Wybrany utwór: Jak powstawał powojenny Gdańsk, czyli „Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa”
Choć socrealizm w architekturze mieszkaniowej kojarzy się przede wszystkim ze stołecznym MDM-em oraz Nową Hutą w Krakowie, to w poszukiwaniu jego śladów warto udać się do gdańskiego Wrzeszcza. Historię wybudowanej tam Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej przybliża najnowsza wystawa w Muzeum Gdańska.
Wystawa czasowa pt. „Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa”, prezentowana w Zespole Przedbrania, oddziale Muzeum Gdańska, przybliża kulisy powstania GDM, zrealizowane pomysły, które miały zapewnić komfort mieszkańcom oraz koncepcje, których nie wcielono w życie.
Decyzja o powołaniu GDM-u była związana z ogromnymi zniszczeniami centrum Gdańska, a także pomysłem połączeniem Gdyni i Gdańska szeroką drogą – główną ulicą Wrzeszcza, Aleją Grunwaldzką. Za projekt urbanistyczny Wrzeszcza była odpowiedzialna wileńska architektka Irena Heilmanowa. Szczegółowy plan opracowywał architekt Wacław Rembiszewski wraz z Józefem Chmielem i Władysławem Lewem. Za projektowanie GDM’u w latach 1953-1963 odpowiadał Daniel Olędzki.
Na terenie GDM’u powstały liczne kawiarnie, sklepy oraz restauracje, z których najsłynniejszymi były Cristal oraz Olimp, zlokalizowany na szczycie 17-kondygnacyjnego wieżowca popularnie zwanego „Dolarowcem”, który wybudowano w 1969 roku już w nowoczesnych formach.
Na wystawie czasowej w Sali Sądowej Zespołu Przedbramia zostały zebrane fotografie z lat 50.-60. XX wieku, w tym unikatowe zdjęcia makiet z niezrealizowanymi koncepcjami oraz plan GDM’u z 1954 roku przekazany przez żonę głównego projektanta, architektkę Danutę Olędzką.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Kiedy przygotowywałam się do dzisiejszej rozmowy i w ogóle dowiedziałam się o wystawie, o której chciałabym, żebyśmy dzisiaj porozmawiali,
to zaczęłam myśleć o tym, z czym kojarzy mi się odbudowa. Właściwie nie tylko mnie, tylko jakie są najszerzej znane i najbardziej dostępne skojarzenia związane z odbudową.
W Warszawie oczywiście to jest odbudowa stolicy. Myślę zresztą, że nie tylko w Warszawie, bo przecież cały kraj odbudowywał swoją stolicę.
Zresztą w różnych częściach kraju do dzisiaj na tym tle są pewne spięcia i niesnaski.
Myślę, że cała historia przemysłu, fabryk, zbrojeń, plan sześcioletni, który zakładał rozbudowę i budowę takich miejsc jak Huta Lenina, Huta Warszawa, czy zakłady azotowe w Kędzierzynie,
to pokazuje, że w całej Polsce działy się bardzo duże plany budowlane, bardzo imponujących rozmiarów niekiedy.
Rzadziej w tym kontekście myślimy o takiej odbudowie mieszkaniowej związanej nie tylko z zapewnianiem miejsc do życia, co było absolutnym priorytetem w czasie deficytu mieszkaniowego,
ale też stworzeniem koncepcji urbanistycznych i architektonicznych, takich założeń, które w wielu miastach pozostały z nami do dziś.
I wydaje mi się, że taką koncepcją mniej znaną, no szczególnie poza Pomorzem, jest Grunwaldzka dzielnica mieszkaniowa.
To jest osiedle, które powstawało, chciałabym powiedzieć powstało, ale ono nie powstało do końca w Gdańsku, konkretnie w gdańskiej dzielnicy Wrzeszcz.
Bo też nie bez powodu Grunwaldzka dzielnica mieszkaniowa została właśnie tam ulokowana, ponieważ centrum Gdańska w wyniku działań wojennych zostało właściwie całkowicie zniszczone.
To była część miasta zrównana z ziemią. Dla Wrzeszcza zawierucha wojenna była nieco łaskawsza i dlatego postanowiono tę dzielnicę wykorzystać jako takie centrum handlowe,
też centrum usługowe, takie po prostu serce miasta. Ja z Gdańskiem, z Pomorzem nie jestem osobiście związana.
Nie mam też bardzo rozległej wiedzy na temat tego regionu. Natomiast zaprosiłam kuratora wystawy, wystawy w zespole Przedbramia w Gdańsku,
które też jest częścią Muzeum Gdańska. Wystawa nazywa się Grunwaldzka dzielnica mieszkaniowa, a jej kuratorem jest pan Klaudiusz Grabowski z Muzeum Gdańska,
którego bardzo miło jest mi powitać w audycjach kulturalnych.
Witam Państwa, dzień dobry.
Jeżeli Pan się zgodzi, to poproszę może o rozwinięcie tego, co przed chwilą powiedziałam.
To znaczy, żebyśmy naszkicowali sobie jakiś obraz sytuacji, w jakiej Gdańsk, mieszkańcy Gdańska byli po zakończeniu wojny.
Umownie, powiedzmy, w 1945 roku. Zniszczenie, zburzenie Warszawy, no to jest powszechnie znana historia.
Natomiast świadomość tego, jak wojna obeszła się z innymi miastami, chyba jest nieco mniejsza.
Gdańsk, jeżeli tutaj mowa o zniszczeniach, przodował w tej statystyce niestety w Polsce.
To był wynik tego, że miasto miało się bronić jak najdłużej, żeby opóźnić marsz Armii Czerwonej na Berlin.
Władze cywilne miasta chciały poddać Gdańsk, ale władze wojskowe się nie zgodziły, więc ofiarami padli mieszkańcy cywilni i samo miasto.
W wyniku samych walk miasto zostało mocno zniszczone, a później Armia Czerwona jeszcze uznała Gdańsk za miasto zdobyczne i jeszcze kilka miesięcy po wojnie trwała dewastacja miasta.
Najmocniej zniszczone było Śródmieście Gdańska, na tyle zniszczone, że w ogóle zastanawiano się, czy warto odbudowywać je.
I padł pomysł właśnie, żeby te nowe centrum ulokować w mało zniszczonym Wrzeszczu, albo zbudować w ogóle nowe centrum bliżej morza, w okolicach dzielnicy Nowy Port.
Ostatecznie wyliczenie ekonomiczne, ale także wartość zabytkowa centrum miasta sprawiły, że ta odbudowa Śródmieścia ruszyła trzy lata mniej więcej po wojnie.
Ale, co też istotne, dzieje w Gdańsku po wojnie nie można rozpatrywać jakby osobno.
Trzeba na to patrzeć szerzej i mówić o Trójmieście, o Gdańsku w okolicach Gdyni.
Bowiem architekci zaraz powołnie przystąpili do planowania takiej nowoczesnej, dużej aglomeracji nad Zatoką Gdańską.
Nazywano to początkowo zespołem GD. Obecnie mówimy na to po prostu Trójmiasto.
Urbaniści uznali, że najważniejszymi ośrodkami dla tego zespołu będzie Śródmieście Gdańska i Śródmieście Gdyni, które nie było takie zniszczone.
Ponieważ ta aglomeracja jest bardzo rozciągnięta w tej przestrzeni geograficznej, uznano, że przyda się jeszcze jeden ośrodek taki handlowo-usługowy i ulokowano go najkorzystniej, czyli mniej więcej prawie w środku zespołu na terenie tak zwanym zainwestowanym, czyli właśnie we Wrzeszczu.
Wrzeszcz został wytypowany do stworzenia takiej handlowej, reprezentacyjnej dzielnicy i na wzór tego, co się działo w Warszawie, gdzie w tym czasie powstawał MDM, uchwalono w Gdańsku w 50. roku stworzenie GDM-u, czyli Grówalskiej Dzielnicy Mieszkaniowej.
Po GDM-ie jeszcze we Wrocławiu zaczęto budować KDM, czyli Kościuszkowską Dzielnicę Mieszkaniową. I w tych trzech zniszczonych miastach miały powstać takie właśnie nowoczesne, na odpowiednią skalę oczywiście, dzielnice w centralnych częściach miasta.
I to jakby jest geneza Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej.
Osią Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej w założeniu miała być i z tego, co wiem, do dzisiaj jest Aleja Grunwaldzka. To jest pewnie droga, którą wielu z naszych słuchaczy zna, bo to jest droga, która łączy Gdańsk i Gdynię.
Ona jest rzeczywiście imponujących rozmiarów i też imponujących rozmiarów miał być GDM, bo to miało być 11 tysięcy mieszkań, które miały zapewnić dom 80 tysiącom osób.
I to wszystko zaplanowane było początkowo. Tutaj mam nadzieję, że zaraz porozmawiamy o tym, jak plan miał się do późniejszej realizacji. Na niemal 100 hektarach, czyli teren był ogromny.
W prasie pojawiają się takie informacje, one nie są do końca ścisłe. W samym GDM-ie miało mieszkać około 20 tysięcy, natomiast cały Wrzeszcz miał mieć 80 tysięcy.
I cały Wrzeszcz miał być największą dzielnicą mieszkaniową Gdańska i Trójmiasta w ogóle. We Wrzeszczu w 1950 roku mieszkało już blisko 70 tysięcy osób.
Stanowiło 1 trzecią mieszkańców Gdańska. Także ten Wrzeszcz był główną dzielnicą mieszkaniową miasta i GDM miał być jego centrum, sercem i jednocześnie największą dzielnicą handlową dla całego Trójmiasta po prostu.
Więc to tak wygląda, jeżeli chodzi o rozmiary. Właśnie Grunwaldzka była tą osią całego Trójmiasta, łączącą w ogóle Trójmiasto z południem Polski.
I to była pierwsza inwestycja, zanim jeszcze przystąpiono do budowy GDM-u, poszerzenie tej ulicy, ponieważ ona przed wojną nie pełniła takiej funkcji i była tylko jedną pasmówką po prostu z torami tamwajowymi.
I po wojnie trzeba było właśnie we Wrzeszczu wyburzyć jedną pierzeję ulicy, przesunąć ulicę, żeby obecnie Grunwaldzka ma po trzy pas w obu kierunkach, no i wydzielone torowisko tramwajowe.
Dzięki temu jest ta przepustowość. Bez tego Trójmiasto byłoby po prostu nieprzejezdne. Także to była pierwsza inwestycja i do niej dodano ten GDM, który miał stanowić jakby oprawę tej głównej drogi łączącej Gdańsk-Sopot i Gdynię.
Taką oprawę właśnie o odpowiedniej skali. No bo Wrzeszcz przed wojną zabudowa Wrzeszcza nie była taka imponująca. GDM, takie też było założenie socrealizmu, miało nadać centralny charakter zabudowie i całej dzielnicy.
Jeżeli jesteśmy przy tym temacie, to może warto go zgłębić, warto zgłębić założenia GDM-u.
Ja w jednym z wywiadów, których pan udzielił przy okazji wernisażu i otwarcia wystawy, przeczytałam, że w GDM-ie w tych latach pięćdziesiątych, sześćdziesiątych kwitło życie towarzyskie, kawiarniane, że wtedy ludzie mieli możliwość usiąść.
No te kawiarnie z PRL-u, mimo że oczywiście czasy były trudne i takie kawiarniane życie to nie do końca był model spędzania wolnego czasu, któremu sprzyjała władza ludowa.
No ale rzeczywiście takich miejsc było o wiele więcej i one stawały się takimi towarzyskimi centrami. Podobnie było w GDM-ie.
Ja dotarłam do informacji o kawiarni morskiej, która chyba już ma w Gdańsku status takiej kultowej.
Tak, oprócz sklepów sieć taką usługowo-handlową miały uzupełniać kawiarnie i miejsca, restauracje i bary.
Projektowali znani gdańscy architekci wnętrza i przestrzeń tych miejsc i kilka tych lokali było szczególnie znane.
Pani wymieniła tutaj morską. Ona długo funkcjonowała, obecnie tradycja skontynuowana, tam jest kolonia artystów, także można napić ciekawy, spędzić tam miło czas.
Natomiast właśnie po wojnie morska została wyposażona w meble Władysława Wołkowskiego, artysty jeszcze działającego przed wojną.
Z tego co właśnie udało mi się znaleźć, to w tym samym czasie królowa Belgii, no tak została określona, tak naprawdę to była księżna Belgii.
I Liliana zakupiła do swojej rezydencji także ten sam model mebli, mebli kwiatowych.
Możemy je obecnie podziwiać w muzeum w Olkuszu, poświęcone twórczości Wołkowskiego.
Także te restauracje były i ciekawie wyposażone właśnie i stanowiły taki ośrodek życia kulturalnego.
Takim kultowym miejscem było też akwarium, położone dosyć blisko morskiej, gdzie był obrotowy parkiet, czyli taki tak zwany dysk.
Goście mogli tańczyć i wirować na podłodze jednocześnie.
I akwarium dwupoziomowy lokal był znany właśnie z dancingu, a te wszystkie lokale z lat 50. przebił krystal.
W latach 60. tak zwany kombinant gastronomiczny, gdzie był bar, restauracja z dancingiem i kawiarnia.
I to przez lata także funkcjonowało. Obecnie budynek jest bodajże na sprzedaż.
Został przebudowany i już zafracił swoje walory architektoniczne dosyć mocno.
Ale tak, przez lata Wrzeszcz był tym zagłębiem nie tylko sklepowym, ale także rozrywkowym.
Miasta nie jeździło się tylko do Sopotu, ale także do Wrzeszcza.
Bo zaczęłam mówić o życiu towarzyskim, może trochę o życiu nocnym.
No ale też nie da się ukryć, że cała koncepcja grunwalskiej dzielnicy mieszkaniowej zakładała pewną dostępność.
Dostępność do usług i do tego, co w zamierzeniu było potrzebne mieszkańcom.
To znaczy, mówię o całym systemie żłobków, przedszkoli, szkół, przychodni.
To było osiedle zaprojektowane z dużą troską o mieszkańców, no i ich komfort i wygodę.
Tak, to wszystko było wyliczone oczywiście.
Normatywy jednocześnie usztywniały, tak, jeżeli chodzi o projektowanie mieszkań,
bo przewidywały, że na jednego mieszkańca może przypadać tyle i tyle metrów kwadratowych.
Ale te normatywy też przewidywały, że do określonej liczby mieszkańców trzeba zaprojektować właśnie szkołę.
Odpowinnią ilość żłobków i przedszkoli.
To, co jeszcze mnie ujęło w projekcie GDM-u, to niezwykła staranność, jeżeli chodzi o komponowanie zieleni.
Trochę nam umyka, mówimy właśnie, że coś jest tak korzystnie położony komunikacyjnie.
Ale on też jest korzystnie położony, bo opiera się o zalesione wzgórza Jaśkowej Doliny, gdzie jest park leśny i tereny leśne.
I jeżeli sam pani wspomniałam, obszar GDM-u miał około 100 hektarów mieć, to sąsiadujący park leśny miał ponad 100 hektarów.
Czyli mieszkańcy mieli bezpośredni dostęp do dużego parku leśnego, ale jeszcze w samym GDM-ie były komponowane skwery, zieleńce.
Podwórka oczywiście także były zazielenione. Do tego sama Grunowalska pas przy jezdni był szeroko obsadzony zielenią, z ławkami co 80-20 metrów rozlokowanymi dla wygody mieszkańców.
I każda niemal ulica miała być obsadzona drzewami, które miały prowadzić właśnie do tych terenów w Jaśkowej Doliny.
A dworca we Wrzeszczu już w 1948 roku projektowano tak zwaną oś zieloną.
Aleję, która właśnie prowadziłaby nie tylko mieszkańców Wrzeszczu, ale także wszystkich przejeżdżających,
prosto z dworca do terenów rekreacyjnych w Jaśkowej Dolinie.
To świetny pomysł, niestety nie został on zrealizowany.
To co Pan powiedział przed chwilą, to zdanie, którym zakończył Pan swoją wypowiedź,
jest dla mnie taką oczywistą wskazówką, żeby zadać pytanie, co poszło nie tak.
Tak jak wspomniałam na początku, no Grunowalska dzielnica mieszkaniowa owszem powstała.
Istnieje do dzisiaj, bo przecież można ją oglądać. Stan w jakim jest, to jest zupełnie inna historia.
Ale ten ambitny plan, o którym rozmawiamy, on nie został zrealizowany w stu procentach.
On nie został zrealizowany w formie pierwotnie zaprojektowanej przez architektów.
Do tej pory w większości okracowań była informacja, że GDM jest takim projektem tego planu sześcioletniego,
więc okresu socrealizmu w Polsce.
Praca nad wystawą i trendy pokazały, że musimy GDM inaczej postrzegać.
GDM oficjalnie przestano realizować dopiero w 1963 roku.
Czyli realizacja trwała od 50 do 63, a więc już po odwilży znaczna część dzielnicy była realizowana i po prostu zmieniła się koncepcja GDMu.
Czyli ten GDM powstał w znacznej mierze, ale w innych już formach architektonicznych.
I w znacznej mierze udało się zrealizować tą mieszkaniówkę, zapewnić te mieszkania potrzebującym rodzinom,
ale one już powstały w wieżowcach i w takich, powiedzmy, znanych w dużej części miast Polski w formach.
Natomiast jeszcze z pierwszej powrotu lat 50. budynki nie wpłynęły na całkowitą zmianę postrzegania dzielnicy.
GDM nie przypomina MDMu, do czego tak architekci początkowo dążyli, zmierzali.
Przyszła ta odwilż, no już się projektowało inaczej.
Do tego te projekty w tych formach socjalistycznych były ekonomicznie nie do zrealizowania.
Te formy faktycznie obfite w zdobienia były kosztowne.
I nawet jak już projekty powstały, to już nie było pieniędzy na rzeźby, mozaiki w tych miejscach,
aczkolwiek mamy takie właśnie budynki w GDMu, gdzie widać, że w tych okrągłych tądach miały tam właśnie znajdować się mozaiki.
Także GDM jest taką dzielnicą mieszaną z tym takim oszczędnym socjalizmem,
ale większość to są już nowoczesne, modernistyczne budynki.
Powiedziałem o tej osi zielonej i ta oś zielona była o tyle istotna dla GDMu,
że w niej miał się znajdować taki najważniejszy budynek kulturalny dzielnicy, dom kultury.
W Gdańsku powołanie miały powstać trzy duże domy kultury.
Jeden w centrum, no nawiązujący oczywiście do Pałacu Kultury w Warszawie,
w wysokiej formie wieżowca i dwa mniejsze, niższe właśnie we Wrzeszczu i w Nowym Porcie.
I z tych planów udało zrealizować się tylko ten ostatni, w Nowym Porcie, ten najmniejszy.
Natomiast ten z centrum miasta i we Wrzeszczu nigdy nie wyszły poza jakby plany koncepcyjne architektów.
Ten Wrzeszczański miał stanąć właśnie w tej osi zielonej w otoczeniu dużego parku z rzeźbami, z fontannami,
który łączył się bezpośrednio właśnie z Parkiem Leśnym Jaśkowej Doliny.
Tutaj, żeby zrealizować te pomysły miało dojść do wyburzeń, no ale jak mówiłem przy Podwilży,
że zrezygnowano z tych planów, te wyburzenia też uznano za nieekonomiczne.
W ogóle dodam, że sam początek planowania GDM-u był takim pomysłem właśnie,
żeby zburzyć niemal wszystko i zbudować na nowo wzorem MDM-u warszawskiego we Wrzeszczu,
ale realia były takie, że budynki, które się nadawały do adaptacji trzeba było zostawić
i budować tylko tam, gdzie właśnie było miejsce, czyli przy Grunwaldzkiej,
gdzie ta ojca była najbardziej zniszczona, została poszerzona, więc tam było miejsce na nowe budynki.
To zapytam na koniec naszej rozmowy o to, jak historię grunwaldzkiej dzielnicy mieszkaniowej,
za pomocą jakich środków opowiadacie Państwo na wystawie, którą można oglądać w zespole Przedbramia.
Nasza rozmowa jest tylko wycinkiem rozważań na temat GDM-u.
Jak ta opowieść została przedstawiona w takiej formie wizualnej?
Materiałów było dużo, więc oczywiście to jest wybór materiałów.
Pokazaliśmy zdjęcia archiwalne, projekty wybranych obiektów architektoniczne,
pocztówki, wycinki z prasy i do tego dołożyliśmy materiały znalezione w archiwum,
do tej pory nie pokazywane, nawet nieznane, w archiwum państwowym w Gdańsku,
a także fenomenalne materiały ze zbiorów pani Danuty Olęckiej,
także architektki wdowy po Danielu Olęckim, który był głównym projektantem GDM-u przez większość czasu.
I pani Danuta przekazała nam projekt właśnie zieleni w GDM-ie.
To jest duży projekt, 2,5 metra długości, także on jest pokazany w specjalnej gablocie
i zdjęcia makiet zmieniających się koncepcji GDM-u.
One także wzbogaciły naszą wiedzę, bo pokazują jak architekci od tego socjalizmu
przychodzili do form nowoczesnych i nawet jest tam jeden projekt
nawiązujący do ściany wschodniej Warszawie, przy Marszałkowskiej właśnie.
I te zmiany są uchwytne właśnie na tych makietach.
I pracujemy w sensie do końca listopada z profesorem Jakubem Szczepańskim
z Politek Gdańskiej. Muszę opracować książkę dotyczącą GDM-u
i ona będzie prawdopodobnie jako taki katalog po wystawie w przyszłym roku
wydana przez Biuro Architekta Miejskiego w Gdańsku.
Ale zanim ta książka trafi do rąk czytelników, myślę, że warto odwiedzić
zespół Przedbramia w Gdańsku, bo wystawa Grunwaldzka Dzielnica Mieszkaniowa
będzie tam dostępna aż do końca września, dokładnie do 29 września.
A dziś o tej ekspozycji, a także o historii Grunwaldzkiej Dzielnicy Mieszkaniowej
opowiadał kurator ekspozycji, pan Klaudiusz Grabowski z Muzeum Gdańska.
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
„Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach” Były przede wszystkim miejscami religijnego kultu, ale także: architektonicznymi perłami, punktami orientacyjnymi i kluczowymi miejscami na mapie miast. Dziś po wielkich synagogach z kilkunastu polskich miast, nie pozostał nawet ślad. Owej pustce przygląda się Żydowskie Muzeum Galicja w Krakowie, które na wystawie czasowej, przypomina ich… Czytaj dalej o Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach
Z okazji Wielkanocy przesyłamy audycje o tematyce wielkanocnej, które pomogą w zanurzeniu się w tradycji i zaproszą do refleksji. W okołoświątecznym czasie życzymy Wam dużo spokoju i oddechu. Mamy nadzieję, że spędzicie te dni w gronie bliskich i znajdziecie też czas dla siebie. O sacrum z perspektywy muzycznej: Paweł… Czytaj dalej o Wielkanocne życzenia
Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina
