Wybrany utwór: 150 wydań „Pana Tadeusza” z okazji 190. rocznicy premiery dzieła
Historyczne wydania, tłumaczenia, programy teatralne a nawet kasety i płyty gramofonowe, a wszystko związane z naszą narodową epopeją. Artefakty można zobaczyć w Bibliotece Uniwersyteckiej UAM w Poznaniu. Pochodzą one z prywatnych zbiorów kolekcjonerów i miłośników „Pana Tadeusza”.
Pierwsze wydanie „Pana Tadeusza” ukazało się w czerwcu 1834 roku, kilka miesięcy po ukończeniu dzieła. Poemat wydrukowano w jedynej paryskiej drukarni, która posiadała wtedy polską czcionkę. Nakład liczył ok. 3000 egzemplarzy, które do księgarń trafiły w sierpniu. Wydanie pozbawione było ilustracji oraz słynnego epilogu, rozpoczynającego się od słów: „O tem że dumać na paryskim bruku”.
Na ekspozycję pt. „Pan Tadeusz ponadczasowy” w Poznaniu składają się zbiory Tadeusza Panowicza, członka Wielkopolskiego Towarzystwa Przyjaciół Książki, znanego bibliofila z Ziemi Gnieźnieńskiej, a także Krystyny Warachowskiej, kolekcjonerki z Torunia.
Oprócz 150 wydań, na wystawie znalazły się tłumaczenia „Pana Tadeusza” na języki obce (np. japoński i chorwacki), tomy kolekcjonerskie, publikacje poświęcone Adamowi Mickiewiczowi, a także interpretacjom narodowej epopei.
Wystawę można ogląda w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu do 23 października 2024 r.
O swojej kolekcji oraz zamiłowaniu do „Pana Tadeusza” opowiedziała w Audycjach Kulturalnych Krystyna Warachowska, kolekcjonerka i popularyzatorka.
Zdjęcia: Biblioteka Uniwersytecka UAM w Poznaniu / fot. Joanna Błoch
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Nie wiem czy wiecie, ale w tym roku przypada bardzo ważna rocznica.
Rocznica myślę, że ważna zarówno z punktu widzenia polskiej kultury i literatury, ale także z punktu widzenia polskiej historii.
Bo też poemat Adama Mickiewicza, Pan Tadeusz, wywarł ogromne piętno, w ogóle powiedziałabym, że na losach i historii Polaków.
Dokładnie 28 czerwca 1834 roku z taśmy drukarskiej w Paryżu, jedynej drukarni, która wówczas posiadała polską czcionkę, wyjechały pierwsze egzemplarze naszej narodowej epopei.
Wówczas było to około 3000 sztuk. Co ciekawe, one nie były ilustrowane, m.in. ze względu na możliwości, a w paryskich księgarniach pojawiły się w sierpniu.
Od tego czasu wydań, wznowień Pana Tadeusza było całe mnóstwo. Pojawiały się one w różnych krajach, w różnych językach, również w Polsce.
Wiele wydawnictw ten tytuł przypominało, całkiem zresztą słusznie.
O fenomenie Pana Tadeusza opowiada wystawa w Bibliotece Uniwersyteckiej w Poznaniu, przygotowana zresztą właśnie przy okazji 190. rocznicy wydania tego poematu.
I ona nazywa się Pan Tadeusz Ponadczasowy.
Co ciekawe, to co możemy obejrzeć na tej wystawie pochodzi z prywatnych kolekcji.
To co wydaje mi się bardzo ciekawe, to to, że w naszym kraju są kolekcjonerzy, prawdziwi miłośnicy Pana Tadeusza,
którzy swoje kolekcje regularnie powiększają, a co najważniejsze, dzielą się z innymi.
I jedną z osób, której kolekcje można oglądać na wystawie jest Pani Krystyna Warachowska,
popularyzatorka i kolekcjonerka właśnie, która dzisiaj jest Waszym i moim gościem.
A ja mogę tylko powiedzieć, że bardzo się cieszę, że przyjęła Pani zaproszenie do audycji kulturalnych.
Ja również bardzo się cieszę z tego zaproszenia.
Częstnie podzielę się wszystkim, czego się dotychczas dowiedziałam o wydaniach Pana Tadeusz.
Zanim zaczniemy mówić o tym utworze Pani Niezwykłej Pasji, która się z nim wiąże,
chciałam zapytać, jak to z kolei się łączy z Pani życiem zawodowym?
Bo na stronie Biblioteki Uniwersyteckiej możemy przeczytać, że z wykształcenia Pani jest informatykiem i programistą.
Oczywiście te zawody nie wykluczają zamiłowania do polskiej literatury,
ale rzeczywiście skala, w jakiej Pani się temu oddała, budzi duży podziw.
Do tych moich zawodów dodałabym jeszcze ekonomistę.
Najpierw właśnie zaczynałam karierę jako programista, jeszcze na tych ogromnych komputerach, stodołach,
które się strasznie psuły i w pewnym momencie z koleżanką stwierdziłyśmy, że już mamy tego dość.
Idziemy na studia ekonomiczne, zostaniemy księgowymi.
Kiedy finiszowałyśmy, to zaczęła się era mikrokomputerów i jak połączyłyśmy te dwa zawody,
bardzo to pomogło nam w karierze zawodowej.
Natomiast we mnie zawsze od małego dziecka były takie tęsknoty, żeby przeczytać więcej niż było w bibliotece.
Od podstawówki nikomu z tego się nie zwierzyłam, ale marzyłam o tym, żeby zostać pisarką.
I takie marzenia były, chociaż mimo, że ten umysł ścisły mnie tak ograniczał,
że ja wypracowania powyżej pół strony nie potrafiłam napisać, to bardzo sama walczyłam o to.
Bardzo dużo czytałam i kiedy w szkole średniej, dopiero w trzeciej klasie,
napisałam wypracowanie na trzy strony, byłam z siebie taka dumna.
Niestety przepisując cytał z książki popełniłam błąd ortograficzny.
No byłam tak rozgoryczona.
Ale niezwykłe jest jak takie błędy, to z dalszej perspektywy dosyć drobne.
Jak bardzo one z nami zostają. Po tylu latach pani to wciąż pamięta.
Ja zastanawiam się, gdzie na pani drodze pojawił się Adam Mickiewicz, a konkretnie pan Tadeusz.
Zawsze czytałam dużo, dużo więcej niż kanon lektur.
Zawsze starałam się autora poznać.
I mam to w sumie do dziś, że jeśli mnie zainteresuje jakaś pozycja autora,
to ja przez to z dokładnością do życiorysu, podróży, koligacji rodzinnych, listów.
Po prostu to wszystko czytam.
Także jeżeli chodzi o Adama Mickiewicza, to ja nie tylko pan Tadeusz,
ale nie mogę powiedzieć, że przestudiowałam wszystkie dzieła,
ale przeczytałam dosyć dużo pozycji tych literackich, takich niepoetyckich,
z których się można bardzo, bardzo, bardzo dużo dowiedzieć.
Dużo listów czytałam różnych opracowań Mickiewicza, nazwijmy to politycznych, społecznych.
Myślę, że trochę lepiej wieszcza z nami.
Po ukończeniu studiów już miałam jakieś większe troszeczkę swoje środki finansowe
i zaczęłam gromadzić tę moją bibliotekę, ale to były to lata, końcówka lat 70.,
kiedy większość ciekawych pozycji wychodziło na tak zwane subskrypcje.
No i wielkim szczęściem było dostanie się na listę subskrybentów.
I pamiętam, że wówczas oczywiście zrobiłam sobie taką listę pozycji.
Głównie była to klasyka, co powinna mieć w swojej bibliotece.
I kupiłam Pana Tadeusza, rok 1980, takie najprostsze wydanie.
To była seria, książka dla każdego.
Biała okładka, taka zwykła.
No i później w dorosłym życiu chciałam, żeby powiedzmy ta biblioteka moja
nie tylko była bogata, ale żeby każdy lubił ładne okładki.
Postanowiłam oprawić tego Pana Tadeusza.
No pierwsza taka przemiarka do tej oprawy była niezbyt udana.
I po kolejnych kilku latach stwierdziłam, że jednak powinna mieć ciekawszego Pana Tadeusza na kółce.
A wówczas to już były lata 90.
Na rynku mnóstwo wydawnic się pojawiło.
I trafiłam na taką pozycję, brązowa okładka, taka ładna, z opaską,
że jest to pierwsze powojenne wydanie Pana Tadeusza z nieocenzurowanym epilogiem.
I trochę tutaj chyba jakieś struny się we mnie poruszyły, że to jest niemożliwe.
Niemożliwe, no cóż tam przeszkadzało.
I tak zaczęłam przeglądać już internet, zaglądać do antykwariatów,
szukać tych powojennych wydań i zaglądać do tego epilogu,
który tam miał tych Moskali wyciętych.
W internecie książki się nie da dokładnie obejrzeć.
To kupowałam, kupowałam, ale zwracałam już uwagę właśnie na oprawy, okładki
i trochę się tego nazbierało.
To było pierwsze wydarzenie z tym epilogiem.
Mój sukces na udowodnienie, że to nieprawda, był taki troszkę połowiczny,
bo gdzieś tam w latach 70. czy 80. wyszło takie wydanie krytyczne,
w którym w epilogu był odsyłacz i w odsyłaczu u dołu strony,
że tu był taki fragment.
Ci Moskale się tam pojawili, także przemycane to zostało.
To ja może dodam tutaj, że epilog to jest w ogóle bardzo ciekawa historia,
bo w tym pierwszym wydaniu na Tadeusza epilogu w ogóle nie było.
Ono pierwszy raz zostało wydrukowane dopiero po śmierci wieszcza,
dlatego że on twierdził, że ta część jest nieukończona
i że ona jeszcze nie powinna być publikowana.
No i przypomnę też, że to właśnie epilog rozpoczyna się tymi słynnymi słowami
o tenże dumać na paryskim bruku.
O tej właśnie części rozmawiamy.
Jeżeli byśmy analizowali tam składniowo epilogu jest 11 z Głoskowiec,
panu Tadeuszu całym 13 z Głoskowiec, no prawie tam 100%,
to Nickiewicz może i chciał i niekoniecznie może,
dlatego że w nastroju epilog jednak jest zupełnie odmienny
od po prostu całego poematu.
Jeżeli pani się zgodzi, wrócę do pytań o pani kolekcję.
Wydaje mi się, że w dalszej części rozmowy powie pani o tym,
co się na nią składa, ale jaką jej część oglądamy w Poznaniu
na wystawie Pan Tadeusz Ponadczasowy,
bo ten wybór chyba nie był prosty,
biorąc pod uwagę, jak kolekcja jest obszerna.
I zwróćmy też uwagę, że to nie są tylko i wyłącznie tłumaczenia,
nie są to też tylko wydania książki,
ale też bardzo wiele wydań, które się z tym tytułem wiążą.
To są nawet płyty gramofonowe, kasety, plakaty.
Zdaje się, że nawet programy teatralne.
Programy teatralne to jest taki mój ostatni podprogram własny
związany z panem Tadeuszem.
Najpierw zrobiłam sobie taką kwerendę w internecie co do plakatów.
Wybrałam sporą i chciałabym w oryginale takie plakaty mieć.
No i oczywiście, jeżeli wystawienie sztuki teatralnej,
wiadomo, że program.
Są to czasami bardzo ciekawe lektury,
programy, spektakli Pan Tadeusz,
dlatego, że bardzo często pojawiają się tam takie wątki
osobiste osób związanych z teatrem czy z regionem.
I o jednym może od razu powiem,
jednym takim przypadku, o którym dowiedziałam się
z programu z Teatru Cieszyńskiego.
Tam jedna z pracownik teatru opowiadała,
że kiedy to więźniarka w Ravensburg otrzymała
zgodę na otrzymanie paczki
i w paczce były tam cebula, jabłka
i każde z tych owoców ważnych
były owinięte w papierek
i kiedy rozpakowywała paczkę,
to tak rozprostowywała te karty.
Zauważyła, że tam jest tekst polski
i okazało się, że dostała
spory fragment Pana Tadeusza.
Ja to włączyłam do swoich gawęd.
Opowiadam to na takim spotkaniu
pod Toruniem.
I jest tam osoba, która bardzo się tą wiadomością
podekscytowała.
I cóż się okazało, że prababcia tej pani
była więźniarką w Ravensburg,
napisała wspomnienia.
I z tych wspomnień taka informacja,
że ta wysyłka Pana Tadeusza do Ravensburg
była zorganizowana przez grupę rodzin,
tak że więźniarkom się udało skompletować
całą epofę.
Podobno też było przed Wiośnie
Żeromskiego wysłane takie trochę
i wstrząsające, ale takie budujące
też wiadomości się pojawiają.
A spektakli teatralnych,
takich związanych ściśle z Panem Tadeuszem,
to było ponad 90.
Bardzo imponujące liczby
i też warto dodać, że wiele z tych przedstawień
również przeszło do kanonu polskiego teatru.
No oczywiście ze względu na swoją
podniosłą tematykę, ale też wartości artystyczne.
Na wystawie oglądamy też tłumaczenia.
Tłumaczenia wydaje mi się, że zawsze pobudzają
naszą wyobraźnię, dlatego że świadczą o tym,
że dany tytuł, dana publikacja
porywa również poza granicami kraju.
Na pewno ma zupełnie inny wydźwięk,
no bo przecież do naszej historii
ona się odnosi.
No ale zgromadziła Pani tłumaczenia
w bardzo wielu językach,
a taki najbardziej egzotyczny
wydaje się chyba japoński.
Ostatni nabytek mój z takiej egzotyki
to jest chiński.
Na wystawie są dwie kolekcje.
Podzieliliśmy się troszeczkę rolami.
Pan Tadeusz Panowicz, taki regionalista,
kolekcjoner, niesamowity człowiek,
pokazuje tutaj właśnie tłumaczenia.
One są troszeczkę wzbogacone
przez moje zbiory.
Tak się tutaj podzieliliśmy.
Natomiast ja pokazuję w języku polskim.
Prawie każde tłumaczenie
to właściwie to byłaby opowieść długa.
Na niektóre języki podejmowano wielokrotnie
tę pracę tłumacza.
Na przykład na język angielski
to aż ośmiu autorów tłumaczyło.
Ja we wszelkich postaciach
tego mojego Pana Tadeusza
to mam w tej chwili gdzieś około 320 pozycji.
Natomiast tutaj w Poznaniu
z mojej kolekcji jest wydań Pana Tadeusza.
Dokładnie tam było chyba 220.
Jest to kolekcja nieduża,
dlatego że moim celem nie jest
na zbieranie jakoś tam ilościowo dużo.
Mnie interesuje to, żeby odzyskać
i pokazać światu takie wydania
z małych środowisk, wydania niszowe
czy wydania, w których autorzy
coś takiego starali się
w trudnych czasach zaboru powiedzmy włożyć
i odnajdywanie różnych jakichś ciekawostek,
smaczków, opowieści.
Kiedy przygotowuję wystawę taką lokalną,
tak jak była w tym roku w Płocku
czy wcześniej Włocławek, Toruń,
to mam też takie hasło
Pan Tadeusz Toruński, Pan Tadeusz Poznański.
No i w Poznaniu przyznaję tutaj,
że przeoczyłam bardzo ważną jedną pozycję,
którą mi podsuwał jeden z kolekcjonerów w internecie,
że jeśli interesuje Panią wydanie poezji cegielskiego,
to proszę się ze mną skontaktować.
Kojarzymy to z fabryką maszyn rolniczych
i przemysłem ciężkich, nazwijmy to.
Natomiast Hiwoli Cygielski z wykształcenia był nauczycielem języka polskiego
w gimnazjum poznańskim i napisał taką pozycję,
teoria z przykładami poezji i to jest rok 1845.
I po wystawie poznańskiej, kiedy informacja ukazała się w internecie,
napisał Pan na stronie biblioteki, że ma wydanie cegielskiego
z 1831 roku z obszernymi fragmentami Pana Tadeusza.
I tam już pojawił się tytuł Pan Tadeusz.
Natomiast ja oczywiście wróciłam do tego cegielskiego,
prześledziłam wydania wcześniejsze i pierwsze wydanie 1845 roku
i tam pojawiła się, i to poznanie, tak, zabór pruski.
Pojawiła się poezja Adama Mickiewicza pod nazwiskiem, tam sonety.
Ponad 100 stron jest poemat zatytułowany
Soplica w obszernych fragmentach stanowiących całość.
I jak zaczęłam czytać od początku, to oczywiście nie ma w początku
Litwo Ojczyzno Moja, bo to od razu by się, jak to mi się mówi,
rzuciło w oczy cenzorom.
Jest tylko informacja, że poemat Soplica i przez AM
nie ma tutaj nazwiska Mickiewicza.
I jakbyście Państwo zaczęli czytać,
nie ta polimienica, to są bardzo, bardzo obszerne fragmenty
Pana Tadeusza, które ja byłabym skłonna uznać
za pierwsze wydanie epopeiny Ziemia w Polsce.
Bardzo ciekawe są historie, które Pani opowiada
i również skłaniam się ku temu, że zaprezentowanie tych wydań,
publikacji, książek, to jest jedno.
To jest, no, obcowanie tak naprawdę z historią,
ale te opowieści, które wokół nich są zgromadzone,
traktuję jako wartość dodaną, kto wie, czy nieważniejszą.
Ale na koniec naszej rozmowy chciałam Panią zapytać
o takie, wydaje się, że trochę mniej oczywiste
sposoby utrwalania czy upamiętniania Pana Tadeusza,
mianowicie te dźwiękowe, które również Pani zgromadziła.
Zbieram, oczywiście są tam winyle duże,
które bardzo lubię sobie, powiem tak, puszczać
i ten skok i trzask tej igiełki posłuchać.
No zresztą są to świetne interpretacje,
ale oczywiście mam kasety zwykle do magnetofonu,
mam też nagrania takie amatorskie z recytacji,
na kasecie recytacji, dlatego że ja kolekcjonuję również ludzi,
którzy mają jakiś związek z Panem Tadeuszem
i taką osobą jest mój wykładowca matematyki,
Pan Andrzej Lewandowski, w tej chwili ponad 80-letni Pan,
tłumacz poezji rosyjskiej i włoskiej,
z wykształcenia matematyk, który zna na pamięć
całą epope i może Pani w każdej chwili
poprosić o jakiś fragment albo zacząć.
Pan Andrzej cały czas ćwiczy.
Drugą osobą, którą znam osobiście,
to jest antykwalisz z Płocka Adam Kotkiewicz,
który był takim spirytus-mowem z wystawy Płockiej.
Jego zaprosiłam do współpracy,
recytował w Płocku na wermisarzu.
Mówi się i przeczytamy w opracowaniach,
że pierwsze wydanie tam na ziemiach polskich,
to które ja w cudzysłowie powiem,
chcę, próbuję obalić,
no to oczywiście jest 858 rok.
Merswag w Warszawie wydał ośmiotomowe dzieła,
przy czym niedawno odkryłam,
że w ofercie było kilka wariantów.
Na papierze zwykłym, na papierze welinowym,
z rycinami, stalorytami i bez,
oprawione płótno angielskie ze złoconymi literami,
na papierze welinowym.
Co kto do wyboru?
Natomiast w Poznaniu oferowano w oddzielnym zestawie
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
