Wybrany utwór: „Narodziny i rozkwit Polskiej Rzeczypospolitej Mangowej” czyli o fenomenie japońskiej popkultury nad Wisłą
Książka napisana przez dr Łukasza Reczulskiego opowiada o powstawaniu polskiego fandomu mangi i anime. Autor opisuje początki tego zjawiska w Polsce, procesy jakim ulega, a także ewolucję fanów tych gatunków. Całość pozwala zrozumieć ponad 300 wywiadów z osobami, które miały duży wpływ na funkcjonowanie fandomu.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Pojawienie się mangi i anime w Polsce w dużej mierze kształtowała sytuacja geopolityczna: przez dekady po wojnie dostęp do japońskiej popkultury był utrudniony, a nawet jeśli się pojawiała, to informacja o tym skąd pochodzi, nie była wydobywana na światło dzienne. Przykładem mogą być takie animacje jak „Pszczółka Maja”, „Załoga G” czy „Muminki”.
Początek polskiego fandomu datowany jest na lata 70. ubiegłego wieku. Jego formowanie nie było jednak proste: fani mieli mocno utrudniony dostęp do interesujących ich treści. Do momentu wprowadzenia pierwszej animacji na polski rynek, musieli oni liczyć na osoby wyjeżdżające z kraju, które przywoziły kasety i komiksy. Ponadto japońska kultura, zupełnie odmienna od polskiej i europejskiej, budziła w społeczeństwie duży niepokój. Te procesy pozwala zrozumieć m.in. 50 wywiadów, które autor książki „Narodziny i rozkwit Polskiej Rzeczypospolitej Mangowej” przeprowadził z osobami budującymi i tworzącymi fandom.
Dzięki temu w książce pojawiają się bardzo osobiste wspomnienia oraz liczne, mniej znane ciekawostki.
Książka przybliża specyficzne cechy fandomu, a według autora jedną z nich jest przemijalna przynależność. W pewnym momencie fani rezygnują z aktywnego udziału w społeczności i obserwowania rynku. Właśnie dlatego książka kończy się na początku pierwszej dekady XXI w., kiedy ojcowie założyciele fandomu, przestają w niego ingerować.
O swojej pasji, pracy naukowej oraz książce „Narodziny i rozkwit Polskiej Rzeczypospolitej Mangowej” w Audycjach Kulturalnych opowiedział dr Łukasz Reczulski.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Jak być może, mam nadzieję, zwróciliście uwagę, każde nasze spotkanie zaczynam od krótkiego wstępu.
Staram się naszkicować trochę temat, którym się zajmujemy, ale prawda jest taka, że publikacja, której dotyczy dzisiejsze spotkanie, dotyczy tematu, który jest mi zupełnie obcy.
Praktycznie nic na ten temat nie wiem, dlatego bardzo się cieszę, że jest ze mną osoba, która napisała książkę Narodziny i rozkwit Polskiej Rzeczpospolitej Mangowej i o tej polskiej kulturze mangi i anime więcej opowie.
A to jest pan Łukasz Ryczulski, pracownik Biblioteki Humanistycznej Uniwersytetu Łódzkiego, który przyjął zaproszenie i jest dzisiaj waszym i moim gościem.
Bardzo się cieszę, że znalazł pan czas i że będziemy mogli porozmawiać.
Dzień dobry, wszystkim i dziękuję za zaproszenie i że będę mógł coś powiedzieć na ten temat i wyjaśnić pewne rzeczy.
Mam nadzieję, że nawet całkiem sporo, bo ta publikacja jest chyba nie tylko unikatowa, jeżeli chodzi o polski rynek wydawniczy, ale też bardzo pieczołowicie przygotowana.
Takim najprostszym pytaniem, które jako pierwszy przychodzi do głowy osobie, która nie jest związana z tym fandomem, to jest pytanie o to, jak możemy rozróżniać najbardziej intuicyjnie mangę i anime.
Manga to jest w naszym współczesnym rozumieniu też komiks japoński, a anime to jest japońska animacja, czyli naszym tym pierwszym kluczem powinna być Japonia,
którym powinniśmy jakoś to oceniać, waloryzować czy tagować sobie. To jest ta Japonia.
Manga, czyli japoński komiks i anime, czyli japońska animacja.
W tym miejscu też należy zaznaczyć ad vocem, że wyraz manga ma o wiele szersze znaczenie i o ile w Europie, bądź może szerzej poza Japonią,
wyrazu manga używa się głównie jako synonimu komiksu, a dokładniej jako nazwy własnej komiksu japońskiego,
o tyle w samej Japonii wyraz manga ma inne znaczenie. Jest to nazwa zbiorca tradycyjnych drzeworytów japońskich,
z których ten komiks japoński ewolucyjnie się wywodzi, aczkolwiek no tu jest ta taka różnica językowa,
że dla Europejcyków, dla reszty świata poza Japonią manga to jest głównie komiks japoński,
dla nich komiks to jest komiku, a manga to są te drzeworyty japońskie tradycyjne,
ale ogólnie kluczem jest ta Japonia, Japonia, Japonia.
Japonia oczywiście jako ojczyzna, mangi, anime, całego fandomu, ale kiedy ten japoński popkulturowy świat pojawił się nad Wisłą
i kiedy tutaj pojawił się fandom, kiedy pojawili się ludzie, którzy zaczęli ten świat zgłębiać,
zaczęli nim tak naprawdę żyć i którzy zaczęli się łączyć, którzy stworzyli pewną bardzo charakterystyczną grupę.
Fandom też jest takim słowem o bardzo ograniczonym zasięgu raczej do grup subkulturowych, bądź do badaczy tych grup.
Fandom najogólniej zatrzymują, że to jest społeczność fanów jakiegoś zjawiska.
W takiej nowomowie fanów mamy do czynienia z fandomem Gwiezdnych Wojen, czyli fanami Gwiezdnych Wojen.
Fandomem mangi, anime, czyli fanami japońskich komiksów i filmów aniołowanych.
Czyli fandom to jest społeczność fanów.
Proszę się odpowiedzieć, kiedy ta japońska popkultura pojawiła się w Polsce.
Gorzej z kwestią, kiedy pojawił się fandom.
Otóż to jak japońska popkultura pojawiła się już w latach 50., 60.,
głównie za pośrednictwem Kim i filmów z cyklu Godzilla.
Godzilla, aczkolwiek nie była, to jeszcze manga, anime.
Była to taka szersa popkultura japońska, no ale te lata 60.
to jest początek obecności japońskiej popkultury w naszym kraju.
Pierwsze takie stricte mangowe kontakty między Polską a Japonią,
czyli ta pierwsza obecność manga, anime w naszym kraju,
no to jest końcówka lat 60., 69. rok, początek roku 70.,
kiedy to do polskich kin wesły pierwsze animacje japońskie,
jak Kot w butach, Dzieci wśród piratów.
Potem w telewizji polskiej pojawiły się takie produkcje,
które znają wszyscy z nas, ale nikt albo prawie nikt z nas nie wie,
że były to dzieła japońskie.
Chodzi o Pszczółkę Maję na przykład, która dla większości Polaków
jest animacją polską.
Większość Polaków, szczególnie w wieku moich rodziców,
nie bierze pod uwagę, że Pszczółka Maja to jest nie polska animacja.
Nie, Pszczółka Maja została narysowana w Japonii,
aczkolwiek był to bardzo złożony konglomerat twórczy,
złożony z Niemców zachodnich, ówcześnio Japończyków,
Amerykanów, Czechosłowaków, ale za tą część wizualną
odpowiadali głównie Japończyczy.
Potem jest Załoga Ji, bardzo znana animacja,
Pani Łyżeczka, Muminki.
No tych animacji pojawiło się bardzo, bardzo dużo później,
i więc tu te animacje pojawiły się tak w dużej ilości od lat 70.,
aczkolwiek to, że te animacje pojawiły się w Polsce,
nie oznacza, że z automatu pojawili się ich fani.
Problem polega na tym, że te lata 70., 80. wszędzie na świecie
przechowały się trochę mniejszą tolerancją dla kultur innych narodów,
w związku z powyższym te poszczególne twory kultury japońskiej
musiały przejść przez sita cenzorskie różnych państw,
w których, nie będę bardzo przebierał w słowach,
celowo usuwano wszystkie elementy świadczące o tym,
że jest to produkt japoński.
Tu głównie przodowali Amerykanie, którzy naprawdę w spadku załogi Ji
i wielu innych produktów, całkowicie wyrugowali z nich
wszystkie ślady japońskości.
I te animacje w takiej formie już, to tak się wyrażę,
oczyszczonej z tych rzeczy, które mogłyby wskazywać
na ich japońskie pochodzenie, trafiły do Polski.
Więc Polacy, oglądający załogę JITI w pszczółkę Maję wspomnianą,
nie mieli prawa wiedzieć, że jest to produkt japoński,
więc też nie za bardzo mogli stać się fanami japońskich animacji,
no bo oni po prostu wtedy nie wiedzieli,
że to, co oglądają, jest japońskie.
Nikt, albo prawie nikt naprawdę nie wiedział o tym,
że te animacje są japońskie i że można stać się tego fanem.
Dla większości z nich były te animacje polskie,
jak pszczółka Maja, francuskie, frankofońskie,
może szerzej amerykańskie, ale nie japońskie.
Nikt tego nie kojarzył z Japonią.
Pierwszą znaną mi grupą fanowską jest taka grupa,
bardzo nieformalna grupa, założona przez niestety nieżyjącego
już Witolda Nowakowskiego, naszego kendokę,
jednego z najbardziej tytułowanych polskich kendoków,
który, z uwagi na uprawiany sport, miał tą okazję,
że mógł poznać tą kulturę japońską in situ w Japonii.
I tam poznał też tą mangę i przywoził, czy jakiś czas do Polski,
różne rzeczy z mangą związane, w ogóle z tą podkulturą japońską związane,
przy czym nie możemy pana Witolda ograniczać tylko do mangi i anime,
on był w ogóle fanem kultury japońskiej, tłumacem literatury japońskiej,
język polski i tak dalej, więc tu nie ogranicajmy go tylko do mangi i anime,
ale wśród tych jego działań pojawiła się też manga i anime
i jakieś tam takie pierwsze nieformalne grupy osób,
to jest druga połowa lat, lat 80., gdzie właśnie wokół pana Witolda
jakieś osoby świadome znaczenia wyrazu manga i anime i japońskiego rodowodu
pewnych animacji zaczęły się kształtować, aczkolwiek w takiej formie,
w jakiej możemy obserwować to obecnie, to są dopiero lata 90.,
druga połowa lat 90., czyli dekadę późnej po Witoldzie Nowakowskim,
kiedy dzięki Robertowi Korzeniewskiemu, alias Mr. Root,
wszystko to jakoś tam eksplodowało nagle i rozwinęło się do tego,
co możemy obserwować dzisiaj.
Mam nadzieję, że powiemy jeszcze o tym, jak ten fandom,
ta grupa funkcjonowała na początku, ale wspomniał pan o latach 90.
I tutaj nasunęła mi się taka refleksja, że książka, którą pan napisał,
jest momentami taka bardzo duchologiczna, bo przenosi nas w czasie,
do lat 80., do 90. Ja może powiem o latach 90.,
bo to wtedy przypadł czas mojego dzieciństwa i rzeczywiście podpisuje się
pod tym, co pan napisał, że to oglądanie wtedy tak nazywanych,
myślę, że osoby, które znają się na temacie, to mają dreszcze,
kiedy słyszą hasło japońskie bajki, ale dla nas oglądanie tych japońskich
bajek na kanale Polonia 1, to było, powiedziałabym, takie jakieś
Choć legendarne domki ze spadzistymi dachami całym pokoleniom kojarzą się z wczasami spędzanymi za miastem, to do tej pory niewiele wiadomo było o ich historii. Brak archiwaliów utrudniał jej odtworzenie i gdyby nie teczka skryta za meblościanką, mogłoby się to w ogóle nie udać. Książka „Brda. Wczasy z fabryki” to… Czytaj dalej o Brda. Wczasy z fabryki
W którym parku najchętniej wypoczywał Juliusz Słowacki? Gdzie mieszkała Maria Skłodowska-Curie? Kto zaczął produkować słynne ratanowe krzesła, które stały się symbolem francuskich kawiarni? Odpowiedzi na te pytania można znaleźć w wydanej niedawno książce pt. „Polski Paryż”. Paryż jest jednym z najchętniej odwiedzanych przez turystki i turystów miast na świecie. Co… Czytaj dalej o Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną
Całe jej życie wypełniała pasja do tańca: kontakt z nim wymuszała szantażem i głodem, by móc tańczyć jeździła po całej Europie, w końcu wyjechała do Stanów. Przez całe życie musiała też uciekać przed prześladowaniami i nienawiścią, w końcu, przed bolesną pamięcią. O Poli Nireńskiej pisze Weronika Kostyrko. Choć Pola Nireńska… Czytaj dalej o Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej
Przez 75 lat artysta łączył w nich swoje codzienne doświadczenia z bogatym życiem duchowym. Uzupełniał je o prace malarskie i szkice, wklejane bilety i zdjęcia. Wątek dzienników jest podejmowany także w najnowszej publikacji poświęconej artyście pt. „Czapski – rówieśnik XX wieku”. Józef Czapski był malarzem kapistą, rysownikiem, eseistą i komentatorem… Czytaj dalej o „Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego
Pisała sztuki teatralne, recenzje, felietony. Występowała publicznie, wspierała potrzebujących, zarządzała instytucjami związanymi z literaturą. Mimo to, biografia Ireny Gombrowicz przez lata pozostawała nieznana. Może się to zmienić za sprawą poświęconej jej książki – choć, jak przekonuje autorka, Irena Gombrowicz ceniła „życie w ukryciu”. Irena Gombrowicz przyszła na świat jako trzecie… Czytaj dalej o Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera