Jak sto lat temu wyobrażano sobie przyszłość stolicy?

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Mam nadzieję, że nieczęsto zdarza Wam się, drodzy słuchacze i słuchaczki, wpadać w tarapaty,

ale jeżeli już tak się zdarza, to jestem ciekawa, czy kiedyś mieliście taką przemożną ochotę,

żeby położyć się spać i obudzić się za 100 lat i te swoje różne problemy, trudności tarapaty po prostu przespać.

Nie mogę powiedzieć, że to się już kiedyś zdarzyło, natomiast to zostało kiedyś opisane,

a w wolścisłości chyba powinnam powiedzieć, że zostało narysowane.

Zostało narysowane jako komiks pod tytułem Warszawa w roku 2025 i komiks ten na łamach czasopisma Szczutek we Lwowie

poczynili panowie Benedykt Hertz i Aleksander Ćwidwiński.

Zastanowicie się, dlaczego postanowiłam cofnąć się te 100 lat wstecz, ale jest ku temu świetna okazja,

dlatego, że do tego komiksu nawiązuje wystawa, którą można oglądać w Muzeum Karykatury,

która nosi tytuł Warszawa w 2025 roku.

Jak 100 lat temu wyobrażano sobie przyszłość stolicy.

I mam tę wielką radość, że zaproszenie do dzisiejszej rozmowy przyjął jeden z kuratorów tej ekspozycji,

Michał Olech.

Witam w audycjach kulturalnych.

Dzień dobry, bardzo mi miło.

Spotykamy się w gościnnych przestrzeniach Muzeum Karykatury, stąd lekki pogłos,

ale też, co nas wszystkich bardzo cieszy, stąd głosy w tle, dlatego, że wystawa cieszy się sporym zainteresowaniem.

Jest sporo zwiedzających.

Zapytam wprost, czy panowie Hertz i Świdwiński dużo się pomylili, pisząc o Warszawie, jak będzie wyglądała za 100 lat?

Zastanawiam się, czy tak naprawdę ich aż tak to interesowało.

Znaczy, ten komiks przyjmujemy z dobrucieństwem inwentarza, bo on ma wszystko.

Tak jest tam wizja przyszłości z takich błyskotliwych rzeczy, na które zwróciłem uwagę i będę czekał i mieć nadzieję, że się zniszczą, umiarkowaną nadzieję.

Ale na przykład pomysł na przeludnienie jest taki, żeby zacząć stawiać bloki na Wiśle.

Oczywiście ta Wiśla wtedy wymaga bardzo dużo wody, więc trzymamy kciuki, żeby wszelkie zmiany klimatyczne zostały zatrzymane, żeby to było możliwe.

Ale jest to wizja przyszłości, jest to też wizja lęków międzywojnia.

Bohaterowie pochcieli przespać, oni chcieli przespać kryzys gospodarczy międzywojnia.

No i tak na dobrą sprawę w tych przygodach przyszłości wciąż czuć to, czego się lękali.

Były to Chiny przede wszystkim.

Bohaterowie budzą się za ścianą, za zosklaną ścianą, są eksponatem dla Chińczyków, którzy patrzą, jak kiedyś wyglądali warszawiacy.

A co do tego, czy ich wizja w Warszawie się ziściła, czy nie?

Trochę na szczęście i nieszczęście i się ziściło to, czym my się będziemy przejmować, czyli bezpieczeństwem w Warszawie, naszym życiem osobistym, naszym dostatkiem.

Ale też i ku chwale się ziściło trochę radości, bo komiks kończy się szczęśliwą Deus Ex Machina, ale coś, co jest bardzo radosne, że bohaterowie kończą razem.

Jeden z problemów, w którym się ten komiks otwiera, główny bohater jest do tego stopnia biedny, że nie jest rozpoznawany przez przyjaciół.

I to rzeczywiście jest bezpośrednio związane z sytuacją ekonomiczną, a wcale nie tak to komik przedstawia.

Na końcu nie czuć, że jest samowny.

I ogółem komiksy też są w stanie te miłe nuty w życiu osobistym oraz ludzi, którzy nas zawsze towarzyszą i w życiu osobistym i ogółem w Warszawie, bo też ważne miejsce tutaj zajmuje Pinky, taki warszawski dobry duch.

Oni wszyscy gdzieś tam są.

Tytuł wystawy i tytuł komiksu dotyczy Warszawy, natomiast wydaje mi się, że to, o czym panowie stworzyli komiks, to jest coś bardziej uniwersalnego.

Pan już wspomniał o tych lękach społecznych, ale jako, że to nie był komiks taki, jak my dzisiaj o nim myślimy, książka, tom, tylko były to raczej obrazki, które pojawiały się na jednej ze stron gazety,

oni w sposób schematyczny musieli ująć cały temat właściwie, cały wątek.

Tutaj na wystawie ja zdradzę, że na takich żółtych planszach te tematy są podkreślone i jednym z nich jest głos kobiet.

Akurat ten konkretny temat ujęliśmy trochę w końcu do komiksu.

Komiks absolutnie jest dziełem swoich czasów, na szczęście i na nieszczęście, ponieważ bohaterowi towarzyszy jego żona, żona nie jest nawet podana z imienia, jest obiektem seksistowskich żartów.

Trzeba to powiedzieć wprost i pokazać bezpośrednio, ale z drugiej strony właśnie o ile ciekawiej jest móc porównać ten materiał z aktualnym stanem polskiego komiksu,

który kobiety tworzą wciąż, znaczy coś, co niestety wystawa pokazuje, że wciąż są porównywane do mężczyzn.

Bogumiła Pepasińska zrobiła o tym komiks właśnie, że została pochwalona, że rysuje jak mężczyzna.

Niesamowite. No i właśnie, jesteśmy w stanie wrócić po stu latach do tego problemu.

Jak się dzisiaj prezentuje, że artykułujemy te problemy na głos, ale też właśnie tworzymy swoje bohaterki, które no już jednym z takich wątków, takich ogólnych jest na ile Warszawa niesie sztandar, za którym idziemy.

No i w polskich komiksach też widać, że Polki niosą ten sztandar zdecydowanie.

Zastanawiam się, czy to już jest moment, żeby odejść na moment od komiksu sprzed stu lat, właściwie można powiedzieć od publikacji sprzed stu lat

i zająć się tym, jak wystawa wchodzi z nim w dialog.

A ten dialog jest możliwy za sprawą współczesnych autorów komiksów.

Współczesnych i niewspółczesnych, bo może powinnam powiedzieć, że tych dzisiejszych, ale też tych sprzed kilku dekad.

Kiedy pan mówił o kobietach, to ja pomyślałam o Hadze, do której ja z kolei mam ogromną słabość.

I z wielką przyjemnością jakiś czas temu w audycjach kulturalnych rozmawiałam z jej biografką.

Zbieramy zarówno klasyków współczesnego komiksu i próbujemy trochę przedstawić ich z nowej perspektywy,

bo rzeczywiście są autorzy, których znamy, kojarzymy w środowisku.

Są to chociażby Michał Śledziński, Krzysztof Owedyk i bardziej nas zawsze uwodziły, jak portretowali codzienność.

Ale to na co zwracam uwagę, że te tematy polityczne zawsze tam były.

Jesteśmy w stanie również pokazać młodych twórców.

I w tym przypadku jest to o tyle ciekawe, że młodzi twórczy już tak bardzo bezpośrednio podchodzą do tematów,

które były ważne w tym komiksie międzywojennym, a w przypadku których podnoszą ten głos.

I chociażby jaki trochę obraz Warszawy nam wychodzi z tej wystawy.

Warszawa w oczach polskich twórców jest miastem marszów.

Walczymy o swoje prawa.

Wzajemnie motywujemy się, żeby trzymać się razem, żeby nikogo nie zostawiać z tyłu.

Tutaj właśnie to, że ten głos kobiet, który pani wspomniała jest ważny.

Ale coś na co zwracają uwagę też młodzi twórcy, że jak tak na dobrą sprawę teraz patrzę właśnie chociażby na planszę Rafa Janko z komiksu Mięcho.

Jak jest to duże obciążenie psychiczne.

Właśnie być w centrum takiego Bożego Igrzyska, w którym co jakiś czas jest ważny pochód na najważniejszy temat,

w którym to trzeba uczestniczyć, bo to jest ważne.

Absolutnie to jest ważne i to młodzi twórcy pokazują, że rzecz jest bezprecedensowa.

Ale przy tym, jak jest to trudne dla nas właśnie żyć pod taką ciągłą presją.

To jest też chyba taka presja związana z dopominaniem się, upominaniem i przypominaniem.

Nie tylko o swoich prawach, ale też myślę, że w wielu przypadkach o marzeniach.

Schodząc ciut z tego tonu, na który weszłam, złapałam się na tym, że ja używam słowa komiksy, autorzy komiksów, rysunków.

Natomiast słowo, którego w moim przynajmniej słowniku dzisiaj jeszcze zabrakło, to jest słowo satyra.

Bo z całą pewnością możemy mówić o satyrze w przypadku komiksu sprzed 100 lat.

Myślę, że możemy mówić o tym w przypadku autorów sprzed kilku dekad, którzy również na wystawie się pojawiają.

A jak jest dzisiaj?

Jeśli mamy do czynienia z dobrym twórcą, a często mamy do czynienia z dobrymi twórcami, bo co ja chcę, ale Polacy potrafią narzekać, ale potrafią też śmiać się z tego.

Satyryków mamy świetnych, zarówno tutaj przywołujemy naszych klasyków, Hagę, Czeczota, Ferskiego, ale pokazujemy też, jak wygląda komiks w internecie, który jest w stanie żywiej reagować na rzeczywistość niż komiksy publikowane papierowo.

No i tutaj chociażby mogę podać Skierawskiego, czy Herzyk, czy Janka Koza, którzy publikują w internecie i są w stanie mówić o tematach, o mnogości tematów, które papier potrzebuje czas, żeby opublikować.

Więc trochę dzięki temu komiks jest w stanie cały czas trzymać rękę na pulsie.

No i jak zebraliśmy to wszystko, no to trochę wychodzi, że polscy twórcy mają dużo do powiedzenia.

To jest świetny wniosek, nim moglibyśmy zakończyć tę rozmowę. Tak się składa, że Muzeum Karykatury jest dwupoziomowe.

Wiedzą o tym wszyscy, którzy się tutaj pojawiają. My znajdujemy się na poziomie parteru, na tym poziomie pierwszym, gdzie znajduje się chyba najwięcej odniesień do komiksu sprzed lat.

Natomiast jest jeszcze drugi poziom, który jest ciekawy z wielu powodów, ale tym, który teraz mnie najbardziej interesuje, jest taka część powiedziałabym interaktywna,

która wszystkim, którzy się tu pojawią, pozwala wystawę współtworzyć.

Pozwoliliśmy sobie na mały eksperyment społeczny. Głupio byłoby nie pokazać również wizji przyszłości Warszawy, ponieważ i takowe mamy w komiksie.

Więc tak niezależnie, czy ktoś jest fanem Blade Runnera, cyberpunku, czy bardziej wymyślnych wizji, polski komiks również i takie bazy obstawia.

Ale coś, co nas bardzo zainspirowało, to komiks Beaty Sowsnowskiej, Polska za 100 lat.

To komiks wcale nie popada w czarnowictwo.

Beata, która w cały czas całej swojej twórczości dosyć krytycznie patrzyła na otaczającą rzeczywistość, pozwala sobie z dużą otwartością, wyrozumiałością spojrzeć na przyszłość i pokazać nam, jak to może wyglądać.

I zainspirowaliśmy się tym.

Wystawiliśmy na dół komiks Beaty i zaproponowaliśmy, żeby również uczestnicy, osoby, które przychodzą na wystawę, narysowały nam, jak ta przyszłość według nich będzie wyglądać.

Prace można wieszać, dzięki czemu również inni mogą zobaczyć, jaką sobie tę maszę wyobrażamy.

Już sporo ścian jest zapewnionych, co nas bardzo cieszy.

Była to jedna z najciekawszych rozmów, jakie przeprowadziłam w audycjach kulturalnych.

Tym bardziej zapraszam Was serdecznie do odwiedzenia Muzeum Karykatury i odkrycia tego, jak 100 lat temu wyobrażano sobie przyszłość stolicy.

Zresztą nie tylko stolicy.

A o tej wystawie opowiadał dzisiaj jeden z jej kuratorów, Michał Olech, któremu naprawdę bardzo dziękuję za to spotkanie.

Również było mi bardzo miło. Dziękuję.

Audycje kulturalne.