Wybrany utwór: Warszawska scena klubowa po 1989 r. w Muzeum Woli
Najnowsza wystawa w wolskim oddziale Muzeum Warszawy, przybliża życie klubowe stolicy w okresie od transformacji do wejścia Polski do Unii Europejskiej. Opisywane miejsca stały się fenomenem społecznym, wykraczającym daleko poza zabawę i rozrywkę.
Wystawa „EUFORIA. O warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku” jest próbą szerszego spojrzenia na stołeczną scenę muzyczną i rodzące się na niej trendy, ale także na nastroje panujące wśród młodych ludzi. Na ich charakter wpływała w dużej mierze tytułowa euforia, która wiązała się z upadkiem komunizmu.
Fugazi, Filtry, CDQ czy Piekarnia były niezależnymi, autorskimi inicjatywami, które mogły powstać tylko w pierwszych latach transformacji. W XXI wieku na mapie Warszawy pojawiły się też klubokawiarnie. Le Madame czy Chłodna 25 to już nie tylko miejsca koncertów i imprez, lecz także przestrzenie zaangażowane społecznie. Kiełkowały tam organizacje pozarządowe i zawiązywały się ruchy społeczne. Wpłynęły one na rozwój clubbingu i związanej z nim sceny muzycznej. Były również przyczółkami kultury niezależnej.
Na wystawie zostały zaprezentowane nie tylko zdjęcia z koncertów oraz fragmenty filmów (m.in. o obronie klubokawiarni Le Madame oraz „Skandal. Ewenement Molesty”), ale także prywatne pamiątki, klubowe plakaty czy kalendaria z planowanymi wydarzeniami.
Wystawa „EUFORIA. O warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku” potrwa od 9 maja do 15 grudnia 2024 roku w Muzeum Woli (ul. Srebrna 12).
W Audycjach Kulturalnych opowiedział o niej kurator oraz kierownik Muzeum Woli, Konrad Schiller.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
To była nasza młodość. Filtry były wielką i intensywną przygodą.
Zwykle wspomnienia z takich czasów są najpiękniejsze w życiu człowieka.
Tak mówił Stanisław Trzciński, założyciel filtrów o legendarnym klubie, który kilka dekad temu działał w Warszawie.
Klub Filtry wraca do nas, bo jest jednym z bohaterów wystawy, którą można oglądać w Muzeum Woli.
Ta wystawa nosi tytuł Euforia o warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku.
A ja mam tę przyjemność, że zgodził się o nie opowiedzieć pan Konrad Schiller, który jest kuratorem wystawy, a także kierownikiem Muzeum Woli.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dziękuję za zaproszenie. Witam również serdecznie.
Piękny cytat Stanisława Trzcińskiego był jednym z założycieli, dokładnie twórcą i pomysłodawcą klubu był Michał Strykier-Siekier, który zmarł w 2018 roku.
Absolutnie nieodżałowana strata.
Kto wie, jakby potoczyła się w ogóle scena klubowa, gdyby Michał Strykier-Siekier nadal pozostał bardzo aktywną osobą na tej niwie.
Filtry są jednym z bohaterów wystawy. Wystawa, choć tytuł mógłby sugerować, że to będzie przegląd wszystkich klubów, to muszę trochę się usprawiedliwić i powiedzieć, że pełny taki zakres byłby trudny do pokazania.
Mógłby być też bardzo przytłaczający. To jest materiał zdecydowanie też na dużą publikację.
Natomiast sama wystawa obejmuje kilka najważniejszych klubów, a przynajmniej takich, bez których rozmowa czy analiza historii sceny klubowej byłaby absolutnie niemożliwa.
Nawiążę do wyboru klubów, którego pan, państwo, twórcy wystawy dokonali.
Ale na początek zapytam o tytuł, bo można go rozbić na kilka części. Ja spróbuję to zrobić, ale zacznę od tej euforii.
Jaką euforia, zwłaszcza w tym wycinku czasowym, który państwo omawiacie, czyli od 1989 roku do 2004, do tego momentu, kiedy weszliśmy do Unii Europejskiej, czym w tym czasie euforia była?
Ja euforię tutaj odczytuję jako współczesne Carpe Diem. To jest bezpośrednio takie, jak państwu i wszystkim się może kojarzyć euforia.
To jest taki moment radości, poczucia sprawczości, ale też takiej wspólnoty bycia razem, współtworzenia, poczucie tego, że ma się chociaż przez chwilę wpływ na swoje otoczenie, na rzeczywistość,
która ten 1989 rok jest tutaj bardzo symbolicznie użyte. To jest ten moment przyjętej jakby transformacji takiego okresu, w którym jeszcze nie wszystkie zasady zostały określone.
Dawny system już nie obowiązywał, ale jeszcze był na tyle mocno zakorzeniony, że pewne przyzwyczajenia cały czas były.
Natomiast wchodzi ten nowy etap pewnej wolności. Mówi się też często o tym okresie lat 90-tych, wczesnych dwutysięcznych, wolna amerykanka, zalanie nas kulturą zachodu itd.
Więc ta euforia, i tutaj dla mnie ona ma mieć jak najbardziej konotacje pozytywne, energetyczne.
To był niewątpliwie czas, kiedy ta euforia na wielu poziomach się rozgrywała.
Było to poczucie właśnie wolności, że upadł komunizm, wchodzimy w nową rzeczywistość, więc ta euforia wynikająca ze zmiany systemu niewątpliwie.
Euforia też młodego pokolenia i młodych ludzi, którzy już nie musieli się borykać z takimi okowami, czy też kontrolą systemową.
I poczucie pewnej wolności.
Euforia też tego, że już wracając do sceny klubowej, możemy się bawić przy tym, przy czym się bawią rówieśnicy w tamtym czasie w Berlinie, Amsterdamie, Londynie, Wiedniu, czy nawet w Lizbonie.
Opadły pewne barykady, które do tej pory odgradzały młodych ludzi od świata zachodu, od świata tej muzyki, sztuki, kultury, której oni potrzebowali.
Mówię młodych ludzi, bo mam wrażenie, że w klubach, które opisujecie na wystawie w Muzeum Woli, mówili się ludzie, którzy dzisiaj są dorośli.
I którzy tak jak Stanisław Trzciński mówią, że to było takie pokoleniowe doświadczenie, znajomości, bywania, co są też przyjaźnie, które przetrwały niejednokrotnie do dzisiaj.
Wystawa jest podzielona na pewne części, to znaczy ten wybór klubów był konieczny, żeby nie dostać zawrotu głowy, ale też żeby zapewne poświęcić tego czasu wystarczająco dużo.
Pewnie to, co w dużej mierze kojarzy się odruchowo, to jest ta muzyka pankowo-rockowa, reprezentowana przez dwa kluby, te, które chyba zna każdy, kto w Warszawie się wychowywał, czy też w Warszawie rozpoczynał swoją przygodę z muzyką.
To jest klub Fugazi, przywołany już przeze mnie za sprawą Stanisława Trzcińskiego, filtry.
Wystawę rozpoczyna nawiązanie do festiwalu Rupregge, do jego ostatniej edycji, która się odbyła w Cirku Inter Salto na Woli.
Rupregge, edycja z 1987 roku, ona otwiera wystawę wraz z takim zestawieniem nagrań VHS Warszawa 88-89, gdzie można będzie zobaczyć jak wyglądała Warszawa właśnie tego momentu, takiego bardzo unikatowego momentu przejścia z jednej rzeczywistości w drugą.
Fugazi było takim pomostem między tym, czym reprezentowała scena alternatywna, niezależna przez całe lata 80-te do początku lat 90-tych i niewątpliwie było to klub koncertowy, ale mógł sobie na to pozwolić, ponieważ tam wchodziło 2,5 tysiąca ludzi.
To był jeden ówcześnie z największych klubów, powstający zupełnie w sposób oddolny przez pasjonatów i osoby, które miały poczucie, że mogą coś zmienić i chcą to zmienić.
To był m.in. Waldemar Czapski, twórca klubu Fugazi, który miał w 1992 roku, kiedy klub był otwierany, 20 lat, więc bardzo młody człowiek, który podjął się nie lada wyzwania.
Zaadoptować stare kino WZ w jedną z największych scen klubowych ówczesnej Warszawy, gdzie przez 11 miesięcy odbywały się codziennie koncerty.
Najdłuższy set koncertów to było 21 dni pod hasłem Budujemy Świątynię. To był taki, można powiedzieć, quasi-festiwal, na którym zagrały wszystkie, można powiedzieć, zespoły, które ówcześnie na polskiej scenie muzycznej zarówno odgrywały bardzo ważną rolę,
to chociażby Brygada Kryzys, Izrael, WW, Kult, by wymienić chociażby te, ale też Jam, Nocna Zmiana Bluesa, Depress, na deskach w Fugazi debiutują wilki, gra pierwszy koncert w Warszawie AC Drinkers,
więc bardzo dużo zespołów, które w latach 90-tych wkraczały na scenę i dzisiaj stanowią absolutny kanon muzyki gitarowej, a wtedy były po prostu młodymi zespołami.
Fugazi niewątpliwie jest tym pierwszym takim krokiem, można powiedzieć, milowym dla tego, co można mówić o scenie klubowej, bo potem tą rolę przejmują inne kluby.
Kotły na BMA 65, później Pogłos, Progresja, to są kluby, które dzisiaj nie boją się, grają zespoły, można powiedzieć, gitarowe, by nie powiedzieć tylko i wyłącznie rockowe.
Filtry, w Filtrach również odbywały się koncerty na żywo, no między innymi Martyna Jakubowicz grała w Filtrach, ale Filtry przede wszystkim były pierwszym takim klubem,
w którym można mówić już o takim wymiarze clubbingu, który będzie nam bliższy, który bardziej znamy z lat 2000-tych, czy współcześnie,
gdzie był DJ Resident, gdzie były sety DJ-skie, gdzie odbywały się imprezy z muzyką techno, takim lat 90-tych, czy housem, pierwszymi takimi eksperymentami.
No więc te dwa kluby niewątpliwie stanowią taki ważny punkt odniesienia. Dzisiaj pisanie historii nawet 30 lat polskiej sceny techno bez wspominania Filtrów byłoby niemożliwe.
Stąd mój wybór, żeby pokazać Filtry, pokazać Fugazy jako te dwa ważne w początku lat 90-tych kluby, które też miały bardzo krótką historię, bo to nie jest historia długiego trwania.
Wszystkie kluby, które pokazujemy na wystawie już nie istnieją. To są miejscówki, które równie szybko eksplodowały, w cudzysłowie oczywiście, swoją sprawczością i intensywnością działań
i również szybko zaczęły znikać, co nie oznacza, że formuła się wypaliła, czy zmieniły się zapotrzebowania publiczności.
Po prostu pewne sytuacje niezależne od twórców powodowały, że zmieniono lokalizację albo też zmieniała się formuła.
Kluby nawiązujące do Filtrów, chociażby klub Blue Velvet, który jest jakby pokłosiem Filtrów, powstaje po Filtrach, więc już Blue Velvet na wystawie się nie pojawia.
Nie dlatego, że nie był istotny, ale nie pojawia się dlatego, że to, co się wydarzyło w Filtrach, gdzieś było powtórzone w Blue Velvet chociażby.
Wspomniał Pan o tym, że właściwie wszystkie kluby, o których opowiada wystawa, już nie istnieją.
Ja też na to zwróciłam uwagę. Próbowałam odtworzyć sobie chronologię i mam wrażenie, że najdłużej broniła się, czy istniała Chłodna 25.
Że to jest miejsce, które mówiąc szczerze, ja musiałam sprawdzić, czy ono na pewno jest zamknięte, bo jakoś tak mocno w krajobraz warszawskiej woli w mojej głowie się wpisało.
I może to jest też miejsce, żeby zrobić przeskok do pojawienia się klubokawiarni.
Klubokawiarni, które na wystawie reprezentuje Chłodna 25, ale także Le Madame.
To też jest opowieść o tym, jak te miejsca znikały i jak były bronione.
Klubokawiarnie, sama nazwa może dla starszych odbiorców przywołać gdzieś w tyle głowy, takie klubokawiarnie później doby PRL-u.
Co nie oznacza, że te klubokawiarnie Chłodna 25 czy Le Madame, którą nie była do końca klubokawiarnią w takim sensie, tak jakbyśmy dzisiaj to rozumieli.
Natomiast było to miejsca, które były czynne też w ciągu dnia, gdzie można było wypić kawę, spotkać się na biznes lunchu, spotkaniu po prostu,
a wieczorami zmieniały swoje oblicze, czy odbywały się imprezy, czy odbywały się performansy, czy wystawy sztuki, czy spektakle, czy koncerty na żywo,
czy dyskusje i debaty społeczne, polityczne, kulturalne. To był bardzo ważny moment, bo klubbing jako taki bardzo mocno się ukonstytuował.
On miał swoich reprezentantów i nadal ma swoich reprezentantów.
Natomiast Chłodna 25 i Le Madame to były miejsca, które weszły w taki obszar też sprawczości społecznej.
Pokazały, że miejsca, które nie są regulowane odgórnie, nie przynależą do NGO-sów, instytucji kultury, czy organizacji społeczno-politycznych,
mogą generować dyskusje, mogą generować debatę publiczną.
I takim miejscem była niewątpliwie Chłodna 25, gdzie regularnie odbywały się spotkania i debaty we współpracy z Polską Akademią Nauk,
gdzie odbywały się wieczory wyborcze i przedwyborcze.
I to nie mówię tutaj o partiach politycznych, ale spotykali się ludzie, którzy wtedy, w tamtym czasie byli to studenci, może i osoby nieco starsze,
które miały aktywny udział w takim życiu społecznym.
Więc te dyskusje przedwyborcze to nie były wiece partyjne, ale raczej przyglądanie się temu, jak wyglądać będą wybory samorządowe, czy parlamentarne.
I to miało formę po prostu takiego spotkania wieczornego przy piwie, rozmowach, muzyce.
Ale śledzono debatę, śledzono wyniki wyborów, rozmawiano o tym.
To był zupełnie nowy format.
Le Madame to jest kolejny taki kamień milowy w polskim zarówno życiu klubowym, jak i też w takim życiu kulturalno-społecznym.
Bez Le Madame nie byłoby szerszego kontekstu kultury queerowej.
Nie można w Polsce mówić o kulturze queeru, nie mówiąc o Le Madame.
Absolutnie wyjątkowe miejsce multidyscyplinarne, multikulturowe, multitożsamościowe,
zupełnie wychodzące z takiego poczucia wspólnoty rozumianej przez miłośników kultury techno, czy miłośników hip-hopu.
Nie było to miejsce subkulturowe, ale miejsce otwarte na wszelkiego rodzaju odmienności, inności,
które budowały świadomość też kulturalno-społeczną, no i niewątpliwie polityczną.
No i tutaj pani wspomniała o obronach.
Tak samo jak Chłodna i Le Madame są powiedzmy po przeciwległych biegunach pewnego pojmowania swojej roli
w życiu kulturalnym i społecznym i politycznym Warszawy.
No więc Le Madame i obrona Le Madame to była jedna z najgłośniejszych chyba takich obron klubu przed zamknięciem,
gdzie faktycznie film, będziemy pokazywać na wystawie filmu Joanny Rajkowskiej,
obrona Le Madame z 2006 roku, który pokazuje jak już wtedy łatwo było,
i jaką sprawczość miało pewne zaszczucie medialne.
Wyciągano nie te pozytywy, które Le Madame generowało i stworzyło,
ale skupiano się często na bardzo marginalnych sytuacjach,
których używano jako głównego argumentu za tym, żeby ten klub zamknąć.
Trywialny był powód wymówienie umowy, nie przedłużenie umowy przez miasto,
no ale tutaj argumentem tym było to, że jest tam właśnie zgorszenie,
że jest deprawacja, takie hasła, które dzisiaj chociażby przy paradach równości się często pojawiają.
Wtedy wywołało absolutną burzę i nie przez fakt, że te rzeczy się działy.
One były, tak jak w wielu miejscach, na stadionach też są różnego rodzaju ekscesy,
ale nikt stadionów nie zamyka i klubów nie likwiduje.
Tutaj można mówić śmiało o pokoleniu Le Madame.
To było hasło, które się pojawiło tam podczas obrony i manifestacji.
Pojawiło się pokolenia Le Madame.
Niewątpliwie możemy mówić o pokoleniu Le Madame,
bo to są osoby, które potem kształtują wiele ważnych miejsc
i są to osoby bardzo ważne w takich debatach publicznych,
biorących czynny udział, które wtedy były w to zaangażowane.
Le Madame pokazało chyba jako jedno z ostatnich takich miejsc,
pierwszy można powiedzieć i ostatni,
gdzie obrona miejsca była bardzo ważna,
bo przez miejsce identyfikowała się bardzo duża ilość osób.
Obrona również w Chłodnej 25 była,
ona była może mniej bojowa i mniej odbywała się na barykadach.
Natomiast listy intencyjne,
wydana zresztą o publikacjach Chłodna 25,
kawiarnia obywatelska,
dostępna też w internecie,
można przeczytać, kto występował w obronie chłodnej,
dlaczego występowano w obronie chłodnej 25.
Chłodna 25, trzeba też pamiętać o tym,
była jedną z takich kawiarni, klubokawiarni,
która była otwarta na to,
żeby to miejsce było też przynależne do wspólnot mieszkaniowych,
gdzie wspólnoty mieszkaniowe mogą się spotkać,
przedyskutować ważne rzeczy dla swojego otoczenia.
I tutaj paradoks sytuacji polegał na tym,
że to właśnie wspólnota mieszkaniowa przy ulicy Chłodnej,
można powiedzieć, doprowadziła do zamknięcia Chłodnej 25.
Za tym stało też kwestia nieprzedłużenia licencji na sprzedaż alkoholu,
bo nie można o tym zapominać.
Klubokawiarnie zarabiają nie tylko przez wydarzenia
i to, co się tam dzieje,
ale też trywialnie z funkcjonowania baru czy kawiarni.
Tam dyskusja dotyczyła również zakłócenia ciszy nocnej.
Chłodna faktycznie była miejscem bardzo aktywnym.
Mogło dochodzić do sytuacji,
że niewątpliwie mógł ten hałas się wydobywać,
ale to nie powinien być do końca powód,
żeby doprowadzić do zamknięcia miejsca,
bo energia, która tam została wytworzona
i ta otwartość często się rozprasza.
Potem jest trudno odtworzyć
czy ten klimat,
ale też pewną sprawczość miejsca.
I zarówno Lema Dam i Chłodna
zostawiły trwały ślad
na życiu kulturalno-społecznym Warszawy
i stanowią punkt odniesienia dla wielu nowych miejsc,
które sięgają do pewnej formuły
i nawiązują w swoim charakterze do tych właśnie miejsc.
Wspomniał Pan o filmie Joanny Rajkowskiej,
który jest elementem wystawy
Euforia o warszawskiej scenie klubowej po 1989 roku.
Nawiązując do tego,
mogę zapytać Pana o różne inne upamiętnienia
czy też udokumentowania tych miejsc
w polskiej kulturze,
bo tak to trzeba nazwać.
No i to też jest taki sposób,
żeby nawiązać do klubów
czy miejsc związanych z kulturą rapową.
Kilka lat temu swoją premierę miał film,
który opowiadał o grupie Molesta.
Skandal, ewenement Molesty.
To był bardzo ważny film,
który się spotkał z bardzo szerokim odbiorem.
Tu przechodzimy do tego, można powiedzieć,
trochę podziemia rapowego, hip-hopowego.
To na wystawie będziemy nawiązywać do klubu
paragraf 51, czyli takich lat dwutysięcznych,
początek pierwszej dekady lat dwutysięcznych.
I klub paragraf 51 nie był jedynym klubem,
w którym hip-hop był dominantą.
Natomiast był to klub,
na deskach którego zagrały
i wystąpiły zespoły
czołowej listy polskiego hip-hopu,
by wymienić chociażby Tedego,
pijanych powietrzem,
OST-ra, numer raz, PZ.
To tylko by wymienić tych kilka.
Będziemy pokazywać fotografie z tego klubu
i z tych koncertów.
Będzie też na wystawie puszczany właśnie film,
we fragmentach film o moleście ewenement
i o historii tego zespołu.
Przez fakt, że właśnie ten aspekt
kultury hip-hopowej
już doczekał się takiego upamiętnienia.
Stał się elementem trwałym
polskiej kultury i popularnej,
ale śmiało, nie ryzykując wiele,
mogę powiedzieć, że też kultury wysokiej.
Można powiedzieć, że nikt nie mógł przejść
obojętnie pod koniec lat 90.
i wczesnych latach 2000.
Obok kultury hip-hopowej obojętnie.
Dzisiaj ta kultura hip-hopowa
wyznacza zupełnie nowy kanon
i kształtuje ten nowy kanon,
więc tutaj na wystawie
będzie to zaznaczone niewątpliwie.
Będzie też pokazywany magazyn Ślisk,
którego już na rynku wydawniczym nie ma.
Podobnie jak Brum, Machina i Plastik,
które też będą na wystawie pokazywane.
Czyli magazyny, które
wokół sceny, danej sceny,
czy danej subkultury kształtowały,
można powiedzieć, pełne spektrum,
pełen krajobraz.
Scena hip-hopowa w Warszawie
to jest zagadnienie na tyle szerokie,
że można by też osobną wystawę
o powarszawskim hip-hopie zrobić.
Natomiast tutaj na wystawie
pokazujemy konkretne miejsce,
konkretne koncerty
i konkretny film,
pokazując, że to się wpisywało
i było częścią składową
czegoś, co nazywamy
sceną klubową w Warszawie.
Bo ta scena klubowa promieniuje na wiele aspektów.
Na wystawie pt. „George Sand (1804-1876). W kalejdoskopie życia i sztuki” zgromadzono unikatowe pamiątki związane z Artystką, które przekonują, że była wszechstronną humanistką, w wielu kwestiach wyprzedzającą swoją epokę. Celem twórców ekspozycji było przedstawienie Sand, jako kobiety wielu zainteresowań, pasji i talentów, która niezasłużenie jest przedstawiana przede wszystkim jako „partnerka… Czytaj dalej o Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli
Interaktywna, dwujęzyczna mapa pozwala poznać skomplikowaną biografię oraz twórczość Mieczysława Wajnberga, jednego z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Uniwersum będzie rozwijane, w miarę dalszych ustaleń dotyczących jego życiorysu. Mieczysław Wajnberg był kompozytorem polsko-żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Warszawie, gdzie wraz z rodzicami i siostrą mieszkał w kamienicy przy ul. Żelaznej 66. Czytaj dalej o „Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Tadeusz Miller – pieśniarz powojennego Szczecina Słuchacze mylili go z Mieczysławem Foggiem, on sam cenił twórczość Binga Crosby’ego. Choć płyty z wykonywanymi przez niego tangami sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy, przedwczesna śmierć sprawiła, że Tadeusz Miller na całe dekady został zapomniany. Zmienia się to m.in. za sprawą poświęconej mu… Czytaj dalej o Król Tanga
Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina
