Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Rozpoczynamy audycje kulturalne. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Dziś znajdujemy się w miejscu wyjątkowym, do którego nie ukrywam, że mam wielką słabość.
To jest Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie.
To jest muzeum, które zajmuje kamienice na rynku Starego Miasta w Warszawie.
Zresztą na pewno będziecie słyszeć w jakich wnętrzach się znajdujemy, dlatego że skrzypi podłoga.
Myślę, że gdzie nie, gdzie w niektórych momentach pojawi się echo, ale właśnie ta przestrzeń oddaje ducha tego miejsca,
ale też całej okolicy w jakiej się znajdujemy.
Dzisiaj będziemy rozmawiać o najnowszej wystawie czasowej, ale też i o niezwykłej postaci, której ona jest poświęcona.
Tą osobą jest Melchior Wańkowicz. W tym roku przypada 50. rocznica jego śmierci,
która została uczczona w ten sposób, że Wańkowicz został jednym z patronów 2024 roku.
Ja myślę, że to był świetny pomysł również dlatego, że wydaje mi się, że z Melchiorem Wańkowiczem
mamy często takie szkolne skojarzenia.
Ziele na kraterze, reportaże, ale oglądając wystawę i czytając o nim więcej
przed spotkaniem z dzisiejszym gościem,
zorientowałam się, że była to postać wielowymiarowa,
postać, której życiorys był naznaczony wieloma tragediami,
również takimi dziejowymi, ale też prywatnymi,
który miał w sobie niezwykłą determinację do tego, żeby w swoich tekstach,
ale również w swoich zdjęciach pokazywać rzeczywistość właśnie taką, jaką była,
a nie taką, jaką mu proponowano.
Najnowsza wystawa w Muzeum Literatury w Warszawie nosi tytuł
Melchior Wańkowicz, fotoreporter.
No i tu właśnie te zdjęcia są osią i sercem wystawy,
no ale to nie ja będę mówiła o tym,
dlaczego akurat te, a nie inne zdjęcia możemy na niej oglądać,
bo na spotkanie i rozmowę zgodził się współkurator tej ekspozycji,
pan dr Łukasz Garbal.
Bardzo miło mi jest powitać pana w audycjach kulturalnych.
Bardzo dziękuję za miłe zaproszenie.
Witam serdecznie Państwa i zapraszam na wspólne zwiedzanie
Pan doktor zgodził się, abyśmy rozmawiali wędrując po wystawie i ją oglądając.
Powiedziałam już, dlaczego Melchior Wańkowicz pojawił się w Muzeum Literatury
akurat w tym roku, bo myślę, że data, ten rok 2024 nie jest przypadkowy.
Natomiast podejrzewam, że wiele osób może zaskoczyć to, co na wystawie oglądamy,
to znaczy zdjęcia, bo nie jestem pewna, czy w takim szerokim rozumieniu
i powszechnie Melchior Wańkowicz kojarzy się z fotografią.
Tak, ma pani rację. To jest wspaniały pomysł współkuratorki wystawy
i pomysłodowczyni Anny Grochowiak, żeby przypomnieć Wańkowicza,
który, tak jak pani słusznie zauważyła, ma szkolną trochę łatkę,
że wszystko o nim wiadomo, właśnie jako autora fotografii.
Bo wszystkie fotografie z wyjątkiem prezentowanych w pierwszej sali
i w postaci slajdów są autora Sława Wańkowicza.
Wańkowicz swoje reportaże i książki nie tyle chciał ilustrować fotografiami,
co dąży do tego, żeby były równoległą warstwą opowieści.
I właśnie przez te obrazy chcemy Wańkowicza pokazać.
Korzystając z tego, że do naszego muzeum po śmierci pisarza,
jego córka ofiarowała spuściznę, w skład której wchodziły albumy fotografii.
To jest niezwykła pamiątka.
My te albumy częściowo pokazujemy,
ale żeby zaprezentować spektakularność tych fotografii,
to co widzimy na ścianach, to są reprodukcje.
Reprodukcje z tych fotografii, które są w bardzo małych formatach w albumach.
To są autentyki, a reprodukcje pokazują tę wizję Wańkowiczowską,
mamy nadzieję, do której chciał nas zaprosić,
bo dążył do tego, żebyśmy zobaczyli to, co on widzi.
I myślę, że tak chcielibyśmy to pokazać.
Zatrzymam się przy jednym z albumów, które przekazała córka Wańkowicza.
To jest album prywatny.
To jest album, jak przeczytałam, który Wańkowiczowie swojej córce
podarowali na imieniny.
Tam się znajdują zdjęcia prywatne, bardzo osobiste.
Chyba też trochę z przymrużeniem oka,
bo tam znajdują się kolarze, które są, tak mi się wydaje,
mrugnięciem oka do rodzinnej historii.
Tak, to jest przepiękny album, który powstał w Londynie,
jeszcze przed przeprowadzką Wańkowiczów,
do córki, do Stanów, gdzie pomagali jej przy fermie kurzej.
I widać tam te Wańkowiczowskie paradoksy,
czyli jednocześnie powagę, ale jednocześnie także humor.
I faktycznie wartością tego albumu są nie same fotografie,
ale także ich dobór, zestawienie ze sobą,
różne miny, na przykład Wańkowicz zestawione ze sobą,
jedna poważna, druga zabawna.
To jest lepsze chyba niż to, co sobie możemy wyobrazić z Ferdy Durkę.
I opatrzone jednocześnie dowcipnym komentarzem obojga małżonków.
Takim pokazującym zdrowy dystans do siebie.
I to jest naprawdę niezwykłe dokumenty biograficzne,
ale także dowód czułości i naprawdę coś poruszającego dzisiaj.
To jest taki bardzo prywatny Facebook przed Facebookiem, bym powiedział.
Druga sala i sala, w której znajdujemy się teraz,
jest poświęcona jednemu z albumów, o których Pan już wspomniał.
Kiedy wchodzimy do sali, widzimy napis i tytuł tej części ekspozycji,
czyli pogranicze białoruskie 1936-1938.
I jak Państwo piszą, Wańkowicz w tym czasie przemierzył 8 tysięcy kilometrów ziem.
On od 1936 roku podróżował po ziemiach białoruskich w ówczesnych granicach Rzeczypospolitej.
I w pierwszej sali mamy także mapę, na której punktami zaznaczyliśmy orientacyjne
miejsca wykonania niektórych zidentyfikowanych fotografii, lokalizacje.
I te punkty pokazują, że Wańkowicz dążył do granicy.
I widać, że on tę granicę chciał przekroczyć.
Bo ta granica w roku 1921 zapewniała się podległość całemu państwu
przed zaborczą Rosją Sowiecką.
Jednocześnie podzieliła rodzinną ziemię Wańkowiczów,
Mińszczyznę. Mińsk został po drugiej stronie.
I także podpisując fotografię, zmagaliśmy się z problemem,
jak dać tę lokalizację, żeby dzisiejsza zwiedzająca, zwiedzający
widział, wyobraził sobie, gdzie to jest.
Bo co z tego, jakbyśmy podpisali województwo wileńskie, ówczesne,
kiedy my wiemy, że ta fotografia była, owszem, w województwie wileńskim,
ale mniej więcej dwadzieścia parę kilometrów od Mińska, białoruskiego.
Tak naprawdę to jest Mińszczyzna.
Specjalnie zedytowaliśmy to jako pogranicze,
bo Wańkowicz jeździł właśnie po tych ziemiach północno-wschodnich
II RP, jak najbliżej granicy i chciał tę granicę przekroczyć
chociaż teleobiektywem.
To widać na fotografiach, jak są zdjęcia sowieckich żołnierzy
po drugiej stronie, zabudowań.
On chciał tam dotrzeć.
I granica była dla niego czymś bardzo trudnym.
Dajemy także cytaty z tych tekstów Wańkowicza sprzed wojny,
gdzie porównywał granicę do Promietwórczego Radu,
który niszczy dusze ludzkie po prostu i miasteczka.
I pierwsze trzy fotografie, którymi otwieramy wystawę, są bardzo symboliczne.
Są dwa słupy graniczne.
To jest fotografia, która była przed wojną wydrukowana.
I przy tej fotografii Wańkowicz napisał przed wojną
dwie godziny i bylibyśmy w Kalużycach, czyli w rodzinnym domu.
I w innym miejscu napisał, no kto wie, może to powietrze tutaj,
ten wiatr ze wschodu przed chwilą wiał w Kalużycach.
I to jest bardzo wzruszające, ale nie jest tylko taką nostalgią
za utraconym domem, ale dla Wańkowicza powrót w pobliże ziem rodzinnych
po kilkunastu latach był smutnym podsumowaniem niepodległości Polski.
Bo on między tym rokiem 1936 a 1938 faktycznie przemierzył te około 8 tysięcy kilometrów
bezdrożami, wędrując razem z psem, którego znamy z ziela na kraterze.
W fotografie tego psa także tutaj znajdziemy pies, który wącha jeża,
pies, który biega po wiejskiej drodze białoruskiej, pies, który skacze na drzewo.
To są bardzo śmieszne fotografie.
Tym psem Wańkowicza reklamował zresztą swoje teksty,
dlatego że przez dwa i pół roku, mniej więcej co tydzień,
drukował w prorządowym kurierze porannym reportaże,
które ilustrował po części tymi fotografiami.
I w tych reportażach zwraca uwagę na to, że państwo nie zdało egzaminu,
że państwo po prostu porzuciło tych ludzi.
On na początku lat 20. jako szef Wydziału Propagandowego Straży Kresowej
wskazywał, że Polska powinna wysyłać nad granicę ludzi najlepszych
i powinna przyciągać dobrobytem, demokracją.
Tymczasem te ziemie były źle traktowane.
Ludzie byli porzuceni.
I mamy fotografię, niezwykłą fotografię dziewczynki.
I staraliśmy się nie epatować w nią specjalnie.
Ale Wańkowicz w Nalibokach zauważył małą, sześcioletnią dziewczynkę,
niewidomego w okularach, którzy zarabiali na życie,
śpiewając na bożne pieśni.
On wtedy się zatrzymał.
Zorientował się, że dziewczynka po prostu jest porzucona,
że ślepnie na chorobę oczu, na jaglicę.
No i opisywał wówczas swoje wzruszenie.
Przypomniał sobie to, jak własnymi córeczkami z żoną się zajmowali.
Jakie możliwości mieli w stolicy.
I zero możliwości tam, na Białorusi.
I starał się coś zrobić.
Wsiadł samochód, pojechał kilkadziesiąt kilometrów,
starał się sprowadzić lekarza,
ale nie ograniczył się do tego odruchu serca.
Napisał o tym, że państwo powinno tutaj wrócić do tego,
co jest jego zadań, zająć się najsłabszymi.
I co jest najlepsze, pisał to, będąc wówczas autorem sztafety,
człowiekiem uznawanym za kogoś, kto był propagandistą,
pisał to w prorządowej gazecie.
Także tym bardziej jego głos nie był traktowany jako głos
wiecznie narzekającej opozycji,
tylko jako człowieka z establishmentu.
I tym był mocniejszy.
To było dwa lata przed wojną, niestety.
Mam wrażenie, że to jest stała cecha twórczości Melchiora Wańkowicza.
Pewien upór i wydaje mi się brak skłonności czy zgody na to,
żeby dopasowywać się do rzeczywistości i oczekiwań,
jakie może mieć władza, jaką mogą mieć się naczelni czy dziennikarze pism,
w których publikował.
Wańkowicz mówił i pokazywał świat, jakim widział
i na jaki niejednokrotnie się chyba nie zgadzał.
On czuł, że nie ma tylko za zadanie opisać rzeczywistości,
ale żeby ją poprawić.
W mojej biografii Wańkowicza, która ukaże się na kładzie
Wydawnictwa Czarne w przyszłym roku, w wielu miejscach zauważam,
że Wańkowicz jako zadanie pisarza, jako swoje zadanie,
uważał narzucanie czy wskazywanie pewnej drogi
wbrew głosowi ogółu.
I to jest ciekawe, bo wielokrotnie krytykowanego jako autora bestselleru,
który nie wiadomo ile kasy się dorobił.
Tymczasem on traktował to inaczej.
On traktował to jako zobowiązanie.
Jestem autorem bestselleru.
To nie znaczy, że mam dary odcinać kupony, tylko przeciwnie.
Mogę się teraz narażać.
On traktował te pieniądze, czy popularność czytelniczą,
jako rodzaj kredytu, który musi spłacić,
jako kredyt zaufania.
Powiedział coś ważnego, co się zyskało popularność.
No to powinien dążyć do prawdy,
do pokazania całej prawdy, nie jednej.
I także w tych fotografiach to widać,
bo on starał się pokazywać całość, kontrasty.
Widać na tych fotografiach.
Widać jednocześnie, jak był w Warszawie w roku 1956,
lśniąco-biały jeszcze pałac kultury i nauki.
I obok niego ciemną, wypaloną kamienicę,
jeszcze nie rozebraną, 11 lat po wojnie.
Pokazywał tłum w służbie władzy na stadionie dziesięciolecia,
zaznaczając w podpisie Łysina Cyrenkiewicza.
To przyciągnęło jego uwagę.
Ale jednocześnie pokazywał tłum pielgrzymów na Jasnej Górze.
Tłum, który był antyrządowy.
Także to jest niezwykłe, że on chciał pokazywać całą rzeczywistość.
Czasem ta rzeczywistość go dopadała,
bo cenzura skreślała, powiedzmy, jeden element tej mozaiki
i wówczas cały obraz jest zafałszowany.
I dlatego dzisiaj warto przypominać sobie całą twórczość Wańkowicza,
a nie wyciągać poszczególny jeden cytat,
który może być mylny.
Trzeba ten cały obraz pokazać.
Dlatego zapraszamy na wystawę.
Rozmawiamy o tym, że Wańkowicz, trochę sparafrazuje,
żadnej władzy się nie kłaniał.
Jak to się stało w takim razie,
że on mógł pojawiać się w różnych miejscach?
Do Polski przyjechał w 1956 roku,
On mieszkał także w Stanach Zjednoczonych.
Mieszkał też w Londynie
i chyba tam był taki moment,
że nie dogadywał się z lokalnym środowiskiem.
On był coraz bardziej na uboczu od czasów wojny.
Kiedy wyszło jego wielkie dzieło,
czyli pierwodruk bitwy o Monte Cassino,
który w ogóle polecam wszystkim zobaczyć w pierwodruku,
bo to jest nieprawda i mit,
że Wańkowicz później zgadzał się na skreślenie Andersa.
W każdym wydaniu PRL-owskim
do końca jego życia Anders był.
Natomiast to pierwsze wydanie jest niepowtarzalne
pod względem graficznym.
To znaczy to jest gigantyczny fotoreportaż po prostu.
Kilka tysięcy fotografii w jednej książce się znalazły.
To nie można powiedzieć, że te fotografie ilustrowały książkę.
Książka miała wielką popularność,
bo on pokazywał bitwę z perspektywy zwykłych żołnierzy.
Nie tylko z perspektywy dowódców.
To nie był tylko pomnik ku czci dowódców,
tylko ku czci żołnierzy, którzy przezwyciężali czasem ataki, paniki
i wbrew temu, co im po prostu podpowiadało ciało,
I on korzystając z tej wielkiej popularności
zaczął głosić prawdy niepopularne.
No i to go właśnie kosztowało to,
że przestawał być na emigracji czytany,
ale do kraju się nie wybierał mimo zaproszeń.
Pojechał dopiero w roku 1956,
kiedy praktycznie sam już nie mógł liczyć
na jakiekolwiek wydania emigracji.
W kraju troszeczkę się poluzował,
a jednocześnie rodzina go wzywała,
że jego siostra umiera.
Siostra pożyła jeszcze parę lat,
ale wówczas spodziewano się, że umrze.
Opiekowały się nią wówczas siostry wizytki
w podpoznańskim Buku.
I Wańkowicz najpierw pojechał do siostry.
Kiedy zjawił się w Warszawie,
nie witały go żadne tłumy,
Poszedł po prostu do hotelu
i się zamędował jako zwykły człowiek.
I recepcjonistka go wówczas zapytała,
czy pan potrafi mówić po polsku.
To też jest niezwykła zupełnie historia,
że po kilkunastu lat nieobecności
już nie był rozpoznawany.
I on zaczynał, można powiedzieć,
Biografia Melchiora Wańkowicza
naznaczona jest licznymi,
nie chcę użyć słowa podróże,
bo to przecież nie zawsze były wyjazdy,
a które były wyjazdami organizowanymi
zupełnie dobrowolnie,
bo przecież on często szukał schronienia,
miejsca, w którym mógłby się czuć bezpiecznie.
Wydaje mi się, że to też nie jest
szeroko znany wątek jego historii,
że podejmował się bardzo różnych zadań,
również pracy fizycznej.
Pan wspomniał o tym,
że między innymi pomagał razem z żoną
swojej córce na fermie kur.
Tu pojawia się ten wątek amerykański,
bardzo rozwinięty na wystawie,
dlatego, że zdjęcia ze Stanów Zjednoczonych
to jest jeden z albumów,
który został podarowany Muzeum Literatury.
Ten wątek amerykański
Dzisiaj, kiedy myślimy o zdjęciach z Ameryki,
myślę, że skojarzenie są zupełnie inne.
Myślimy o tym nadmiarze,
o tym konsumpcjonizmie,
o wielkości i dostępności
i ogromie wszystkiego.
Natomiast zdjęcia Wańkowicza
zostały zrobione w trochę innym momencie
i zdecydowanie fascynowało go coś innego.
To był koniec epoki Eisenhowera,
początek lotów kosmicznych,
początek epoki rock'n'rolla
i Wańkowiczowie wówczas
starali się zostać w Stanach Zjednoczonych,
żeby nie musieć się uzależniać od Polski,
ale ostatecznie okazało się,
bo honoraria do nich za granicę
po prostu nie było wypłacane,
a z kolei na emigracji już
jego twórczość była bojkotowana
w dużej mierze Wańkowiczowie pędzili
wówczas przez pewien czas
rolę, można powiedzieć,
podstarzałych studentów,
starali się o stypendia pobytowe
w różnych placówkach
i wówczas pisali reportaże.
Nie tylko sam Melfior,
ale także jego żona,
co będę w biografii chciał przypomnieć,
bo to jest zapomniana twórczość,
ona była niezmiernie ciekawa
i zarówno jego teksty,
jak i jej były ilustrowane
I te fotografie w części pokazujemy,
one w części też były pokazywane
w niektórych książkach
z tej trylogii amerykańskiej Wańkowicza
i to są niezwykłe historie,
bo widać to, co go fascynuje,
to znaczy staranie się zrozumienia
tego, co drugi człowiek myśli,
dlaczego tak się zachowuje,
ale także zwierzęta.
Mamy tutaj uroczego szopa pracza,
który zaglądał do Wańkowicza,
I ten szop pracz, którego możemy kupić
na kartkach pocztowych u nas w Klepiku,
którego można dać na Instagrama,
ten szop pracz Wańkowiczowi
tak się zyskażyły z Polską.
I Wańkowicz pisał wówczas tekst
o kłopotach mieszkaniowych w Polsce.
To tak brzmi bardzo abstrakcyjnie,
kłopoty mieszkaniowe.
Chodziło o to, że człowiek,
który miał rodzinę,
musiał mieszkać na kilkunastu metrach kwadratowych,
współdzielić to jeszcze z innymi ludźmi.
I Wańkowicz starał się opisać te problemy,
żeby to zmienić, żeby jakoś wpłynąć.
I wówczas zajrzał do niego ten szop
i on sobie uświadomił,
no dobrze, ale to jest dziwne,
że zaglądał do mnie szop pracz,
którego nie ma w Polsce.
Dzisiaj chyba już się zaczynają pojawiać, prawda?
W każdym razie ten szop pracz
przypomniał Wańkowiczowi,
że nie spotkałby wówczas w Polsce.
Mogłaby mu zajrzeć w wiórka,
powiedzmy, no ale nie szop pracz.
Że najlepiej o Polsce,
żeby tak dobrze rozumieć,
żeby mieć też sygnały od czytelników,
czy myli tutaj się źle,
czy tu je nastroje społeczne,
że powinny po prostu wrócić,
że powinny być na miejscu.
To albumy ze zdjęciami są osią wystawy,
tak jak powiedziałam.
No ale chciałam zapytać,
jak potoczyły się losy Wańkowicza,
szukając już puenty naszego spotkania
i podsumowania też historii losów
Melchiora Wańkowicza.
Wańkowicz, kiedy wrócił do Polski,
ostatecznie po roku 1958,
nie przysiadł, żeby spijać swoją sławę,
tylko dalej się awanturował,
szukając właśnie możliwości
wypowiedzenia pełnej prawdy.
To skończyło się tym,
że trafił do więzienia.
Już ponad mając lat 70
został skazany za to,
że swojej córce wysłał informację
To był sławny list 34
zainicjowany m.in. przez
Jana Józefa Lipskiego,
Wańkowicza został skazany,
ale władza go do więzienia
jednak nie wtrąciła.
On nie odwoływał się od wyroku
w bardzo trudnej sytuacji,
bo one mogły go tylko zamknąć,
a jednak nie poszedł do tego więzienia
i to też jest niezwykła zupełnie historia,
jak to dalej się potoczyło.
I Wańkowicz później
z części swojego majątku,
człowiek, który był uchodźcą tak naprawdę,
stracił wiele razy własne domy
i stąd naturalna skłonność do oszczędzania,
ale dzielił się tym własnym majątkiem
z powstającą wówczas kasą pomocy opozycji,
założoną przez Jana Józefa Lipskiego
i Janu Olszewskiego,
który pomagał rodzinom osób takich,
jak Jacek Kuroń czy Karol Modzalewski.
Z tych pieniędzy przyszły też później
pierwsze fundusze Komitetu Obrony Robotników.
Wówczas Wańkowicz już nie żył,
ale można powiedzieć,
że to było trochę spełnienie też jego wizji.
Właściwie każdy wątek naszej rozmowy,
każdy wątek związany z życiorzycem
Melchiora Wańkowicza
opisuje pan mianem niesamowite,
że to były niesamowite historie,
niesamowite decyzje,
niesamowite też dzieła, które tworzył.
Tym bardziej zachęcam was do tego,
żeby odwiedzić Muzeum Literatury w Warszawie
Melchior Wańkowicz, fotoreporter,
o której dzisiaj opowiadał jej współkurator,
Bardzo panu dziękuję za to spotkanie.
Bardzo dziękuję za miłą rozmowę.
