś porozmawiamy o sztuce, która powstawała pomiędzy I a II wojną światową,
a był to dla polskiej sztuki czas wielkiego ożywienia, ale zacznijmy może od tego,
że artystom i tej właśnie sztuce wyznaczono bardzo ważne zadanie wtedy.
Tak, proszę sobie wyobrazić, 1918 rok Polska odzyskuje niepodległość, ogromny entuzjazm, ogromny.
Pojawiają się nowe instytucje państwowe i pokolenia z trzech zaborów, pokolenia, które czekały na tą odzyskaną wolność, na niepodległość Polski,
nagle muszą stać się jednym tworem państwowym.
To jest niesłychanie trudne. Jest młode państwo, które nie ma pieniędzy, natomiast jest pobudzone wielkim entuzjazmem do tworzenia nowej państwowości, ale w tym też nowej kultury.
Dawniej twórcy polscy działali pod zaborami. My ich nazywamy oczywiście Polakami, że oni tworzyli polską kulturę,
tak jak na przykład słynny Jan Matejko, którego wystawę dopiero co pożegnaliśmy.
Natomiast to był już zupełnie nowy czas. Weszliśmy w dwudziestolecie międzywojenne.
To jest XX wiek, wiek wielkich nurtów awangardowych w sztuce, które się ciągną jeszcze od tego przełomu XIX-XX wiek.
To są naprawdę bardzo istotne zmiany w sztuce, które dotykają oczywiście artystów pochodzenia polskiego.
I tutaj nagle tworzy się zupełnie nowy byt państwowy i twórcy wiedzą doskonale, że muszą dać pewnego rodzaju oprawę temu, co chcą stworzyć.
Że to nie może być sam budynek, ale budynek opatrzony też dekoracją, która po pierwsze nie będzie się nikomu kojarzyła z wcześniejszymi zaborcami.
Też trzeba pamiętać, że Warszawa, która stała się stolicą Polski, była wcześniej w zaborze rosyjskim.
Bardzo dużo rzeczy, które potem zostały zniszczone, nawiązywało do takiej wschodniej stylistyki, do prawosławia.
Tutaj, gdzie mamy Plac Piłsudskiego, był ogromny zbór Aleksandra.
Później Pałac Staszica, którego też podziwiam jego budowlę.
On był cały w dekoracji właśnie takiej typowo rosyjskiej.
Mowę te państwo chciało zaznaczyć, że już jest odrębnym bytem.
Wobec tego poszukiwało stylu, który będzie odpowiadał i na potrzeby nowoczesności ludzi, którzy mieszkali w tym właśnie okresie, czy żyli w tym okresie dwudziestolecia międzywojennego.
A z drugiej strony to włożyć taki polski znak wartości.
I tutaj znakomitą osobą się okazał właśnie Jan Szczepkowski.
Bardzo znany i lubiany rzeźbiarz krakowski, który po pierwszej wojnie światowej przyjechał do Warszawy.
Zamieszkał w domu teściów w Milanówku.
Tam też przyjechał razem z żoną, młodą aktorką i maleńką córeczką.
I nagle się okazało, że właśnie bardzo dobrze odpowiada na te zapotrzebowanie nowego stylu.
Jan Szczepkowski miał 42 lata, kiedy skończyła się pierwsza wojna światowa.
Czyli był naprawdę dojrzałym twórcą.
Miał wypracowany własny styl.
Oprócz tego, że był uczniem Konstantego Laszczki, wybitnego profesora z Akademii Krakowskiej.
Również dostał stypendium w Paryżu, gdzie na pewno zwiedzał pracownię Burdela,
ale też prawdopodobnie był jego uczniem.
Burdel z kolei był uczniem Augusta Rodena.
Także ten taki modernistyczny nurt rzeźby europejskiej był mu bardzo dobrze znany.
Paryż był wtedy też takim wielkim tyglem wszystkich możliwych nurtów w sztuce.
Między innymi ekspresjonizm i kubizm, fowizm.
To były wszystkie nurty, które Szczepkowski bardzo dobrze znał.
Po jakie inspiracje w takim razie sięgał Szczepkowski, tworząc swój właśnie indywidualny język artystyczny?
To jest bardzo ciekawe, dlatego że właśnie ten dojrzały, modernistyczny twórca
nagle zmienia miejsce zamieszkania, czyli z Krakowa przenosi się do Warszawy
i zmienia zupełnie diametralnie styl.
Korzystając z tego, czego się nauczył, a przede wszystkim bardzo twórczo przerabiając właśnie fowistyczne nurty i kubistyczne,
sięga również po elementy sztuki ludowej, szczególnie po estetykę Podhala.
I tutaj też musimy jeszcze wrócić do jeszcze wcześniejszych lat jego edukacji,
a mianowicie Szczepkowski skończył Państwową Szkołę Przemysłu Drzewnego w Zakopanem.
To były lata 80. XIX wieku i właśnie w Zakopanem poznał nie tylko sztukę Podhala,
która była rzeczywiście bardzo inspirująca dla wielu polskich artystów,
ale też osobiście poznał Stanisława Witkiewicza Ojca,
który był jednym z prekursorów szukania z polskiego stylu narodowego.
I Szczepkowski mając te doświadczenia z Podhala, umiejętność znakomitą snycerki,
on rzeczywiście świetnie czuł i rozumiał drewno,
ale też właśnie znając współczesne kierunki w sztuce,
był jednym z artystów, którzy zostali zaproszeni do słynnej wystawy w Paryżu w 1925 roku.
I tam Szczepkowski stworzył kapliczkę polską.
Cały pawilon był pomysłem wybitnego, myślę, że też pewnego rodzaju wizjonera,
Jerzego Warchałowskiego.
To on był komisarzem tego pawilonu i on rzeczywiście zebrał wokół siebie osoby,
które mogły stworzyć coś, co będzie bardzo polskie.
Tam były i Stryjeńska Zofia tworzyła swoje freski,
był i Henryk Kuna ze swoim słynnym rytmem
i oczywiście Jan Szczepkowski z kapliczką.
Ta kapliczka zrobiła gigantyczną furorę.
To był rzeczywiście zupełnie inny styl z snycerki,
do której byli wcześniej przyzwyczajeni ludzie.
Z jednej strony bardzo zakorzeniony w tradycji i to właśnie w tradycji Podhala,
z drugiej strony operujący niezwykle śmiałymi cięciami, skosami.
Cała ta kapliczka była niesłychanie dynamiczna.
Szczepkowski dostał zresztą za to Grand Prix w Paryżu.
No i zaczęła się też wielka międzynarodowa kariera.
Dążeniem moim od szeregu lat jest dać rzeźbie taką formę,
na którą zawsze słońce świeci.
Tak o tej pracy mówił właśnie Jan Szczepkowski.
Proszę wyjaśnić nam myślenie artysty,
bo sam artysta przyznawał, że to co właśnie powiedział brzmi trochę śmiesznie.
Trzeba się jeszcze trochę cofnąć.
Właśnie do czasu I wojny światowej Szczepkowski został powołany do wojska.
W roku 1915 brał udział w działaniach wojennych i został bardzo ciężko rany.
Już nigdy w życiu nie doszedł do pełnej sprawności.
Musiał się podpierać laską.
Jak sięgamy do jego zdjęć z okresu I wojny światowej,
widać, że ten czas to był oznaczony wielką traumą.
On był rzeczywiście zmieniony.
Dzisiaj byśmy powiedzieli, że ma zespół stresu połózowego.
On później, ponieważ był niezdolny dalej do służby wojskowej,
został skierowany do takiego specjalnego oddziału,
które się zajmowało tworzeniem cmentarzysk wojskowych
i tam tworzył nowe kapliczki.
Ja myślę, że to do czego piję, to jest właśnie,
żeby ten czas tego wielkiego smutku, wielkich tragedii
zostawić się gdzieś z boku i zanurzyć się w ten entuzjazm
związany z odtworzeniem państwa polskiego.
I to jest te słońce, myślę.
Czy ta kapliczka zatem stała się pewnym symbolem polskiego art deco?
To jest na pewno jedna z najsłynniejszych rzeczy,
która bardzo dobrze to pokazuje,
ale całe dwudziestolecie wojenne było pełne wybitnych artystów
art decoskich.
To był styl przede wszystkim bardzo nowoczesny,
dlatego że art deco jest nurtem w sztuce powszechnym.
On objął wszystkie możliwe kontynenty,
ale w Polsce on miał taki właśnie szczepkowski,
mu nadał taki bardzo polski rys,
właśnie związany z tą snycerką
i z elementami kultury ludowej,
który bardzo umiejętnie wplatał w swoje dzieła.
Salon paryski miał pokazywać, że Polska istnieje,
że jest odrębnym narodem.
To właśnie także miał symbolizować projekt Szczepkowskiego
i warto dodać, że ta kapliczka została zakupiona
przez rząd francuski.
Tak, to prawda, została zakupiona,
ale dla Szczepkowskiego to oznaczało,
że po prostu posypały się też międzynarodowe zamówienia.
Ale oczywiście nie tylko międzynarodowe zamówienia,
dlatego że Szczepkowski tworzył bardzo wiele rzeczy
właśnie dla tworzącego się młodego państwa.
I tutaj wracamy do tytułu naszej wystawy
Państwowiec, bo on był państwowcem z przekonania.
On był człowiekiem dojrzałym,
który po prostu nie mógł uwierzyć w swoje szczęście,
że w jego pokoleniu akurat udało się
tą Polskę odzyskać.
Był wielkim miłośnikiem Józefa Piłsudskiego.
On, mimo tego, że był już ciężko ranny
i do końca nie wydobrzał,
brał udział w 1918 roku
już jako żołnierz Wojska Polskiego.
Również w trakcie walk z bolszewikami w 1920 roku
on również był zmobilizowany
i też brał w nich udział.
Więc ta miłość do Józefa Piłsudskiego
brała się też z etosu polskiego żołnierza
i tego odzyskiwania niepodległości
właśnie też w czynie zbrojnym.
I te młodziutkie państwo polskie,
które nie miało bardzo dużo pieniędzy,
ale już wiedzieli pomysłodawcy
tworzenia różnych budynków,
że one muszą mieć taki swój własny styl,
który ma powodować i poczucie dumy
Polaków czy obywateli polskich,
ale też poczucie odrębności.
To miało działać też na wspólnotę narodową,
żeby oni wiedzieli, że są i nowocześni
i tworzą coś zupełnie odrębnego.
Dlatego to są właśnie takie bardzo specyficzne
te realizacje, które on zrobił.
To, co pokazujemy w Kordegardzie,
to są modele realizacji,
które on zrobił na potrzeby Sejmu RP.
To był projekt architektoniczny
bardzo znanego architekta Kazimierza Skórewicza.
I Szczepkowski dostał,
i to rzeczywiście dostał bez konkursu,
możliwość zrobienia takiej dekoracji plastycznej
wokół kolumnady zewnętrznej rotundy.
To było normalnie dostępne
dla osób przechodzących wiejską
i mogli rzucić okiem.
Teraz drzewa zupełnie zasłoniły
cały ten fryzz Szczepkowskiego,
który okazało się,
że przetrwał II wojnę światową.
I to jest jeszcze ten autentyczny fryz
Szczepkowskiego przedwojenny.
Natomiast myślę, że wielu z Państwa zdziwi się,
widząc na naszej wystawie
trzy wspaniałe zupełnie plakiety.
To też są modele gipsowe
realizacji z lat 30.
A mianowicie to są fragmenty ryzalitu
na Banku Gospodarstwa Krajowego,
który znajduje się w Alejach Jerozolimskich,
blisko Ronda de Gaulle'a.
Przechodzimy tam prawie codziennie,
to może niektórzy,
ale w każdym razie na pewno każdy z Państwa
tam bywał i to oglądał.
I my pokazujemy fragmenty supraporty,
czyli dokładnie to,
co jest nad drzwiami wejściowymi.
Natomiast jeżeli Państwo będą przechodzili
Alejami Jerozolimskimi,
na pewno warto zobaczyć
boczne fragmenty tego portyku,
które też są wypełnione
płaskorzeźbami,
które się wznoszą pionowo.
I to, co jest pewnego rodzaju ciekawostką,
a mianowicie, że Szczepkowski tutaj przemyślał
nie tylko o całą koncepcję plastyczną
i realizację,
ale nawet dobranie kamienia,
który był właśnie wydobywany w Polsce,
który jest typowym dla tego rejonu,
jest również takim jego myśleniem właśnie,
żeby to było tutaj rodzime,
dlatego, że Polacy są w stanie stworzyć coś,
co jest niezwykle nowoczesne
i niezwykle nośne.
Wróćmy na chwilę do Piłsudskiego.
Ten szacunek do marszałka
także zawarł właśnie w swojej sztuce.
Tak, rzeczywiście.
W ogóle jak umarł marszałek w 1935 roku,
Szczepkowski był przy zdejmowaniu maski gipsowej.
Jest już taki zapomniany zwyczaj,
kiedy zdejmowano właśnie zmarłym
ich ostatni wyraz twarzy.
I Szczepkowski wtedy był.
Musiało być to dla niego niezwykłe przeżycie.
On naprawdę autentycznie był
w żałobie po marszałku,
ale jako jeden z ważniejszych rzeźbiarzy tego okresu
wziął naturalnie udział w słynnym konkursie,
który został rozpisany,
żeby uczcić właśnie pamięć marszałka.
To miał być takie ogromne założenie
pomnikowo-urbanistyczne
na placu na rozdrożu.
Projekt zyskał bardzo wysokie zresztą oceny.
No nie został zrealizowany.
Potem całe to założenie,
no przerwała wojna,
więc już nigdy do tego nie wracano.
Natomiast my pokazujemy dwie rzeczy.
Koncepcję łuku triumfalnego,
który również miał być zawarty
w tym projekcie Kuczci Marszałka
oraz jedną z bardzo wielu koncepcji
postaci marszałka.
Tak wydaje mi się bardzo ciekawa,
bo to jest taka postać w szynelu wojskowym,
w tej typowej Maciejówce,
ale ona nie ma w sobie nic
z jakiejś takiej ogromnej wielkości,
którą pamiętamy chociażby z Majstrowicza,
konny portret całościowy.
Natomiast tutaj jest rzeczywiście taki
raczej zamyślony, bardziej idący
w kierunku mędrca niż wielkiego wojownika,
ale bardzo piękny ten model.
Natomiast jeżeli chodzi o łuk triumfalny,
to też jest bardzo ciekawa historia,
dlatego że ten łuk triumfalny
był w takiej twórczej wyobraźni Szczepkowskiego
jeszcze wykorzystywany po wojnie.
Bo po wojnie Szczepkowski,
który przetrwał całą wojnę w Milanówku,
od razu się Szczepkowski włączył
do odbudowy stolicy
i naprawdę czynnie brał udział
w różnego rodzaju projektach,
które właśnie miały służyć
przywrócenie Warszawy blasku,
która była totalnie zrujnowana.
Między innymi on robił renowację fryzu
Sejmu RP, z tym, że jego część była autentyczna.
Natomiast druga część fryzu,
która była stworzona przez
Jana Antoniego Biernackiego,
została zupełnie zniszczona.
Szczepkowski właśnie ten fryz
Biernackiego odnawiał.
I co może też jest ciekawostką,
bo to jest ta część od strony
nie wiejskiej, tylko od strony parkingu.
Na fryzie tym znalazła się
podobizna Piłsudskiego,
którą Szczepkowski odnowił,
która przez cały czas czasu stalinizmu
w Polsce, cały czas tam nieruszona została.
To była plakieta w ogóle poświęcona
Legionom Polskim.
I to jest rzeczywiście takie mała rzecz,
do której się Szczepkowski również przyczynił.
Ale wracając do łuku triumfalnego,
Szczepkowski jeszcze dwa razy próbował
ten łuk triumfalny stworzyć i zbudować.
To miało być po kolei ofiarą właśnie
II wojny światowej, potem czynu zbrojnego.
Były takie pomysły, on to próbował
w jakiś sposób jeszcze przekazać,
natomiast to zupełnie było już coś innego.
Szczepkowski mimo tego, że był czynnym
artystą prawie do śmierci,
to jednak ten czas dwudziestolecia wojennego,
to był dokładnie jego czas.
Czas jego najlepszych realizacji,
największych pomysłów,
najbardziej śmiałych, ale równocześnie czas,
w którym on bardzo dobrze rezonował
i ze społeczeństwem,
oraz właśnie z tym tworzącym się nowym państwem.
I przykłady tych najważniejszych realizacji
już od jutra będą mogli państwa oglądać
w Kordegardzie.
Druga wojna światowa była pewną granicą,
jeśli chodzi o tego artystę,
ponieważ po wojnie sztuka jego
nie znalazła odbiorców.
Tak, to jest też tak z tymi twórcami artykowskimi,
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
