Wybrany utwór: „Brzask”, czyli trudny powrót do Warszawy
W swoim najnowszym komiksie Jacek Świdziński przybliża pierwsze chwile po wkroczeniu Armii Wojska Polskiego do lewobrzeżnej Warszawy. Choć szacuje się, że do 17 stycznia 1945 r. zabudowa stolicy była zniszczona w ponad osiemdziesięciu procentach, to już tego dnia do miasta zaczęli wracać dawni mieszkańcy.
Autor wielokrotnie nagradzanego komiksu „Festiwal” ponownie zajmuje się historią stolicy. Bazuje m.in. na nagraniach i relacjach zgromadzonych w Archiwum Historii Mówionej. Tym razem kreśli opowieść o ludziach, którzy wrócili do swojego miasta, gdy tylko pojawiła się taka możliwość. Bohaterowie spotykają się w zrujnowanej kamienicy w Śródmieściu i połączeni sytuacją, opowiadają o swoich losach i doświadczeniach.
„Brzask” to spojrzenie na wojnę i Warszawę z perspektywy zgliszczy. Mimo trudnych do wyobrażenia trudności, na gruzach miasta niemal momentalnie zaczyna pojawiać się życie i zawiązywać wspólnota. Ludzie poszukujący swoich domów i swoich bliskich łączą się, formują się pierwsze kolejki do pomp z wodą, szybko zaczyna też kwitnąć szaber, a przybysze uczą się, jakie okolice należy omijać szerokim łukiem.
Uwagę zwraca niezwykle oszczędna, ascetyczna kreska Świdzińskiego, która stała się jego znakiem rozpoznawczym. Oszczędne są także kolory: to czerń, biel oraz pomarańcz. Ten ostatni kolor budzi wiele skojarzeń, m.in. ze wschodzącym słońcem oraz gołymi cegłami zrujnowanych budynków. O historii Warszawy w pierwszych miesiącach po zakończeniu wojny oraz pracy nad „Brzaskiem”, w Audycjach Kulturalnych opowiedział Jacek Świdziński – autor publikacji, wielokrotnie nagradzany twórca komiksów.
Komiks powstał dzięki współpracy Muzeum Karykatury i Urzędu Dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Urzędu Dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dzisiaj będziemy rozmawiać o Warszawie. Nie oszukujmy się, Warszawa jest częstą bohaterką naszych spotkań, naszych rozmów, ale też bardzo często pojawia się w wielu tekstach kultury.
To mogą być wystawy, to mogą być filmy, książki, no i to mogą być także komiksy.
Można powiedzieć, że komiks o historii Warszawy nie jest wielkim nowym na rynku wydawniczym, jednak wydaje mi się, że sposób w jaki nasz dzisiejszy gość opisuje Warszawę, Warszawę powojenną, Warszawę w momencie tuż przed odbudową, a jednak po powstaniu warszawskim jest unikatowy, bo to jest taki wycinek historii, o którym myślimy, mówimy, rozmawiamy trochę rzadziej, a jak się okazuje zupełnie niesłusznie, dlatego że to również jest czas niezwykłych historii.
Chciałam powiedzieć wielkich, ugryzłam się w język, a potem pomyślałam sobie, że owszem, to są wielkie historie, historie przez duże H, bo chyba nie zawsze chodzi o to, żeby mierzyć je w rozgłosie czy w liczbie uczestników.
Czasem to są codzienne ludzkie historie, które tak naprawdę najlepiej odzwierciedlają swój moment dziejowy.
Ale o komiksie Brzask nie ja będę dzisiaj mówić, a będzie mówić jego autor, czyli Jacek Świedziński, który jest twórcą komiksów, no i pewnie kojarzycie go z komiksu Festiwalza, który został nagrodzony paszportem polityki.
Ja dodam tutaj tylko, że to była pierwsza w historii sytuacja, kiedy ta wyróżnienia, ta nagroda powędrowała do twórcy komiksu.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Zacznijmy od tytułu, bo tak się mówi, że nie oceniamy książki po okładce. Oczywiście, że nie, ale tytuł często może być dla nas wskazówką.
Może być podpowiedzią, czego dotyczy treść książki czy komiksu, czy jakiejkolwiek publikacji, co znajdziemy w środku.
Tutaj mamy Brzask, a na okładce wydłużają się cienie.
Tak, faktycznie w wypadku komiksu, w ogóle pewnie okładek trzeba myśleć o tytule zawsze jakoś w kontekście też tego, co jest na tej okładce.
I tutaj właśnie tak sobie pomyślałem o tym, że z jednej strony Brzask to będzie oczywiście nadzieja po wojnie, już po końcu wojny.
Znaczy to nie jest koniec wojny ogólnie, ale kiedy był koniec wojny drugiej?
No to w każdym miejscu był kiedy indziej.
W Warszawie mniej więcej wtedy, także kiedy dzieje się ten komiks.
Natomiast oprócz tej nadziei, którą daje jakby ten Brzask, to jest też opis po prostu fabuły tego komiksu, który dzieje się od świtu do świtu przez jedną dobę.
Ale też właśnie na tej okładce są ludzie siedzący przy świeczce, która jest takim właśnie jakimś ironicznym, czy nie wiem, jakimś takim trochę potwornym w wypadku fabuły tego komiksu Brzaskiem, czyli jakimś takim, no oni tutaj siedzą.
Mogę to zdradzić, jako autor w sumie uznaje zasypani.
Jako autor może pan wszystko.
Tak, tak. Zasypani w piwnicy przy jednej świeczce, nie wiedzą czy z niej wyjdą.
Stąd te długie cienie, które też są tutaj symboliczne.
Ale jednocześnie ten tytuł też mi się kojarzył z tym czasem, z tytułami typu, nie wiem, Brzask, takimi już socjalistycznymi, takim tym idzie nowe Brzask, na przykład organ prasowy młodzieży harcerskiej, coś takiego.
Także różne takie skojarzenia mi chodziły i miałem parę tytułów w głowie, ale ostatecznie ten Brzask był najlepszy.
Brzask wydaje mi się, że też bardzo dobrze odpowiada, przynajmniej w takim moim myśleniu i w mojej interpretacji, temu momentowi historycznemu, w którym komiks jest osadzony.
Bo ta doba, o której pan mówi, to jest 18 stycznia 1945 roku, no czyli jesteśmy właściwie w momencie tak zwanego wyzwolenia Warszawy przez Armię Czerwoną.
Mówię tak zwanego dlatego, że po bardzo wielu latach propagandowego ogłoszenia sukcesu, tak naprawdę nie musimy już ukrywać, czym okupione było to wyzwolenie i z czym ono się wiązało.
Tak naprawdę jesteśmy w momencie, kiedy ludzie trochę zbierają się z gruzów, podnoszą się z tego wszystkiego, co się wydarzyło i też zderzają się historie.
Tutaj zderzają się losy czwórki osób. Tak naprawdę piątki, ale jedna z nich nie mówi. No i w tle jest jeszcze chyba jedyna postać poniekąd komiczna, taki element, nie wiem, czy lekkiego obroknięcia okiem, czyli Benita.
No Benita jest, może nie mówmy, kim jest Benita, natomiast faktycznie tak. Chciałem właśnie, żeby ten komiks był taki dość skondensowany i czytając najróżniejsze historie o ludziach wracających do Warszawy,
też o powstaniu, no bo on powiedzmy, że jest w takim momencie historii, dzieje się przez te 24 godziny, jeszcze w takim momencie powiedzmy psychologicznym, że ci ludzie są z jednej strony wychyleni już do przodu.
Co będzie? Co tu można by jeszcze jakoś odzyskać, zrobić? Ale też ciągle siedzą w przeszłości, czyli opowiadają historię z powstania warszawskiego albo z tego, co im się przydarzyło zaraz po powstaniu albo w trakcie powstania.
No i właśnie szukałem jakichś takich postaci, których zderzenie ze sobą mogłyby pokazać jakoś przekrój, czy to właśnie społeczny, czy nawet przekrój bardziej losów,
no bo akurat to, z jakiej byłeś warstwy społecznej, to w tym momencie nie było już takie istotne.
Wracałeś po prostu do gruzów, czy byłeś bogatym dość antykwariuszem, jak u mnie właśnie w komiksie, czy harcerką, czy matką dzieci mieszkającej w dawnym śródmieściu,
powiedzmy dawnym, no bo teraz to już są same gruzy, czy jakimś takim cwaniakiem warszawskim, który tutaj też się pojawia.
No i tak, no i chciałem właśnie, żeby ich historie ze sobą jakoś, z jednej strony one są opowiedziane nam dość wprost, są dość dokładne i wydaje się, że są dość szczere.
Natomiast potem tam też jest piąta historia, która jest opowiedziana w zasadzie tylko warstwy wizualnej, która troszeczkę może jakoś zmienia punkt widzenia na te historie, które są opowiedziane.
No nie wiem, to już wchodzę w jakąś formę bardziej tego komiksu, natomiast faktycznie chciałem sobie wycisnąć soki, wziąć tylko parę postaci i je tak sprasować jak w strzykawce, albo w takiej sokowyciskarce, żeby z nich jak najwięcej wyciekło.
Coś w tym jest, bo też tak leustrofobiczna przestrzeń, w której pan ich w pewnym momencie tej historii zamknął, no rzeczywiście chyba sprzyja temu, żeby być szczerym, żeby opowiadać, żeby być ze sobą.
No nie chcę iść za daleko w interpretacjach, ale kiedy mówimy o odbudowie Warszawy, to też mówimy trochę o odbudowie pewnej wspólnoty i tutaj w jakimś mikrowymiarze ta wspólnota się buduje.
Później widzimy ją w takiej szerszej skali, kiedy zaczynamy widzieć Warszawę, która wraca do życia, to może jest jeszcze za wcześnie, jeżeli mówimy o 18 stycznia,
ale no gdzieś ta świeczka, ten płomień, ta iskra zaczyna się pojawiać, bo przecież postaci, które stoją w kolejce do pompy, które coś niosą, które coś wynoszą, które gdzieś idą, kogoś przytrzymują, no też już się potem na powierzchni pojawiają.
Tak, no ludzie do Warszawy z lewobrzeżnej zaczęli wracać już 17, czyli już w dniu samego, bo ja umieściłem trochę później, czyli dzień po wyzwoleniu powiedzmy, czy wkurzoczeniu Armii Wojska Polskiego,
natomiast oni wracali już 17 jak tylko mogli, jak tylko zobaczyli, że front ucichł, jak były jakieś pierwsze informacje, że Niemcy faktycznie wyszli, no bo to nie było jasne od samego początku,
to zaczęli przechodzić i faktycznie ludzie, którzy to robili, wspominali to potem w ten sposób, że jakby widzieli te w sumie tłumy ludzi idących po lodzie, po zamarzniętej Wiśle,
bo mosty były zburzone, ale akurat tej zimy był tak mocny mróz, że Wisła zamarzła na tyle, że nawet samochodami przejeżdżali, opancerzonymi tam wojskowi
i zaraz potem jeszcze powstał most pontonowy, więc ludzie przechodzili na dziko, bo nie można było przechodzić, to była jakby strefa zamknięta,
nie było wiadomo, co tam nas spotka, znaczy nas, boże, ludzi. Warszawa zresztą była zaminowana, no to był główny powód, dla którego armia nie wpuszczała tam,
próbowała nie wpuścić tam ludzi, natomiast nie dało się tego powstrzymać, po prostu są zdjęcia, filmy, jak ludzie idą przy zburzonym moście Kierbedzia po lodzie,
jak takie mróweczki i właśnie jak zobaczyłem ten film, to sam chciałem odtworzyć to w moim komiksie,
więc ta pierwsza postać, którą widzimy na początku, idzie jak taka jedna mrówka, zostawiając za sobą ślady
i z czasem w ostatniej scenie, żeby była taka klamra, to mrowisko się trochę zagęszcza właśnie
i tam jest coraz więcej tych mrówek, które faktycznie się urządzają.
Zdaje się, że już w styczniu były jakieś pierwsze próby takiego przywrócenia życia w rodzaju,
żeby stworzyć restaurację na lewym brzegu Warszawy w jakimś wagonie czy coś takiego,
także ludzie naprawdę zaczynali tam wracać i próbować ratować cokolwiek, po prostu co się dało.
Oczywiście to też wiązało się z szabrem, nie tylko ratować, ale też po prostu pozyskać z tego miejsca.
Natomiast no...
I taka scena może nie samego szabru, ale scena próby pozyskania również w komiksie się pojawia.
Bohaterowie się również umawiają, jak ewentualny łup zostanie podzielony.
To jest tak, że oczywiście są szabry i szabry, no powiedzmy.
W momencie, gdy mamy do czynienia z tego rodzaju szabrem, że ktoś przychodzi do mieszkania,
w którym już zamieszkała jakaś pani, która kiedyś tam mieszkała i ją wyrzuca z niego i zaczyna okradać,
po prostu jest bandytą.
Natomiast jak czytałem i słuchałem a relacje z archiwum mówionego,
archiwum historii mówionej, Domów Spotkań z Historią, bo na tym głównie oparłem ten komiks,
no to byli ludzie, którzy mówili, no szabrowałem na potęgę,
ale chodziło o to, że po prostu przychodzisz do miejsca, gdzie nie ma twojego mieszkania,
nie ma twojej ulicy nawet, mieszkasz gdziekolwiek, czyli w jakimś tam ostatnim skrawku,
znajdujesz inne miejsce, gdzie coś tam jeszcze zostało i nikogo tam nie ma,
no to naprawdę wzięcie stamtąd garnka albo sztućców to już jest coś,
czego nie jestem w stanie moralnie ocenić, ani tym bardziej potępić.
Także ten szaber, tak zwany w cudzysłowie, był na porządku dziennym.
Oczywiście też były osoby, które przyjeżdżały to rożką, tam jakąś bryczką
i ładowały wszystko, co się dało i wywoziły.
Natomiast to też zostało jakoś tam w miarę szybko przez władzę zatrzymane.
To był sam początek, jak jeszcze naprawdę nie było wiadomo, co tam nas czeka,
nas znowu ludzi po prostu.
Też były oczywiście głosy na temat bandytów, którzy tam się od razu pojawili.
Były jakieś takie miejsca, gdzie nie należy chodzić,
bo tam grasuje szajka tego i tego.
I było wiadomo kogo.
Znajdowano zastrzelone osoby na ulicy, okradzione po prostu,
jakieś wory im zabierano z tym, co tam mieli, jak się sprowadzali z powrotem do Warszawy.
Ale tu mówię, w sumie, przepraszam, zszedłem na rozbijanie tej wspólnoty.
Natomiast rozbić można było wspólnotę, która już tam po prostu zaczęła się pojawiać
i jakby zawiązywać.
I faktycznie ta wspólnota już 17 stycznia były jakieś takie...
Ci ludzie wracali tam z jakąś nadzieją, że może kogoś tam spotkają,
że może znajdą, że może ich mieszkanie, dom nadal jest.
No bo wiadomo, że technologia nie była tak rozwinięta
i oni nie wiedzieli do końca, jak zniszczona jest ta Warszawa.
No i wracając tam nie spodziewali się aż takich zniszczeń najczęściej.
No niektórzy mieli szczęście i ich mieszkanie na przykład stało.
To się też zdarzało.
Po prostu wracali i po prostu chcieli też...
Też to było takie powroty, żeby pilnować, tak mi się wydaje.
Niektóre relacje były takie, że wracam, bo muszę.
Nawet nie to, że chcę, ale po prostu muszę,
bo inaczej to, co tu zostało, to, co tu jeszcze być może jakoś jest,
to przepadnie.
Także najróżniejsze motywacje...
Ja też starałem się to wszystko jakoś tutaj zawrzeć
na tych dość lapidarnych kilkudziesięciu stronach.
Co z tą wspólnotą faktycznie mi chodziło po głowie
i też myślałem o takich rzeczach, także to jest trafne.
Bardzo się cieszę.
Bardzo się cieszę również dlatego, że ja nie jestem
znawczynią komiksu i tak sobie coś w głowie interpretuję,
nie zawsze będąc pewną, czy idę w dobrą stronę.
Myślę też cały czas o tym momencie historycznym,
który zawarł pan na kartach komiksu,
dlatego, że kiedy mówimy o odbudowie Warszawy,
to myślimy o trochę innym momencie,
o tym, co się dzieje kilka lat później,
o tym, jak rosną mosty, o tym, jak powstają kamienice,
o tym, jak powstaje starówka, rosną kolejne osiedla.
Słyszymy pewnie w głowie różne melodie i piosenki,
które miały zagrzewać do pomocy i do działania w tym zakresie.
I pewnie o tym trochę myślimy z przymrużeniem oka,
z jakimś takim lekkim uśmieszkiem,
że to wszystko było trochę siermiężne,
cały nastrój zbudowany wokół tego.
Natomiast to jest taki, powiedziałabym, moment zero,
kiedy rzeczywiście to życie wraca,
zalążki życia się pojawiają, można powiedzieć.
Cały do tego tygiel różnych oczekiwań,
bo też bohaterowie komiksu, oni się znajdują w tym miejscu,
dlatego, że mają jakieś oczekiwania,
jakoś wyobrażają sobie to, co tu będzie potem.
Nawet jeżeli to są dość pesymistyczne wyobrażenia,
to jakieś spojrzenie na to mają.
I właśnie o to chciałam zapytać.
Dlaczego akurat ten moment?
Można powiedzieć, że to jest takie punktowe podejście,
nawet trochę węższe niż to,
które mogli zaobserwować czytelnicy festiwalu,
bo tam przecież też mówi, pan opowiada,
o pewnym konkretnym momencie w historii.
Tam to właściwie prawie miesiąc.
Natomiast tutaj mówimy o dobie.
Chwilę myślałem o tym komiksie, o brzasku,
jeszcze nie nazywał się brzask.
I wtedy faktycznie w głowie miałem coś takiego bardziej jak festiwal,
czyli taki kilkusetstronicowy, obszerny fresk,
który pokazuje najróżniejsze jakieś sytuacje powrotowe,
już budowanie nowego i tak dalej.
Ale z czasem doszedłem do wniosku,
że jednak najbardziej chciałbym tego takiego ukłucia,
takiego znaleźć taki płodny punkt,
który właśnie będzie tak skompresowany
i będzie jednocześnie zawierał w sobie całą przeszłość
i całą tę przyszłość.
I wtedy uznałem, że to będzie ta jedna doba
po wyjściu Niemców z Warszawy.
No oczywiście to jest też tak,
że jak zacząłem o tym czytać,
szukać jakichś materiałów,
to ze zdziwieniem doszedłem do tego,
że faktycznie jest o tym niewiele.
To też motywuje do tego,
żeby coś w końcu zrobić na ten temat.
Oczywiście, znaczy nie, nawet serial Dom,
który być może od razu przychodzi do głowy pierwszy sezon,
to i tak on się zaczyna z tego, co pamiętam.
Obejrzałem sobie cały w marcu albo w maju.
Jakiś miesiąc na M w każdym razie.
Natomiast no to nie jest styczeń.
To nie jest zaraz po wyjściu Niemców.
Tamci ludzie są już troszkę bardziej zadomowieni
w tej rzeczywistości.
Jakoś na czymś to życie sobie zbudowali.
Kamienica żyje.
Tak, nie ma tego tak naprawdę dużo.
A ten moment nawet z punktu widzenia
jakiejś takiej, nie wiem, tego, co jest modne
i literatury jakiejś popularnej,
to jak tak pomyśleć w historii XX wieku
takiej powiedzmy do objęcia jakąś pamięcią
czy choćby historyczną.
Czymś, co jest nam bliskie w miarę jeszcze
o takich czasach myślę.
To jest taki moment post-apo po prostu
w historii Polski.
I miejsce i moment po prostu ludzie,
którzy wracają do gruzów zaminowanych,
gdzie nikogo nie ma,
gdzie zwierzęta uciekły albo zostały zjedzone,
gdzie są bandyci,
gdzie są ludzie, którzy próbują cokolwiek znaleźć
po tym, co tam było, jakby wrócić ze swoich rzeczy.
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
