Wybrany utwór: Gry świateł i kolorów. Historia pierwszej polskiej firmy tworzącej witraże
Dla Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński tworzyli wybitni rzemieślnicy oraz projektanci, m.in. Stanisław Wyspiański czy Józef Mehoffer. Prace firmy, o której opowiada wystawa w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej, oglądać można w wielu zakątkach kraju – przez lata zamawianie realizacji właśnie u Żeleńskiego było wręcz patriotycznym obowiązkiem.
Wystawa pt. „Światłem Malowanie. Witraże i mozaiki z Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński (1902–1952)” pokazuje półwiecze dokonań firmy. Na ekspozycji prezentowana jest część ocalałych projektów i kartonów oraz witraże, które nie wymagały demontażu z okien. Co ciekawe, nie zrezygnowano z pokazania dzieł źle zachowanych. Ten celowy zabieg ma zwrócić uwagę na problemy związane z ochroną kruchego dziedzictwa. Zostały uzupełnione o fotografie archiwalne i współczesne fotogramy.
Do wybuchu I wojny światowej zakład działał głównie w Galicji, realizując zamówienia do kościołów i do wnętrz świeckich. W Królestwie Polskim miał konkurencję w polskich firmach czynnych w Warszawie. W Wielkim Księstwie Poznańskim, pozbawionym polskich pracowni, składanie zamówień w Krakowie było postrzegane jako patriotyczny obowiązek. W odrodzonej Polsce, zakład prowadzony przez Izę Żeleńską po śmierci jej męża, dominował na obszarze całego kraju. Działał także w czasie II wojny światowej.
Witraże przygotowane przez pracownię można oglądać m.in. w Kościele Mariackim (twórcami projektu byli Stanisław Wyspiański i Józef Mehoffer), na Skałce (Adam Bunsch), w Kaplicy Świętokrzyskiej katedry wawelskiej (Mehoffer), kaliskiej katedrze św. Mikołaja (Włodzimierz Przerwa-Tetmajer), tarnowskim kościele Świętej Rodziny (Stefan Matejko) i kościele św. Krzysztofa w Podkowie Leśnej (Jan Henryk Rozen).
Wystawa „Światłem Malowanie. Witraże i mozaiki z Krakowskiego Zakładu Witrażów S.G. Żeleński (1902–1952)” jest dostępna w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej do 13 kwietnia. W Audycjach Kulturalnych opowiedziała o niej kuratorka, badaczka i znawczyni sztuki tworzenia witraży, Danuta Czapczyńska- Kleszczyńska.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.
Zdjęcie główne: Iza Żeleńska i syn jej Adam (stoi przy sztaludze) w pracowni szklarskiej, fot. 1936, Narodowe Archiwum Cyfrowe
Adam Stalony Dobrzański, Św. Jerzy, projekt do kwatery witraża w kościele św. Wojciecha w Trzebownisku, 1951–1952, tempera, karton na podkładzie płóciennym (z autorską dedykacją: Panu Doktorowi / Ignacemu / Sękowskiemu / od wdzięcznego pacjenta ASD / 1959–61), wł. prywatna, fot. Jan Pawlicki
Ludwik Gardowski i Adam Stalony-Dobrzański, Św. Barbara, projekt witraża, do gmachu głównego Akademii Górniczej (ob. Akademii Górniczo-Hutniczej) w Krakowie, 1948/1949, tempera, karton na podkładzie płóciennym, sygn. i dat., wł. prywatna, fot. Jan Pawlicki
Jan Bukowski, Wizja św. Bernarda z Clairvaux, szkic do fragmentu witraża do kaplicy Pana Jezusa w kościele cystersów w Mogile (ob. Kraków), 1919, węgiel, ołówek, tusz, karton, sygn., wł. prywatna
Św. Jan Ewangelista i król Zygmunt I, witraż, wyk. Krakowski Zakład Witrażów W. Ekielskiego i A. Tucha, 1903 (dar wykonawcy dla architekta Jana Sas Zubrzyckiego), fot. Eugeniusz Seliuchow
Rozpoczynamy audycje kulturalne. To jest podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galent.
Nie wiem, jakie są Wasze skojarzenia, kiedy myślicie o witrażach.
Mnie mówiąc szczerze, przechodzą do głowy takie gry świateł.
Kolorowe światła tańczące po sufitach, po podłogach, po kamiennych posadzkach.
Być może są to też skojarzenia z zabytkami.
Przede wszystkim chyba ze sztuką sakralną, bo też w kościołach i różnych świątyniach witraże pojawiają się najczęściej.
Ale czy w ślad za tymi skojarzeniami idzie jakaś wiedza na temat tego, w jaki sposób witraże powstają, kto je projektuje i jak się o nie dba i konserwuje?
Bo przecież szkło fascynuje wielu, również ze względu na swoją niezwykle kruchą substancję i materię.
O sztuce tworzenia witraży, ale też o historii Polski można dowiedzieć się z wystawy w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej.
Ta wystawa nosi tytuł Światłem malowanie, witraże i mozaiki z krakowskiego zakładu witrażów SG Żeleński 1902-1952.
A ja mam tu wielką przyjemność, że zaproszenie do dzisiejszej rozmowy przyjęła kuratorka tej ekspozycji, pani Danuta Czepczyńska-Kleszczyńska,
która jest badaczką i znawczynią sztuki witrażowej z Krakowa.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Kiedy rozmawiałyśmy o tym, jak panią przedstawić, stwierdziłyśmy, że warto dodać, że jest pani związana z Krakowem
i napomknęła pani, że również to tłumaczy, dlaczego pani zajęła się zgłębianiem sztuki witrażowej.
I właśnie o to chciałam zapytać.
Dlaczego akurat witraże i jak pani na nie trafiła? Jak ta fascynacja się zaczęła?
Fascynacja zaczęła się od wykładów, których słuchałam jeszcze na studiach.
Wykładów profesora Lecha Kalinowskiego o średniowiecznych witrażach francuskich przede wszystkim.
Potem pojawiła się pierwsza książeczka w mojej bibliotece prywatnej, ofiarowana przez koleżankę ze studiów,
która, proszę pamiętać, do początek lat 70. pojechała do Wiednia.
To było wielkie wydarzenie dla całego mojego roku.
Przywiozła mi małą książeczkę, taki albumik z fotografiami witraży z terenu Austrii.
I to właściwie był taki początek i taki koniec.
Ale gdzieś te witraże w tyle mojej głowy cały czas tkwiły, bo trudno ich, chodząc po Krakowie,
wchodząc do krakowskich kościołów i budowli użyteczności publicznej, witraży nie zauważyć.
Potem profesor Jan Samek poprosił mnie o zinwentaryzowanie secesyjnych witraży w Krakowie.
Przy czym on sam tego tematu nie pociągnął, mówiąc tak potocznie.
Poprzestał na jednym popularnym artykule i nijako ten temat mi odstąpił.
Mnie się wydawało, że właściwie nad czym tutaj się zająć.
I wtedy zaczęłam uważniej się przyglądać witrażom w kościołach i kamienicach krakowskich.
I tak jak wspomniałam w budowlach użyteczności publicznej, okazało się, że jest ich bardzo dużo.
I właściwie nikt się nim do tej pory nie przyglądał.
Co było dla mnie nadzwyczaj zaskakujące.
Niewiele wiadomo było nawet o tych najgłośniejszych witrażach krakowskich, czyli witrażach w kościele Franciszkanów projektowanych przez Stanisława Wyspiańskiego.
Jak się po latach miało okazać, nie wszystkie zaprojektował Stanisław Wyspiański.
Ale w momencie, kiedy zaczęłam poszerzać swoje badania, okazało się, że ten temat jest już zajęty, że zajmuje się nim Krystyna Pawłowska, późniejsza profesor, architekt krajobrazu.
W związku z tym ustąpiłam, zastanowiłam się i stwierdziłam, że jeżeli pani Krystyna Pawłowska zajmuje się tymi witrażami w kamienicach krakowskich,
to może ja się zastanowię, kto je wykonywał. Bo znów okazało się, że to jest jedna biała plama.
Wiadomo było, że w Krakowie działał znakomity krakowski zakład witrażów SG Żeleński, wcześniej Władysława Jakielskiego i Antoniego Tucha i praktycznie niewiele więcej.
Tymczasem okazało się, że tych pracowni było już w okresie międzywojennym znacznie więcej, że praktycznie wszystkie zostały założone przez osoby wcześniej pracujące u Żeleńskiego,
ale dzieje krakowskich pracowni sięgają jeszcze wcześniej, przy czym nazywały się skromnie pracowniami szklarskimi bądź szklarsko-artystycznymi.
Okazało się, że nawet niewiele wiadomo o takiej pracowni, którą prowadził Teodor Zajdzikowski.
Znany był tylko praktycznie z tego, że przeprowadził restaurację średniowiecznych witraży w Kościele Mariackim w Krakowie w latach 80. XIX wieku
i dysponował piecem do wypalania farby na szkle ofiarowanym mu przez Komitet Parafialny Parafii Mariackiej.
W trakcie badań udało mi się trafić do rodziny, do spadkobierców Teodora Zajdzikowskiego.
Zaczął być człowiekiem z krwi i kości, także nie tylko udało się ustalić pewne jego realizacje, teraz już o nim wiadomo znacznie, znacznie więcej o jego pracy,
ale przede wszystkim zobaczyć człowieka.
Wtedy zupełnie inaczej patrzy się na pracę, które wykonał. Udało mi się poznać jego żonę, jego córki, synów, z których niektórzy pracowali z ojcem w pracowni.
Po jego śmierci jeden z synów przejął pracownię, by potem rodzina wydzierżewiała ją właśnie jednemu z pracowników, który wyszedł z krakowskiego zakładu witrażów.
Na przełomie XIX i XX wieku działał też w Krakowie Andrzej Czekajski, szklarz, ale nie byle jaki szklarz, bo właśnie jemu powierzono realizację witraży w nowo zbudowanym kościele w Zakopanem na Krupówkach.
Słynny kościół, w którym są witraże nie przez byle kogo projektowane, bo przez samego Stanisława Bitkiewicza.
Mało kto na nie zwraca uwagę, to są czystej wody witraże w stylu zakopiańskim. Był ich cały komplet teraz od kilkudziesięciu lat.
Dwa z nich, najpiękniejsze, leluje wyrastające z czerpaka, są złożone w skrzyniach i czekają na czas restauracji.
Nie do końca wiadomo w jakim są stanie i wyeksponowania, ponieważ musiały ustąpić miejsca nowym, wykonanym w latach trzydziestych witrażom figuralnym.
Przez pewien czas, pod koniec XIX wieku, pracownie malowania twarzy czy ciał na szkle prowadził uczeń Anamatejki Karol Wawrosz.
Ale generalnie do Krakowa i na teren Galicji sprowadzane były witraże z pracowni austriackich, głównie z Wiednia i z Innsbrucka i z niemieckich, z Monachium.
I w pewnym momencie, w czasie kiedy ruszyły prace związane z restauracją Katedry Wawelskiej,
oburzenie społeczeństwa na sprowadzanie niemieckich witraży sięgnęło z zenitu, była wielka wrzawa do tego stopnia, że pewnych witraży zamówionych i już zrealizowanych we Fryburgu Bryzgowijskim
Komitet Restauracji Katedry nie odważył się sprowadzić do Krakowa.
W tym samym czasie, kiedy trwa awantura o wawelskie witraże, to jest ten czas, kiedy powstają wizyjne kartony Stanisława Wyspiańskiego do Katedry.
Na ten czas przypada założenie Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana.
I ten ruch polegający na propagowaniu idei zrównania sztuki tak zwanej niskiej ze sztuką wysoką, odnowy rzemiosła,
przypada czas założenia Krakowskiego Zakładu Witrażów.
A na ten pomysł nie wiemy, na ile kierowany chęcią podniesienia rangi rzemiosła,
na ile ta idea przyświecała inicjatorowi powstania zakładu, a na ile czysty biznes.
Może tylko dodam, że zakład, o którym pani mówi, ale który jest bohaterem wystawy w Muzeum Archidiecezji Warszawskiej,
jest nazywany pierwszą polską firmą tworzącą witraże.
Zakładam, że jest trudne do doprecyzowania ze względu na trwający podział na rozbiory.
W przypadku Żeleńskiego czy Krakowskiego Zakładu Witrażów z tym określeniem pierwsza polska nie spotkałam się.
Natomiast zastanowiło mnie to, kiedy przeczytałam w anonsie Franciszka Białkowskiego,
witrażysty warszawskiego i Władysława Skibińskiego, panowie zaczęli działać razem,
określali swoją pracownię jako pierwszą polską.
I to nie jest bez sensu, dlatego że wprawdzie oni nie byli pierwsi na terenie zaboru rosyjskiego
i nie byli pierwszą polską pracownią, no ale taki sobie slogan ukłoni.
Natomiast rzeczywiście Żeleński na terenie Galicji był pierwszą dużą pracownią,
bo tak jak powiedziałam, były pracownie artystyczno-szklarskie.
On był pierwszą, nie tyle on, co Kielski i Tuch, zaraz o nich powiem,
stworzyli pierwszy zakład witrażów. Tu już pojawiają się w nazwie witraże,
tak samo w nazwie pracowni Białkowskiego i Skibińskiego.
Inicjatorem powstania krakowskiego zakładu witrażów był Antoni Tuch, malarz dekoracyjny,
który między innymi malował polichromię według kartonów Jana Matejki
w Kościele Mariackim w Krakowie, ale w wielu, wielu kościołach galicyjskich,
których bardzo dużo wtedy powstawało, głównie w kościołach,
ale też w budynkach użyteczności publicznej i poszukiwał wspólnika do tego interesu.
Sam prowadził zakład malarstwa dekoracyjnego.
I proszę sobie wyobrazić, że współpracę zaprojektował niedawno przybyłemu do Krakowa,
bo mieszkającemu tu od dwóch lat, Stanisławowi Gabrielowi Żeleńskiemu,
który wprawdzie urodził się w Warszawie i jako dziecko przyjechał z rodzicami do Krakowa,
potem wyjechał na studia do Lwowa i w 1900 roku powrócił do Krakowa.
Ale Żeleński, który szukał dla siebie miejsca poza pracą architekta w starostwie powiatowym,
odmówił. Potem chyba tego żałował, tak przynajmniej wynika ze słów jego ciotki Julii Tetmajerowej,
matki Kazimierza Przerwy Tetmajera, macochy malarza Włodzimierza Tetmajera.
Zaproszenie do współpracy przyjął krakowski architekt Władysław Akielski.
Ale jak się wydaje, on tak troszkę stał z boku, bo nawet Wyspiański mówił, że idzie do Tucha,
bo Krakowski Zakład Witrażów zrealizował między innymi według Stanisława Wyspiańskiego
słynny witraż Apollo z Pentany, czyli system słoneczny Kopernika
do gmachu Towarzystwa Lekarskiego Krakowskiego, tam też są polichromie popełnione przez Wyspiańskiego,
bo mamy ten czas, kiedy to podnoszenie rzemiosła artystycznego do rangi sztuki też niesie za sobą
dążenie do tworzenia dzieł całościowych, do wypełniania wnętrz sztuką, do tego,
by człowiek obcował ze sztuką zaklętą w każdym przedmiocie.
W 1905 roku jako taki, jak się wydaje, cichy wspólnik przystąpił do Krakowskiego Zakładu Witrażów
Stanisław Gabriel Żeleński, można powiedzieć nawrócony.
Panowie Ekielski i Tuch ustąpili z końcem 1906 roku.
Wyłącznym właścicielem został Stanisław Gabriel Żeleński
i on wprowadził zakład do nowo zbudowanej siedziby, której to budowę zaczął jeszcze Ekielski z Tuchem,
ale nie doczekali ich ukończenia jako właściciele, przy czym chyba nigdy na to nie zwraca uwagi.
Trudno dostrzec jest.
Ja sama przyznam szczerze, że zauważyłam w 1921 roku dopiero.
Na szczycie fasady jest tarcza, a na tej tarcze inicjały Władysława Ekielskiego i Antoniego Tucha.
T i E splecione ze sobą.
Nie ma tam jeszcze RZ, czyli nie ma Stanisława Gabriela Żeleńskiego.
Co sprawiło, co decyduje tak naprawdę o fenomenie prac, które pozostały po tym zakładzie,
ale też o ich ogromnej popularności?
No domyślam się, że przez to, że był to pierwszy polski zakład, to niejako z całego kraju płynęły zamówienia,
ale myślę, że też te witraże oznaczają się taką wyjątkową dbałością o detale.
Zakład zdominował teren Galicji, ale bardzo mało zleceń przychodziło z Królestwa Polskiego.
Właśnie dlatego, że na terenie Królestwa działała pracownia Franciszka Białkowskiego i Władysława Skipińskiego.
Ona została założona dokładnie wtedy, kiedy powstał Krakowski Zakład Witrażów.
W Krakowie rozpoczęła się działalność zakładu 1 kwietnia,
a w Warszawie Białkowski i Skipiński otworzyli swoją działalność w lipcu 1902 roku.
Działał jeszcze zakład św. Łukasza, prowadzony od lat 70. przez Marię Łubieńską.
Pierwszy witraż wykonał do Katedry Warszawskiej w 1874 roku,
także też miał ze sobą długą tradycję.
Natomiast trochę zleceń przychodziło z obszaru zaboru pruskiego,
czyli dawnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego,
ponieważ w Poznaniu nie było polskiej pracowni
i Wielkopolanie uważali za wręcz patriotyczny obowiązek
zwracanie się z propozycjami ozdabiania ich kościołów
do polskich artystów i do polskiego zakładu.
Także jest kilkanaście realizacji z okresu zaborów na terenie Wielkopolski.
Muszę powiedzieć, że od początku zakład realizował projekty znakomitych artystów,
ale ważne jest, by te projekty znakomitych realizowali znakomici rzemieślnicy.
Początkowo Ekielski i Tuch zatrudniali głównie niemieckich rzemieślników,
którzy przysposawiali do pracy polskich.
Także w momencie, kiedy zakład wykupił Stanisław Gabriel Żeleński,
Niemców czy Czechów było już niewielu, natomiast było dużo już sił polskich.
Z kolei do wyrobu mozaiki, która zaczęła być wykonywana w zakładzie w 904 roku,
Żeleński sprowadził z samej Wenecji mistrza Emila Sanzonio.
I w momencie, kiedy doszło do poświęcenia siedziby zakładu na początku 908 roku,
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
