„Jedzenie w sztuce” w krakowskim MOCAK-u

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Nie wiem jakie są Wasze pierwsze skojarzenia, kiedy słyszycie hasło jedzenie w sztuce.

Temat wydaje się niezwykle szeroki. Można myśleć o obrazach, o różnego rodzaju martwych naturach.

Mnie do głowy przyszły, mówiąc szczerze, w pierwszym odruchu dwa filmy.

Pierwszy to jest Uczta Babet Gabriela Aksela z 1987 roku. To jest duński film.

No a drugi to jest, wydaje mi się, że taki film legendarny również ze względu na obsadę.

To jest film Wielkie Żarcie z 1973 roku Mario Ferrerego.

One pokazują podejście do jedzenia w sposób bardzo różny i też takie ogromne zróżnicowanie w tej materii pokazuje najnowsza wystawa w krakowskim Mocaku.

Ona się nazywa Jedzenie w sztuce i oczywiście dotyczy tych przedstawień czy wyobrażeń artystów współczesnych.

Nie oglądamy tutaj prac barokowych czy oświeceniowych. Mówimy tu i teraz w sztuce, nie tylko polskiej, ale także światowej.

Ja się bardzo cieszę, że udało mi się zaprosić do rozmowy na ten temat jedną z kuratorek tej wystawy.

Wystawę kuratoruje Maria Anna Potocka i pani Martyna Sobczyk.

I to właśnie Martyna Sobczyk związana z krakowskim Mocakiem jest dzisiaj Waszym i moim gościem.

Pani Martyno, bardzo jest mi miło Panią powitać w audycjach kulturalnych.

Mnie również. Witam Pani Aleksandrę.

Myślę, że pewnym wprowadzeniem do rozmowy na temat tej ekspozycji będzie nawiązanie do całego cyklu, który Mocak realizuje.

Bo to już jest jedenasta podsłona cyklu, w którym kuratorzy Mocaku, właściwie Mocak, przygląda się różnym przedstawieniom życia codziennego.

Tak, jest to już jedenasta ekspozycja z tej flagowej serii Mocaku Cywilizacja w sztuce, w której przyglądamy się, jak artyści interpretują różne ważne obszary życia.

I w poprzednich edycjach analizowaliśmy tematy takie jak sport, ekonomia, historia, polityka, analizując zawarte w nich prawdy i związane z nim manipulacje.

I można powiedzieć, że właśnie w tym kontekście tych poprzednich odsłon jedzenie wydało się nam dość wyjątkowym tematem.

Poker jako warunek naszego przetrwania tak naprawdę wpływa na pozostałe aspekty naszego życia.

I dlatego poprzez ten jeden naczelny temat ta wystawa, można powiedzieć, jest bardzo wielowątkowa i wieloaspektowa.

Myślę, że podjął się Pani ogromnego zadania. Kiedy zaczęłam się zastanawiać nad tym tematem jedzenie, to pomyślałam jak on jest szeroki, jak w różne sposoby można go interpretować.

Już pomijam samą mnogość jedzenia, to znaczy w ilu formach ono się przejawia, ale też jak różne można mieć do niego podejścia.

Ale wydaje mi się, że wątek, który bardzo często podejmują artyści i to również artyści, których pracę można oglądać w Muzeum Sztuki Współczesnej w Krakowie,

to jest wątek ilości. Mówiąc o jedzeniu, myślimy z jednej strony o ogromnym niedoborze i to jest sytuacja ogólnoświatowa, ale odczuwana też w Polsce.

Mam nadzieję, że zaraz porozmawiamy o tym, że MOCAK współpracuje przy tej wystawie z Bankami Żywności w Krakowie, a z drugiej strony to jest ogromny nadmiar.

To jest wrażenie, któremu można ulec wchodząc chociażby do supermarketu albo słuchając ile ton, bo mówimy o tonach żywności, rocznie się wyrzuca czy marnuje.

Tak, zauważyliśmy różne oblicze tego nadmiaru. Z jednej strony to jest źle zbilansowana dieta i skutki zdrowotne źle zbilansowanej diety.

Z drugiej strony galopujący konsumpcjonizm i niestety to marnotrawstwo jedzenia w momencie, kiedy żyjemy w tej kulturze nadmiaru i wszystko jest dostępne.

No i ten przeciwny biegun, czyli głód, związane z tym upokorzenie kryzysy humanitarne.

I te wątki zarówno z jednej, jak i z drugiej strony siłą rzeczy musiały pojawić się w obrębie wystawy.

Dlatego też dużo osób mi mówiło, że jedzenie będzie tym przyjemnym tematem, dlatego że będzie smacznie, pięknie.

Ale później okazało się, że jednak opowiadając poprzez jedzenie o współczesnym świecie, te obrazy nie zawsze będą, nazwijmy to, kojące, a bardziej wzbudzające refleksje, czasem szokujące dla widza.

Odwołam się do filmu, który przywołałam, mianowicie do wielkiego żarcia, bo tam jedna z bohaterek widząc, co robią główni bohaterowie, staje taka osłupiała i mówi, jesteście okropni, dlaczego jecie, nie będąc głodnymi.

I to myślę, że jest odwołanie również do prac, o których pani powiedziała.

Natomiast też pomyślałam, oglądając pracę, że niektóre z nich można interpretować bardzo dosłownie, bo jest takie powiedzenie przez żołądek do serca.

Tu oczywiście od razu przyszła mi do głowy fotografia Jadwigi Sawickiej, na której widzimy takie bardzo charakterystycznie ulepione serce.

To jest, można powiedzieć, taka praca dość ironiczna z przymierzeniem oka, dlatego że z jednej strony serce jednak jest organem i jego anatomiczna forma jest daleka od tej symbolicznej, z którą obcujemy na co dzień.

I artystka uformowała w takie symboliczne serce mielone mięso, wracając do tego, nazwijmy to, pierwotnego materiału.

Ta praca, można powiedzieć, pokazuje też potencjał symboliczny trwiący w wiedzaniu, czyli jeden z tych takich wątków pojawiających się na wystawie.

Dlatego, że można powiedzieć, w tym pierwszym rozwiązaniu wobec wystawy, większość prac, które były takimi naszymi pierwszymi typami, to były prace, które były albo w jakiś sposób zakotwiczone w takim historycznym rozczytaniu tematu jedzenia,

czyli właśnie motywy martwych natur, czy różnego rodzaju kompozycje, w których jedzenie było symbolami innych, można powiedzieć, rzeczy.

Dopiero w tym drugim rozczytaniu pojawiło się dużo prac, które, nazwijmy to, są wokół jedzenia, ale już opowiadają o tematach, nazwijmy to, światopoglądowych,

odnoszą się do różnic kulturowych, czy nawet do problemów natury geopolitycznej.

Jedzenie wydaje się być też, tak jak pani powiedziała, pewną formą nawiązywania, czy odwoływania się, komentowania sytuacji na świecie,

ale może w tej rozmowie warto się też cofnąć do lat czterdziestych, bo to właśnie wtedy taki amerykański psycholog Abraham Maslow

sformułował swoją słynną hierarchię potrzeb wyrażoną za pomocą piramidy.

Jedzenie jest jedną z podstaw tej piramidy, co oznacza, że jakkolwiek byśmy interpretowali pożwienie, pokarm, jedzenie,

no to tak naprawdę to jest baza naszego funkcjonowania.

Punktem wyjścia było to, że jedzenie jest potrzebą fizjologiczną, nie tyle jedzenie, co potrzeba zaspokajania głodu.

Okazuje się, że za tą potrzebą idzie szereg innych potrzeb.

Jedzenie to też zaspokajanie potrzeb psychologicznych, potrzeb społecznych.

Jedząc otrzymujemy poczucie getyfikacji, jedzenie daje nam poczucie przynależności,

jedzenie jest elementem budowania wspólnoty, ale także elementem budowania naszej tożsamości.

Więc ten aspekt biologiczny oczywiście jest u podstaw, dlatego że też od tego aspektu biologicznego

najłatwiej było dojść do tych wątków ekonomicznych, czyli pokarm jako zapłata za pracę,

ale też pokarm jako, można powiedzieć, taki motor rozwoju naszej cywilizacji

ze względu na to, że ludzie jednak odbywali wędrówki w poszukiwaniu jedzenia,

odkrywali dzięki temu świat, ale też ten niedobór jedzenia prowadził często do różnego rodzaju konfliktów.

I tutaj właśnie pokazuje się, znowu to szersze rozczytanie, gdzie od tego pierwszego punktu,

czyli podstawy naszej egzystencji dochodzimy do tego, że jednak jedzenie jako takie

może być bardzo wieloaspektowe i dotyczyć każdej naszej strefy życia.

Dlatego, że jest elementem różnego rodzaju rytuałów, kultów, religii tych mniejszych wspólnot rodzinnych,

jak i tych większych, całych społeczeństw.

Tutaj staraliśmy się, chociaż część z tych wątków zasygnalizować na wystawie,

dlatego wydaje mi się, że o jedzeniu poprzez sztukę można było wysnuć naprawdę wiele historii

i stworzyć z tego materiał na bardzo wiele wystaw, które byłyby w dalszym ciągu ciekawe,

zróżnicowane i też niezwykle, nazwijmy to, aktualne.

Również w związku z tym, co Pani przed chwilą powiedziała, jestem bardzo ciekawa,

jak Pani zaplanowały tę wystawę, to znaczy w jaki sposób przygotowywałyście się do niej

razem z Marią Anną Potocką, tak żeby utworzyć spójną historię,

którą można odczytać odwiedzając MOCAK.

Tak jak w poprzednich edycjach tej wystawy, nigdy nie zakładamy klucza medialnego.

Liczy się bardziej to, jaki przekaz ma dana praca,

dlatego na tej wystawie można zobaczyć zarówno obiekty, instalacje, malarstwo, fotografie,

te główne media współcześnie wykorzystywane przez artystów.

Więc to jest z jednej strony dobre założenie, że nie stawia się do tego ograniczenia,

a z drugiej strony to pozwala też dojść do takiego momentu dość dużego nadmiaru

i chcieliśmy też mimo wszystko te media w miarę zrównoważyć w obrębie wystawy,

dlatego że dałoby się bez problemu zrobić z tego wystawę o motywach jedzenia

właśnie w sztuce wideo artystów, bez problemu osobną wielką ekspozycję

odnośnie piac przestrzennych.

Odrzucenie tego z jednej strony nie było ograniczeniem,

a z drugiej strony też spowodowało, że sami mieliśmy w pewnym momencie

do czynienia z nadmiarem i musieliśmy selekcjonować w obrębie własnych wyborów,

tak żeby każda z piac była wyeksponowana w sposób nazwijmy to godny

i czytelny na wystawie.

Wystawa oficjalnie nie jest podzielona na działy,

ale w momencie kiedy się przez nią przechodzi można zobaczyć,

jak jednak te rzeczy zostały uporządkowane względem treści,

dlatego że sam wstęp wystawy to jest właśnie to odwołanie się do jedzenia w sztuce

jako motywu eksplorowanego już od wiegów przez artystów,

dlatego że na początku mamy wanitatywne, martwe natury

i prace, w których liczy się sposób zakomponowania tego jedzenia w obrębie stołów,

ale z racji tego, że mamy tutaj do czynienia już z artystami współczesnymi,

często te rzeczy są, można powiedzieć, takimi mocnymi interpretacjami

i z jednej strony będziemy mieć dość klasyczne martwe natury Artura Nachta Samborskiego

czy Cybisa, czy Nowosielskiego, a zaraz obok zobaczymy instalację Oskara Dawickiego,

gdzie są wystawione prawdziwe produkty spożywcze,

przed którymi stoją timery odliczające czas do daty ich ważności

i to jest też pokazanie tego wanitatywnego aspektu jedzenia,

ale w zupełnie innym odczytaniu.

Najpierw przechodzimy przez te prace inspirowane w mniejszym bądź większym stopniu

wanitatywnymi, martwymi naturami i malarstwem animalistycznym.

Później wchodzimy, można powiedzieć, w taką próbę do konstrukcji tego,

że stereotypowo uznaje się kuchnię za domenę kobiet

i mamy tam przez np. utensylia kuchenne,

konieczną pracę Marty Rosler, wideo, w którym ona robi przegląd sprzętów kuchennych,

które nagle w jej rękach wyglądają jak narzędzia oporu

albo dość dosadne wideo Małgorzaty Markiewicz-Krakowskiej artystki,

które było reakcją na brak ustawy antyprzemocowej

i również brak dofinansowania fundacji wspierającej ofiary przemocy domowej.

Są też w tym dziale prace, które są emancypacją i wyzwoleniem

poprzez próby pokazania, że kuchnia to nie jest tylko i wyłącznie przestrzeń,

w której kobieta musi się sprawnieć gotując,

dlatego że np. Agata Zbylut wykonuje różnego rodzaju ćwiczenia fizyczne,

wykorzystując kuchnię jako salę treningową.

Mamy m.in. fotografię Natalii LL z serii Consumer Art i Post Consumer Art,

czy wspaniały autoportyc Sary Lukas.

Później przechodzimy jakby do, nazwijmy to, dekanatu deserów,

w którym są przedstawione różnego rodzaju słodkości,

ale gdy przyjrzymy się bliżej, często pod tą słodyczą

kryje się pewien rodzaj goryczy

i też ten dział wystawy pokazuje,

że nie zawsze multiplikacja tej słodyczy

może doprowadzić do naszej większej przyjemności i spełnienia.

Później przechodzimy do działu, w którym jest dużo prac,

z jednej strony dotyczących tej galopującej konsumpcji,

tego jak ludzie wybierają to, co jedzą poprzez to, co jest modne,

to jak jedzenie jest przedstawione w reklamach

i jak artyści też nie zgadzają się z różnymi trendami,

m.in. instagramowym foodportem i tym,

że mamy do czynienia z kompozycjami,

w których liczy się tylko i wyłącznie ten estetyczny aspekt,

a często mamy do czynienia z kompozycjami,

w których produkty nie pasują do siebie,

a poprzez różnego rodzaju chwyty podczas sesji zdjęciowych stylizacyjne

to jedzenie już tak naprawdę nie nadawałoby się do spożycia.

Są też prace, które można by było określić takim dość wyświechtanym sloganem,

że jesteś tym, co jesz,

ale okazuje się, że na tej wystawie jedzenie może być też rodzajem autoportretu.

Zauważyliśmy i to z jednej strony to, jak artyści prezentują to, co jedzą.

Może widzowie na tej podstawie wysuwają często bardzo daleko idące wnioski

odnośnie tego, czy czyjaś dieta jest zdrowa,

czy ktoś jest leniwy, czy ktoś jest osobą kulinarnie zaawansowaną

i jego wybory są bardziej wyszukane,

ale także, że takim autoportretem może być wnętrze naszych lodówek.

Nie tylko to, jakie mamy produkty,

ale to, w jaki sposób są one uporządkowane.

Czy mamy porządek, czy mamy chaos,

czy te produkty, które są przechowywane tam,

składają się w pewne całości.

To są takie dziwne przedstawienia nas samych

poprzez takie aspekty, o których nie myślimy na co dzień,

ale także poprzez te prace można dostrzec to,

że jedzenie jako takie z jednej strony pozwala nam przetwić,

ale z drugiej strony to, co jemy, jakość tego jedzenia,

regularność jedzenia wpływa także na nasze samopoczucie,

na to, czy jesteśmy bardziej podatni na przykład na stres,

na to, czy jesteśmy zadowoleni,

to jest ta wcześniej wspomniana gratyfikacja,

czyli tak naprawdę na to, jak egzystujemy w obrębie zbiorowości.

Ostatni taki dział, można powiedzieć najtrudniejszy dla widzów,

to jest dział dotyczący z jednej strony ekonomicznych aspektów jedzenia,

mamy tam na przykład porównywanie posiłków ucznia w szkole

z posiłkiem osoby w ośrodku dla uchodźców,

mamy tam przedstawienie, ile po karmu można kupić za daną kwotę,

co też nam pokazuje pewnego rodzaju dysproporcje w obrębie danego kraju,

czy prace dotyczące bezpośrednio konfliktów zbrojnych,

m.in. trwającej dalej wojny nauki.

To jest pytanie bardziej o formę niż o treść,

mianowicie takie reinterpretacje istniejących już dzieł.

Jedną z prac, które promują wystawę,

jest praca Rebeki Rutten, na której pojawia się pizza.

Trochę z zaskoczenia.

Cała ta seria fotograficzna, my prezentujemy tylko i wyłącznie jej fragment

w obrębie wystawy, inspirowana jest układami kompozycyjnymi

malarstwa okresu późnego renesansu.

I to jest okres, który bardzo interesuje artystkę,

dlatego że ówcześni twórcy skupili uwagę na klasie niższej i klasie średniej.

I ona uznaje, że w tym momencie we współczesnej kulturze fast foodu

w Stanach Zjednoczonych, czyli stałych bywalców Taco Bell, McDonalda, KFC.

Właśnie to są głównie te dwie grupy.

I wykorzystując te schematy ikonograficzne,

chciała stworzyć współczesne portrę tej klasy niższej i klasy średniej,

która stołuje się w miejscach, gdzie można otrzymać dużą ilość jedzenia,

niekoniecznie zdrowego, ale za dość niskie pieniądze.

Wszystkie osoby pozujące na tych fotografiach to są jej wizcy znajomi.

I poza takimi ujęciami portretowymi tworzy też kompozycje dość wysmakowane estetycznie,

na które składają się fast foody.

Z jednej strony te prace są żartobliwe i są, nazwijmy to, dość przyjemne dla oka,

dlatego że to są bardzo przemyślane kompozycje.

A z drugiej strony już jakby sygnalizują, że poprzez jedzenie w obrębie tej wystawy

będziemy opowiadać o współczesnym człowieku.

I to nie zawsze w tym ujęciu, który każdemu z nas się spodoba.

Na koniec naszego spotkania chciałam nawiązać do współpracy,

którą Państwo nawiązali z Bankiem Żywności, oddziałem w Krakowie.

To jest chyba pewne podsumowanie tego, o czym do tej pory mówiłyśmy,

o jedzeniu, którego może brakować, o jedzeniu, które staje się deficytem niezwykle odczuwalnym,

ale też o ludziach, którzy ten deficyt zauważają.

I MOCAK w Krakowie jest miejscem, w którym przez czas trwania wystawy,

czyli do 16 marca przyszłego roku, jedzenie można oddawać.

Oczywiście takie, które Bank Żywności może przyjąć.

To muszą być produkty o dłuższym terminie przydatności do spożycia.

I przez cały ten okres trwania wystawy bardzo zachęcamy do tego,

żeby przy okazji wizyty w muzeum też przenieść coś i stać się darczyńcą

i trochę wspomóc organizację, która jest bardzo nam bliska.

W takim razie nie pozostaje mi nic innego, żeby zachęcić Was do odwiedzenia MOCAK-u w Krakowie.

Wystawa Jedzenie w Sztuce jest dostępna do 16 marca.

I jak mam nadzieję, że wynika z naszej rozmowy, to jest nie tylko duże przeżycie estetyczne,

okazja do refleksji, ale też okazja, żeby zrobić coś dobrego.

Tak jak wynikało ze słów, które padły przed chwilą, wypowiedziała je Martyna Sobczyk,

współkuratorka wystawy Jedzenie w Sztuce, której bardzo dziękuję za to spotkanie.

Dziękuję również. Chciałam trochę na zasadzie klamy jeszcze w nawiązaniu do tego,

co padło na początku, czyli odwołania do Wielkiego Żarcia czy Ucztę Babet.

Wystawię Jedzenie w Sztuce, co będzie towarzyszyć kino letnie,

więc już jak zacznie być ciepło na zewnątrz, to serdecznie zapraszamy,

dlatego że oba te filmy są elementem właśnie programu zaplanowanego do naszych prezentacji.

Więc zachęcamy Jedzenie nie tylko w Sztuce, ale też w filmie.

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

„Jedzenie w sztuce” w krakowskim MOCAK-u

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”