Wybrany utwór: Mistrzowie mówią: Krzysztof Czyżewski
W Dworze Czesława Miłosza w Krasnogrudzie, mieszczącym Międzynarodowe Centrum Dialogu, rozmawialiśmy z Krzysztofem Czyżewskim – pisarzem, animatorem kultury, współtwórcą Ośrodka „Pogranicze – sztuk, kultur, narodów” i Fundacji Pogranicze. Rozmowa o języku, budowaniu dialogu i bogactwie pogranicza została zarejestrowana podczas wizyty studyjnej konkursu „Odkryj swój skarb”, realizowanego przez Narodowe Centrum Kultury.
„Na pograniczach jest najciekawiej” – mówi w podcaście Krzysztof Czyżewski. Od ponad trzech dekad wraz z zespołem prowadzi w Sejnach, tuż przy granicy polsko-litewskiej, ośrodek praktyk kulturowych. Jest animatorem kultury i inicjatorem programów dialogu międzykulturowego. Prowadzi działalność naukową, pisarską oraz redakcyjną.
„Jestem z tej generacji, która musiała zdobyć na nowo małe ojczyzny, zbudować przynależność” – usłyszą Państwo w audycji. Rozmawiamy o budowaniu dialogu, sztuce słuchania, bogactwie pogranicza i wielokulturowych społeczności oraz wznoszeniu „niewidzialnych mostów”. „Trzeba mieć poczucie, kim się jest, poczucie własnej tożsamości i odrębności. Bez tego nie da się zbudować mostu” – mówi nasz gość.
Zapraszamy do wysłuchania całej rozmowy zarejestrowanej w Dworze Czesława Miłosza w Krasnogrudzie, gdzie z Krzysztofem Czyżewskim spotkali się laureaci konkursu „Odkryj swój skarb”.
Zdjęcie: Krzysztof Czyżewski podczas wykładu w Białej Synagodze w Sejnach, fot. NCK / Aneta Stabińska.
Przy mikrofonie Martyna Matwiejuk. Słuchają Państwo podcastu Narodowego Centrum Kultury.
Dziś gościem audycji kulturalnych jest pan Krzysztof Czyżewski, poeta, eseista, animator działań międzykulturowych, współtwórca ośrodka i fundacji pogranicza, a także Międzynarodowego Centrum Dialogu.
Dzień dobry.
Witam serdecznie.
Spotykamy się przy okazji wizyty studyjnej w ramach konkursu Odkryj swój skarb, którego celem było pokazanie i promowanie lokalnego języka.
I chciałabym zacząć od pytania, w jakim sensie dla pana jako poety, ale też jako promotora działań międzykulturowych i międzyjęzykowych, w jakim sensie język jest dla pana skarbem?
Dla poety to jest oczywiste, że to jest praca w języku, chociaż też pytanie do jakich źródeł się chce sięgać, prawda?
I wtedy dla mnie bardzo ważne jest środowisko, w którym słowo poetyckie się rodzi i jak ono jest zanurzone w locji, w tym świecie zamieszkania.
Więc słowo w jakiś sposób zagospodarowuje przestrzeń, pomaga nam zamieszkiwać tą przestrzeń, a kiedy jest ubogie, kiedy jest nieelastyczne, niesprężyste, niemistrzowskie, to wówczas gorzej nam się udaje po prostu zamieszkiwać tą przestrzeń.
Staje się ona pełna pustych miejsc, np. nienazwanych, albo zapomnianych, albo wypartych, albo zakłamanych. To wszystko się może dokonywać w słowie.
I wtedy takie życie w miejscu, gdzie jest wiele pustych dziur bardzo łatwo wziąć we władzę jakąś ideologią nienawiści, konfrontacji, oddalania się ludzi od siebie, oddalania się sąsiadów, oddalania się natury, wrażliwości naszej, bo wpada się w te ciemne dziury.
Miłosz kiedyś napisał taki piękny wiersz do japońskiego poety Issa i tam jest taki wers, co nie jest wypowiedziane, zmierza do nieistnienia.
Jakbyśmy tracili esencję bycia, nie wypowiadając słów, nie znajdując słów na wypowiedzenie i jakichś prawd, emocji itd.
I to jest bardzo ciekawe, bo zaczęła Pani naszą rozmowę od poezji, która coraz bardziej staje się częścią warsztatu pogranicza.
Nie było tak na początku, chociaż od początku mieliśmy patrona poety Czesława Miłosza i też jego inne podejście do poezji, bo on jest dla nas mistrzem również w tym sensie, że wbrew takim czasami wyobrażeniom o poezji, że to jest furwanie w obłokach, życie w innym świecie, oderwanym od rzeczywistości,
Dla Miłosza słowo poetyckie było właśnie słowem, które nas zbliża do rzeczywistości, że ono musi być wierne rzeczywistości, że musi być tym esse, które nie może zakłamywać, czy oddalać, czy uciekać od rzeczywistości.
I taki rodzaj pisania poezji, która tworzy alfabet, liter bytów, które zagęszczają przestrzeń, którą zamieszkujemy, jest nam bardzo bliskie.
I staje się coraz ważniejsze wraz z sam do tego, że poezja staje się jakby nowym warsztatem naszym w pograniczu,
dlatego właśnie, że jak obserwujemy tą przestrzeń pełną ciemnych dziur, to naturalnym staje się potrzeba ich zapełnienia, czyli praktykowania słowa, nazywania słowem, ogarniania rzeczywistości słowem.
Ja mam tutaj takiego sąsiada, już miałem sąsiednią wioską do Krasnogrudy, są żegary i pan Piotr Dapkiewicz kiedyś wziął mnie na brzeg jeziora Gaładuś i przez godzinę opowiadał mi o toniach jeziora Gaładuś.
I na każdą toń miał osobne słowo.
No i przy każdej toni była inna opowieść, to samolot zestrzelono i pilot się tam utopił, to rybakom trzeba wytłumaczyć dokładnie jak popłynąć, do jakiej ryby i gdzie ryba bierze.
Dla mnie było jedno słowo, powierzchnia jeziora, a dla niego ona była gęsto od słów, też w takim pragmatycznym sensie.
Gdybym miał ci wytłumaczyć gdzie masz łowić ryby, to muszę bardzo precyzyjnie użyć słów takich, które cię skierują dokładnie do tego miejsca.
Nie masz tej abstrakcji generalnej jednego słowa, bo dalej błądzisz, prawda?
Tylko słowo właśnie zagęszcza przestrzeń, wpisuje losy ludzi, wpisuje jakąś pamięć, jakieś tradycje.
Zmierzam do tego, że to jest też rodzaj formy mostu, prawda?
To znaczy słowo, jeżeli ono się pojawia w rzeczywistości, on zagęszcza, zamieszkuje, zbliża nas do siebie.
I ludzie, którzy żyją w rzeczywistości pełnej słów, takiej, w której można różne rzeczy wypowiedzieć, są bliżsi sobie i w tym sensie trudniej wedrzeć się tam jakiejś abstrakcyjnej ideologii, nienawiści, konfrontacji, lęku, strachu.
Słowo potrafi ją oswoić.
Nawiązując do pogranicza, ale też wracając jeszcze do uczestników dzisiejszego spotkania, bardzo duża liczba projektów, które zostały zgłoszone do tego konkursu, dotyczyła lokalnego dziedzictwa językowego z obszarów znajdujących się blisko obecnych granic Polski.
Na styku jest najciekawiej?
Jest najciekawiej, no tak jak marszałek Piłsudski powiedział, że jesteśmy z tym obważankiem w kulturze, prawda?
Że na pograniczach jest wszystko najciekawsze, no bo tam rzeczywiście najdłużej się ścierają ze sobą i kultury, i rzeczywistości językowe również.
Chociaż myślę, że o tyle już nie jest aktualne to powiedzenie naszego marszałka, że te pogranicze mamy już nie tylko na pograniczach Rzeczpospolitej, prawda?
Ale mamy wszędzie właściwie. Na nowo żyjemy w bardzo wielokulturowym świecie i pogranicze mamy również w miastach, w centrach i tak dalej.
To są nowe, pełne żywiołów pogranicza, ale też od strony językowej. One są ciekawe, bo odkrywając znaczenia słów docieramy do takich ukrytych warstw rzeczywistości, których nie znaliśmy albo z których byliśmy wydziedziczeni.
No takie słowo krasnogruda w określającym miejscu, gdzie jesteśmy, no możemy je sobie skojarzyć z krasnym, czyli z pięknym, prawda?
Grudą, czyli kawałkiem ziemi, ale wiemy jednocześnie, że on jest krasny już z tego wschodniego słowiańskiego rdzenia czerwony, prawda?
Czyli ziemia jest tutaj czerwona, pełna ród, żelaza.
A gdybyśmy sięgnęli jeszcze do źródła słowu litewskiego, grudę znaczy ziarno i wtedy nagle ta symbolika z całego słowa zaczyna się mienić dużo większą ilością sensów, znaczeń, niż gdybyśmy to monolitycznie, prawda?
Spojrzeli tylko z jednej perspektywy jednego języka i to jest całe bogactwo pogranicza, że czasami, żeby móc być okisane, a ponieważ jest tak złożone, tak dynamiczne, tak zróżnicowane,
to potrzebuje bardzo bogatego języka, prawda? Bardzo wielu słów, które są też odważne w takim sensie, że przekraczają słowa zwykłe, sztampowe, ramowe.
One się po prostu nie przypisują tutaj do rzeczywistości. No takie słowo pogranicze.
Przecież nie przez nas wymyślone, ale jednak przywieźliśmy to słowo, jakby wprowadziliśmy je na nowo do języka.
Ono na początku budziło lęk, gdy powstawaliśmy, bo pogranicze, no to nie wiadomo co.
Człowiek pogranicza to znaczy co? Nie Litwin, nie Polak, nie Żyd, człowiek pogranicza, nieprawdziwy Polak, mieszaniec.
To się źle kojarzyło, za to ludzie dużą cenę płacili w XX wieku, prawda?
Więc był lęk przed tym słowem, chociaż gdzieś wewnątrz ono w każdej rodzinie żyło, prawda?
Bo nie ma tutaj stricte czystych, homogenicznych rodzin.
Więc zawsze się miało tego wujka Litwina, babcie Żydówkę, czy jeszcze inne wpływy kulturowe, czy językowe.
Więc musiało się pojawić słowo właśnie takie pogranicze.
Ono jest, uważam, w ogóle bardzo trudne do przetłumaczenia na języki zachodnie.
Bo się najczęściej tłumaczy je borderline na zachodnie języki, co jest zupełnie mylne, bo to jest taka jedna linia oddzielająca, prawda?
To rozumiemy wtedy rzeczywistość jako taką...
Wierzy się z granicą.
Właśnie, ostrą granicę rozdzielającą nasze słowo pogranicze jest bardziej borderland, czyli ziemia wspólna, prawda?
Ziemia, kraj zamieszkany przez różnych ludzi, różne języki, różne kultury, różne religie, ale żyjących razem, żyjących po sąsiedzku.
To jest ten model świata, do którego teraz na nowo zmierzamy, prawda?
On się staje teraz rzeczywistością.
I on cały jest ujęty w tym jednym kosmosie słowa pogranicze, którego nie da się sprowadzić do borderline.
Właśnie do linii, do granicy.
Tutaj dochodzimy do budowania tych niewidzialnych mostów, o których Pan mówi.
I chciałabym właśnie zapytać też o ich istotę, bo ja wychowałam się w Terespolu.
To jest miejscowość, która jest przy rzece Bóg, na której przebiega obecnie granica Polski.
Za jej drugą stroną jest białoruski Brześć.
I z Terespola widać kominy Brześcia, widać jego zabudowę, czasami czuć zapach.
Ja dopiero jako dorosła osoba mogłam kupić wizę, pojechać tam, stanąć na drugiej stronie tej rzeki, spojrzeć na swoje miasto, być obok twierdzy, która dla mnie była obca, podczas gdy moi pradziadkowie jeździli tam każdego dnia do pracy.
Czasami jest tak, że sąsiedzi są bardzo daleko.
Tak, a jednocześnie musiało Panią cały czas ciekawić, co jest tam na tym drugim brzegu, prawda?
I że jest w człowieku ból z tego powodu, że nie może przekroczyć.
Ktoś mu odbiera tą możliwość, nie ma mostu.
Brak mostu boli.
I nasze miasta, cywilizacje, siedliska życia zawsze rozwijają się, bardzo często rozwijają się na brzegu rzeki.
Ale nie znam takiego, które by się na jednym brzegu rozwinęło, prawda?
Czyli naturalną naszą potrzebą jest przekroczenie na drugi brzeg, objęcie drugiej strony.
Czy to z ciekawości, czy z miłości, czy z próby zdobycia wiedzy, prawda?
Różne są temu powody.
Ale to jest pytanie, które bardzo często do mnie wraca, zwłaszcza to na takich bolesnych pograniczach, w czasie wojen.
Po co ci te mosty? Zobacz, co się dzieje w Były Jugosławii, co się dzieje dzisiaj w Ukrainie.
Mosty wylatują w powietrze, prawda?
W jedną noc, potem odbudować je trzeba całych często lat, pokoleń, żeby one naprawdę się odbudowywały, prawda?
I często wrogowie przybywają do nas po tych mostach.
Więc może lepiej w ogóle odciąć się, może zrezygnować z mostów, okopać się na swoim brzegu,
zabezpieczyć swoje, zabezpieczyć swoją rodzinę, zabezpieczyć swoje dziedzictwo, ocalić je przed innymi, przed niebezpieczeństwem, czy ryzykiem najazdu, przybyszy i tak dalej.
I często bywałem w takich sytuacjach, kiedy rozumiałem tą potrzebę okopania się.
Jak przychodzi zagrożenie życia, będąc matką, pani by zrobiła wszystko, żeby zamknąć się i zabezpieczyć swoich najbliższych, swoje dzieci,
fortecy, która oby była jak najtrwalsza, prawda, przed agresją wroga.
Ale jest też coś takiego, że nawet jeżeli do takiej sytuacji dochodzi, no to one nie mogą być na zawsze.
Wcześniej czy później pani by odczuła to, co pani dawało życie, zabezpieczało tą fortecę jako więzienie,
jako coś, co chce pani rozsadzić od środka, prawda, bo wyjść, zajrzeć, przekroczyć,
że jest w nas taka naturalna potrzeba, żeby tego dokonać.
Nawet wobec swoich dzieci będzie pani długo chciała, żeby one nie opuszczały domu,
bo są bezpieczne, ale wie pani, że kiedyś ten próg przekroczą, narażą się na ryzyko.
Spotka ich niebezpieczeństwo, prawda, nieznana jakaś rzeczywistość.
Nie jesteśmy w stanie utrzymać sytuacji zamkniętego domu.
Czyli musimy mieć kulturę przekroczenia.
To jest właśnie sztuka budowania mostu, która pozwala nam uwolnić, prawda,
tą potrzebę przejścia, transgresji, przemiany, spotkania z innością, spotkania z nieznanym.
Nie jesteśmy bez tego w stanie żyć.
I teraz mówię o tym jako kulturze, bo wszystko zależy od tego, jak to zrobimy.
Możemy to zrobić w sposób destrukcyjny, może to spotkanie nam się nie udać
i wtedy będziemy całe życie mieli taki resentyment lęku, strachu
i będziemy na tym budowali to swoje życie.
Więc szalenie ważne jest jak najwcześniej, od najwcześniejszych lat
przygotować nasze dziecko na takie spotkanie, na taką sytuację,
bo wcześniej czy później to do nas przyjdzie.
A jeżeli się nie uda, jeżeli będzie to związane z różnymi niepowodzeniami, słabościami,
no to pytanie jest, jak to odbudować wtedy.
Nasza praca właściwie cały czas polega na odbudowywaniu.
Zawsze jesteśmy w sytuacji, w której wcześniej coś zostało zerwane,
coś się nie udało, coś zepsuło, coś zburzono.
I wtedy pytanie jest, jak to odrodzić, jak to na nowo zawiązać.
Więc to jest jeszcze trudniejsze, bo nigdy nie jesteśmy w sytuacji zero,
że od sobie jakby z czystej pozycji budujemy przejście na drugą stronę.
Zawsze jesteśmy w sytuacji tego, że coś bolesnego pamiętamy,
że coś się tragicznego wydarzyło wcześniej.
Czyli ta przepaść ma jakieś swoje zakorzenienie w rzeczywistości,
w historii, w naszym życiu.
I to jest bardzo piękna konstrukcja taka,
że most się na początku buduje troszkę jak twierdze.
Trzeba ją mocno osadzić na brzegu.
Trzeba mieć oparcie.
Czyli trzeba jakby mieć poczucie, kim się jest.
Własnej tożsamości, własnej odrębności.
Nie da się bez tego mostu zbudować.
I dopiero potem przychodzi taki moment,
kiedy już wydaje nam się, że już mamy tą wieżę swoją, prawda, zrobioną.
I nagle się okazuje, że na tym się rzecz nie kończy.
Że musimy dokonać tego przejścia do tego bardzo delikatnego, wąskiego włókna,
które łączy nas z drugą stroną.
Bardzo delikatnego i zawsze wrażliwego bardzo.
W tym jest cała sztuka przejścia.
I to włókno można bardzo łatwo zburzyć, zerwać.
I wokół tego cały czas ta praca się toczy.
To jest coś bardzo, bardzo delikatnego, misternego.
Nieprzypadkowo.
Tym największym wtajemniczeniem architektów w dawnym świecie,
tych Neymarów, którzy byli architektami tam na Bałkanach,
stąd znam to słowo,
to było właśnie zbudowanie mostu.
To był jakby najwyższy egzamin,
który się otrzymywało, kiedy są dwa ostre brzegi,
wartki, górskiej rzeki i przerzucić, zbudować taką konstrukcję,
która na trwałe silnym mostom by to powiązała,
było największą sztuką.
Więc to jest metafora oczywiście,
ale tak też na tym nasze życie polega na pograniczu,
że mamy most, ostre brzegi, prawda?
Ludzi, którzy walczą o swoją odrębność,
bronią swoje tożsamości, pielęgnują swoje języki i tak dalej.
Ale to pytanie, dobrze, no ale mamy żyć razem, prawda?
Mamy wspólny kraj, wspólne ziemię, wspólny los,
wspólną odpowiedzialność za całe nasze miasto,
za cały nasz kraj i wtedy domaga się to od nas
zbudowania tego, co w naszym języku,
znowuż bardzo ważne słowo, tkanki łącznej.
Czyli tego, co decyduje o życiu naszego organizmu.
Nasze komórki w organizmie mogą obumierać,
będziemy żyć dalej.
Natomiast jak zacznie obumierać w naszym organizmie
tkanka łączna, to zaczynamy naprawdę umierać.
Chciałabym jeszcze wrócić na chwilę do języka,
bo w tym momencie dla nas język jest narzędziem komunikacji,
ale język też wyklucza, język też zamyka,
zwłaszcza w czasie niepewności, w czasie wojen.
Jak budować dialog, jeżeli istnieje ta bariera językowa,
jeżeli my czasem nie potrafimy w obrębie
naszego własnego języka się dogadać i porozumieć?
Wracamy do poezji, w jakimś sensie słowo musi się sprawdzić,
ono musi mieć brzmienie,
musi tęczować wiarygodnością i prawdą,
inaczej mamy kiczowatą grafomańską poezję i czujemy.
W związku z tym, żeby wiersz zabrzmiał,
on musi uruchomić taki rezonans,
takie wibracje, które nadają prawdę jego słowom
i styką tych słów i współbrzmienią tych słów.
I istnieje coś takiego, myślę,
że możemy sobie wyobrazić dialog jako wyrażanie swoich racji.
I często mamy w demokracji ten problem,
że okej, mamy wspólny stół,
każdy mówi swoje,
każdy mówi w swoim imieniu,
w imieniu swoich, reprezentuje swoich.
I co?
Właściwie rzeczywistość się nie zmienia.
Wychodzimy z tego stołu utrwaleni tylko,
często zwłaszcza jak dojdzie do jakiejś kłótni i tak dalej,
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne