Wybrany utwór: Ignacy Jan Paderewski – koncert monograficzny
Już 3 sierpnia w Filharmonii Krakowskiej odbędzie się koncert z muzyką Ignacego Jana Paderewskiego. Choć znamy go przede wszystkim jako premiera II RP i ojca polskiej niepodległości, Paderewski był znakomitym pianistą i kompozytorem, który dzięki swojej muzyce zyskał popularność i kontakty towarzyskie w różnych częściach świata.
W audycji rozmawiamy o sukcesie Ignacego Jana Paderewskiego jako artysty. Czym charakteryzowały się jego kompozycje? Jak przekonuje w podcaście Dominika Olender z Działu Projektów Kulturalnych NCK, pianista bardzo lubił szerokie obsady, monumentalizm i nawiązania do muzyki ludowej. Podczas sierpniowego koncertu usłyszymy jego Symfonię h-moll „Polonia” op. 24 oraz Koncert fortepianowy a-moll op. 17. To utwory reprezentujące zarówno bardzo dojrzałą twórczość Paderewskiego, jak i pierwsze twórcze kroki kompozytora-polityka.
Z podcastu dowiedzą się Państwo, czym są sarusofony, jakie były relacje Paderewskiego z fanami i komu spodobał się jego Koncert fortepianowy.
Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Martyna Matwiłk, a dziś z nami muzykolożka z zespołu działu projektów kulturalnych NCK Dominika Ollender.
Witaj, dzień dobry.
Dzień dobry.
Będziemy dziś rozmawiać o koncercie, który odbędzie się 3 sierpnia w Filharmonii Krakowskiej.
To koncert organizowany przez Narodowe Centrum Kultury, koncert monograficzny z muzyką Ignacego Jana Paderewskiego.
Podczas tego koncertu będzie można usłyszeć symfonię Hamol zatytułowaną Polonia oraz koncert fortepianowy Amol.
Zanim jednak o tych utworach nam opowiesz, to spróbujmy trochę nakreślić ten czas w muzyce, czyli schyłek XIX wieku i początek wieku XX.
Oczywiście znamy Ignacego Jana Paderewskiego jako wielkiego polityka, jako patriotę oddanego ojczyźnie, który wykorzystywał swoją pozycję uznanego kompozytora do walki o polską niepodległość.
Był w tym czasie najbardziej znanym polskim pianistą. Przykładając tak do dzisiejszych realiów, nazwałabyś go celebrytą?
Można tak powiedzieć niewątpliwie. Paderewski był pianistą, który osiągnął niebywały sukces w tamtym czasie.
Jego kariera pianistyczna rozpoczyna się mniej więcej w 1887 roku, po jego debiucie w Wiedniu.
I trzy lata później brał udział w turnę po Stanach Zjednoczonych, robił 120 koncertów.
Podczas niego dzisiaj widzimy przy takich wielkich gwiazdach muzyki pop, często różne gadżety, mercze.
I tak samo było z Paderewskim, bo tworzono różne lalki ala Paderewski, tworzono różne drobiazgi, cukierki, mydła, które do niego nawiązywały.
Sama jego prezencja była bardzo marketingowo dobra. Był on wysoki, miał burzę tych rudo-blond-loków, które działały na wyobraźnię, niebieskie oczy.
Po prostu fani szaleli za nim.
Znane są opowieści o tym, jak on przyjeżdżając do miejsca koncertu pociągiem, był witany przez ogromny tłum fanów w Stanach Zjednoczonych,
którzy wręcz go odprowadzali na miejsce koncertu. A on sam nie był też dłużny, bo będąc artystą był oddany swoim fanom i jeżeli chcieliby bisował, to bisował.
Jego popularność była ogromna.
Ponoć nie wszystkim krytykom muzycznym podobały się te jego włosy.
By jeszcze nieco uporządkować ten czas, o którym będziemy dziś mówić, jakie odniesienia można przypisać jego muzyce?
W jakich kontekstach myślimy dziś o twórczości Ignacego Jana Paderewskiego?
Twórczość Ignacego Jana Paderewskiego przypada na końcówkę XIX wieku i początek XX wieku.
Czujemy w niej taki powiew późnego romantyzmu.
Jest w nim monumentalizm, bo on bardzo lubił potężne obsady, co zresztą słychać w tych dwóch utworach,
zarówno w koncercie Amol, jak i w symfonii Hamol Polonii.
Mamy nawiązania do polskiej muzyki ludowej.
One nie są zrobione wprost, on do niej nawiązuje przez budowę głównych tematów tych utworów.
Można widzieć w tym nawiązanie do twórczości Fryderyka Chopina,
bo jeżeli słyszymy tematy krakowiaka w ostatniej części koncertu fortepianowego,
od razu nam się to kojarzy z Chopinem, który również korzystał w ostatnich częściach swoich koncertów z rytmów tańców ludowych.
Pierwszy duży koncert za granicą to jest rok 1888 i Paryż.
Kilka lat później Ignacy Paderewski, jak wspominałaś, trafia do Stanów Zjednoczonych,
gdzie zyskuje tę wielką popularność, ale niezależnie od tego, gdzie jest, nie zapomina o Polsce.
Po wybuchu I wojny światowej prowadzi działalność dyplomatyczną.
Wiemy, że wkrótce stanie się premierem i ministrem spraw zagranicznych.
Tak sobie myślę, że żaden inny polski kompozytor chyba nie zapisał się w historii tak wielowymiarowo
no i tak znacząco właśnie na tej politycznej scenie.
Tak, ta jego polityczna część życiorysu przyszła niejako naturalnie wypływając z jego pracy filantropijnej,
doproczynnej i też z jego wychowania, bo wychował się w rodzinie szlacheckiej, zubożałej,
gdzie ta miłość do ojczyzny była, wyrastał z nią od początku.
Po jego narodzinach jego mama zmarła, został z samym ojcem.
Jak miał trzy lata, jego rodzinę dotknęła kolejna tragedia,
bo jego ojciec został aresztowany i trafił do więzienia ze względu na rolę, jaką pełnił podczas powstania styczniowego.
Zaczęła się nim zajmować jego ciotka i ta miłość do ojczyzny była z nim od początku.
On zdobywając tę wielką sławę chciał się jakoś jej przysłużyć, więc w 1908 roku on zleca budowę pomnika grunwaldzkiego,
upamiętniającego bitwę pod Grunwaldem, który stanie dwa lata później w Krakowie.
Starał się wykorzystać swoją pozycję ku temu, żeby jego ojczyzna, którą niewątpliwie kochał, odzyskała tę niepodległość.
Jego wszystkie czyny są zapisane na kartach historii i uczymy się o nich na lekcjach historii.
Tak naprawdę Ignacy Jan Paderewski, jeżeli powiemy to nazwisko, to nasze pierwsze skojarzenie to jest pierwszy premier polski.
Natomiast to, że on był pianistą jest jakoś tak z tyłu może na tej fotografii, gdzie on jest z fortepianem.
Jakoś nie jest to tak akcentowane, że tak naprawdę on był przede wszystkim muzykiem.
Gdyby się uważnie wsłuchać w tę jego muzykę, to też te wątki niepodległościowe, też ta miłość do ojczyzny przez tę muzykę przemawia.
3 sierpnia w Filharmonii Krakowskiej usłyszymy m.in. symfonię Hamol zatytułowaną Polonia,
która była komponowana w związku z 40-rocznicą wybuchu powstania styczniowego, o którym wspominałaś.
No, nie trudno odczytać ten niepodległościowy wymiar tego utworu, bo jest tam nawet pewien cytat, cytat z Mazurka Dąbrowskiego.
Tak, kompozytor umieszcza go w trzeciej części, ale nie robi tego w taki typowy sposób.
To nie jest czysty cytat Mazurka Dąbrowskiego.
On go ciągle przetwarza, modyfikuje, zmienia trochę pierwsze przedstawienie tego tematu.
W ogóle zmienia jeden dźwięk, sprawiając, że ten motyw brzmi bardzo smutno, wręcz boleśnie.
I biorąc pod uwagę całą budowę tej trzeciej części symfonii, którą on sam wręcz nazywał niejako poematem symfonicznym,
taką osobną opowieścią, on miał pokazać taką walkę o odzyskanie tej niepodległości.
Też Paderewski ani razu w tej części nie pokazuje tego tematu wprost.
Mówi się, że zrobił to specjalnie, to też pokazuje jego umiejętności jako kompozytora,
że on bierze ten dość prosty temat znany wszystkim i go cały czas przekształca, cały czas on się przewija,
jednak jest wciąż nieuchwytny w tej formie, której my go dobrze znamy.
I kompozytor zdawał sobie sprawę, że prawdopodobnie ten utwór w tamtym czasie w Warszawie nie zostanie wykonany.
Jednak mimo to ten zabieg się tam pojawia i tak prowadzi tę część.
Pojawiają się też w symfonii dość nietypowe, wydawałoby się, instrumenty.
Tak, Paderewski stosuje tutaj rozbudowaną obsadę w tym utworze.
Wśród właśnie instrumentów znalazły się trzy sarusofony.
Jest to dość ciekawy instrument z podwójnym stroikiem, wynaleziony w połowie XIX wieku,
którego takim pierwotnym zamysłem było zastąpienie oboju i fagotu w orkiestrze dętej.
On ma po prostu o wiele większą głośność.
Pojawia się sporadycznie i głównie u francuskich kompozytorów.
Można go znaleźć między innymi w dziełach Ravela czy Camille Sansensa.
Natomiast jest to rzeczywiście rzecz wyjątkowa.
Obsada tej symfonii ogólnie jest bardzo duża.
Stąd też jej wykonanie przysparza pewne trudności,
bo wymaga bardzo dużej ilości muzyków na scenie.
A już 3 sierpnia będzie ją można usłyszeć w całości w Krakowie.
Mimo tego, że ta symfonia została ukończona w 1908 roku,
to było jedno z ostatnich dzieł Paderewskiego,
który może dodajmy odszedł w 1941 roku.
W jakich okolicznościach powstawał ten utwór?
Paderewski rozpoczął pracę nad tą symfonią w 1903 roku.
I tak jak już wspominaliśmy, pisał ją dla upamiętnienia
40. rocznicy powstania styczniowego.
No jest to dzieło monumentalne.
Ono trwa 75 minut.
Z tego powodu nie tylko jeszcze w XX wieku w ogóle nie było zarejestrowane
w tej pełnej wersji.
No nie mieści się na long playu niestety.
Tak samo dopiero w XXI wieku został ten utwór zarejestrowany
przez Jerzego Maksymiuka wraz z Symfonią Warsowią.
I to było jedno z pierwszych takich pełnych rejestracji.
Później maestro Maksymiuk zrobił to też z BBC Scottish Orchestra.
Więc ten utwór relatywnie, mimo swojego patriotycznego ładunku,
ma bardzo mało rejestracji.
Ponadto może się wydawać to dziwne, że ta symfonia ma tylko trzy części.
Zazwyczaj symfonie mają cztery części.
Ta ma trzy części.
W artykule w Młodej Muzyce z 1909 roku, w takim dwutygodniku,
w którym opisywana była premiera tego utworu,
jest napisane, że Paderewski miał jeszcze skerco napisane.
Jednak nie podobało się ono.
Był z niego niezadowolony, więc po prostu miał jeszcze może,
może zamieścić je dodatkowo, ale ostatecznie do tego nie doszło.
Sama symfonia, zgodnie też z przekazem z tego artykułu,
miała mieć niejako charakter programowy,
choć nie jest on tak wprost zapisany w nutach.
Część pierwsza miała przedstawiać bohaterską historię Polski.
Druga część to nastrój liryczny narodu polskiego.
A właśnie ten trzeci to był poemat, który był osnuty na tle tego powstania z 1963 roku.
Tak mniej więcej sobie to kompozytor rozplanował i tak chciał uczcić
nadchodzącą, patriotyczną, ważną, też chyba dla niego osobiście rocznicę.
Bo jednak jak się spojrzy na jego biografię, to widzimy to,
że został pozbawiony ojca w wieku trzech lat.
Ojca, który w tym powstaniu brał udział i który z tego powodu
pewne reperkusje zostały wobec niego nałożone.
Wspomniany przez ciebie Jerzy Maksymiuk uważa ponoć,
że to najlepsza symfonia z polskiej literatury muzycznej.
A przechodząc do tego drugiego utworu, który usłyszymy w Filharmonii Krakowskiej,
czyli do koncertu fortepianowego Amol,
no on został napisany przez dwudziestokilkuletniego kompozytora.
To bardzo wczesny przejaw jego twórczości.
Chyba też nie było prostym dla Ignacego stworzenie tego utworu.
Czym on się różni od innych koncertów fortepianowych tej epoki romantycznej?
Można zacząć od tego, właśnie od tych problemów Ignacego z napisaniem tego utworu.
Sam pisał, że jest brzemienny w ten utwór,
natomiast nie idzie mu to łatwo.
Porównywał to do nudności, że te nudności wreszcie ustąpią.
Miał pierwszy temat, nie wiedział jaką formę on przybierze,
więc ma nadzieję, że je skończy.
No ale jednak trochę trwało, bo pierwsze szkice pojawiają się w Berlinie
podczas jego studiów kompozytorskich w 1982 roku.
Potem dalej nad nimi pracuje i właściwie ostateczny kształt tego utworu
mamy w 88 roku, w 1888 roku,
kiedy on studiuje u Teodora Leszetyckiego w Wiedniu grę na fortepianie.
Czym się różni?
Na pewno koncert Paderewskiego jest osadzony w tej takiej romantycznej spuściźnie.
Mamy tutaj, oczywiście on rozbudowuje te orkiestry.
Tak jak mówiłam, ta obsada jest większa.
Jakbyśmy sobie porównali na przykład z obsadą koncertu Fryderyka Chopina,
no to ta obsada jest o wiele większa.
Natomiast on dalej czerpie z tej ludowości.
On tutaj nawiązuje do polskiej muzyki ludowej.
Nie cytuję je, tak jak już wspominałam,
ale do niej nawiązuje przez sposobę budowy tematów,
przez to jak ją słyszy.
No ostatnia część koncertu nawiązuje do rytmu krakowiaka.
Jest to też takie bardzo wchodzące w tradycję też openowską.
Ale na pewno, jeżeli chodzi o Paderewskiego i koncerty polskie drugiej połowy XIX wieku,
to jest tutaj warta do zauważenia ta bogata orkiestracja, monumentalizacja brzmienia.
Bo jak spojrzymy na tę pierwszą część,
na właściwie ten utwór zaczyna się w takim mocnym tutti przedstawiającym pierwszy temat,
bardzo potężnym, po którym nagle jest wyciszenie
i pojawia się odpowiedź taka spokojniejsza w jednym z instrumentów dętych.
Mamy też tutaj bardzo dużo takich zabiegów kolorystycznych.
On się bawi tą materią orkiestrową, spróbując wydobyć z niej różne barwy.
Paderewski miał trudności ze stworzeniem tego koncertu,
ale jak już doszło do tego skomponowania,
jak Paderewski wspominał, po napisaniu koncertów
chciał się poradzić kogoś bardziej doświadczonego.
No i znał cenionego kompozytora Camille Sansensa.
Wziął partyturę tego utworu i poszedł do niego z nią.
Akurat zastał kompozytora, który niezbyt miał czas na przyjmowanie gości.
Był poddenerwowany.
Sam Paderewski przy tym był też troszeczkę zdenerwowany,
bo jednak przychodzi się zapytać, czy jego utwór jest dobry.
Początkowo Sansens powiedział, nie mam za bardzo czasu,
ale skoro już jesteś, to zagraj mi ten koncert.
I Paderewski niepewnie usiadł, zagrał go
i podczas grania przez Paderewskiego tego utworu
nagle, w czasie trwania części drugiej,
nagle zatrzymał Paderewskiego, powiedział,
Andante, czy możesz to powtórzyć?
Jest to wspaniała część.
Bardzo mu się spodobała część druga.
Już kończąc potem odsłuchanie całego koncertu,
stwierdził, że utwór jest dobry.
Ludziom się na pewno spodoba,
żeby się tym nie przejmował
i żeby po prostu wierzył w to, że jest wszystko okej
i koncert jest jak najbardziej dobry.
Nie potrzeba tam już więcej poprawek.
A zatem podczas sierpniowego koncertu będziemy mieli próbkę
tej najwcześniejszej, jak i tej zupełnie już dojrzałej twórczości kompozytora.
Kto wykona ten repertuar w Filharmonii Krakowskiej?
Koncert fortepianowy wykona Krzysztof Książek, znany melomanom na pewno i nie tylko melomanom.
Pianista, który odznacza się niezwykłą wrażliwością muzyczną i został wspaniale zapamiętany z 17.
Międzynarodowego Konkursu Chopinowskiego,
gdzie był półfinalistą i zdobywcą dwóch nagród pozaregulaminowych.
Wykona on ten koncert z Towarzyszeniem Filharmonii Krakowskiej
pod dyrekcją Aleksandra Humali.
Zespół ten wykona następnie symfonię Hamol Polonię.
Na ile często oba te utwory, koncert Hamol i symfonia Hamol, są dzisiaj wykonywane?
Myślę, że koncert Hamol jest o wiele częściej.
Bardzo dużą w tym rolę też, szczególnie w Polsce,
bo za granicą jest to oczywiście troszeczkę inaczej to wygląda.
Natomiast szczególnie ma na to wpływ konkurs imienia Ignacego Jana Paderewskiego.
Natomiast symfonia Hamol, no niezbyt często.
Wynika to właśnie z jej długości oraz z tej ogromnej obsady.
Ciężko coś takiego zaprogramować.
Nie jest to łatwe do wykonania.
Stąd zrozumiałe są te trudności.
Okazja, by usłyszeć tę symfonię na żywo już 3 sierpnia w Filharmonii Krakowskiej.
Bilety na to wydarzenie zdaje się, że jeszcze są dostępne.
A o programie koncertu mówiła dziś w audycjach kulturalnych Dominika Olender.
Na wystawie pt. „George Sand (1804-1876). W kalejdoskopie życia i sztuki” zgromadzono unikatowe pamiątki związane z Artystką, które przekonują, że była wszechstronną humanistką, w wielu kwestiach wyprzedzającą swoją epokę. Celem twórców ekspozycji było przedstawienie Sand, jako kobiety wielu zainteresowań, pasji i talentów, która niezasłużenie jest przedstawiana przede wszystkim jako „partnerka… Czytaj dalej o Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli
Interaktywna, dwujęzyczna mapa pozwala poznać skomplikowaną biografię oraz twórczość Mieczysława Wajnberga, jednego z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Uniwersum będzie rozwijane, w miarę dalszych ustaleń dotyczących jego życiorysu. Mieczysław Wajnberg był kompozytorem polsko-żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Warszawie, gdzie wraz z rodzicami i siostrą mieszkał w kamienicy przy ul. Żelaznej 66. Czytaj dalej o „Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Tadeusz Miller – pieśniarz powojennego Szczecina Słuchacze mylili go z Mieczysławem Foggiem, on sam cenił twórczość Binga Crosby’ego. Choć płyty z wykonywanymi przez niego tangami sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy, przedwczesna śmierć sprawiła, że Tadeusz Miller na całe dekady został zapomniany. Zmienia się to m.in. za sprawą poświęconej mu… Czytaj dalej o Król Tanga
Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina
