Wybrany utwór: Gdzie oryginał? Sztuka na fotografii
W świecie rosnącej popularności wirtualnych muzeów i galerii oraz zaangażowania instytucji kultury w digitalizowanie dzieł sztuki, warto zastanowić się nad rolą dokumentacji i reprodukcji, a także ich interpretacji. Do tego właśnie zaprasza najnowsza wystawa w Fundacji Archeologia Fotografii w Warszawie.
Na wystawie zestawione i przeanalizowane zostały prace trojga artystów – Danuty Rago dokumentującej w latach 1981- 1985 prace konserwatorskie nad Panoramą Racławicką, Antoniego Zdebiaka, który przygotowując materiał dla magazynu „Nowy Wyraz. Miesięcznik Literacki Młodych” wykonał serię zdjęć Pomnika Bohaterów Warszawy, a także Jana Fleischmanna, który specjalizował się w sztuce użytkowej i reprodukował zawodowo.
Wystawa zwraca uwagę na znaczenie kontekstu w jakim dzieła sztuki, ale i dokumentujące je zdjęcia, powstają. Podkreśla także warsztat twórczy fotografów, artystów zajmujących się reprodukcją. Są oni rzadko oni podpisywani, mimo że ich prace niejednokrotnie wykraczają daleko poza dosłownie rozumianą dokumentację.
O wystawie „Gdzie oryginał? Sztuka na fotografii” rozmawialiśmy z kuratorem, Mikołajem Chmielińskim.
Wystawę można oglądać do 30 czerwca 2024 w Fundacji Archeologia Fotografii w Warszawie.
Zdjęcia: ze zbiorów Fundacja Archeologia Fotografii dzięki uprzejmości Muzeum Warszawy
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Nie wiem, czy zwróciliście uwagę na to, że dzisiaj mówiąc o fotografii używamy wielu bardzo nowych pojęć.
Pojęć, które weszły do naszego słownika zupełnie niedawno, kilka najdalej kilkanaście lat temu.
To są słowa takie jak digitalizacja, jak cyfryzacja.
Na całe szczęście istnieje bardzo wiele instytucji, a przede wszystkim osób, które są zaangażowane w to, żeby to wielkie dziedzictwo fotograficzne chronić.
Żeby je kolekcjonować i ratować przed zniszczeniem, czy też zapomnieniem.
Okazuje się, że w całej tej pracy zasadne staje się pytanie, co z oryginałami.
Czy my digitalizując, cyfryzując, dokumentując, kopiując i uwieczniając gdzieś tego oryginału nie gubimy.
I to jest właśnie pytanie, które stało się częścią tytułu najnowszej wystawy, którą można oglądać w Fundacji Archeologia Fotografii w Warszawie przy ulicy Chłodnej.
Pełen tytuł to Gdzie oryginał? Sztuka na fotografii.
A ja mam tu wielką przyjemność, że zaproszeniem do udziału w tym dzisiejszym spotkaniu przyjął kurator tej ekspozycji, Mikołaj Chmieliński.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Zanim porozmawiamy o tej trójce fotografów, którzy myślę, że mogę powiedzieć są bohaterami ekspozycji, którą przygotowałeś, chciałam Ci zadać to tytułowe pytanie, mianowicie Gdzie oryginał?
To jest bardzo trudne pytanie, na które nie serwujemy na naszej wystawie, wydaje mi się, jednoznacznej odpowiedzi, ponieważ trzeba sobie zadać pytanie, czym w ogóle jest ten oryginał, czy to jest ten obiekt sfotografowany, czy to jest pierwsza fotografia tego obiektu, czy to jest obiekt utrwalony na negatywie,
czy to jest to zdjęcie, które wybrał autor, autorka do druku, do wykonania odbitki. To jest rzeczywiście ciężkie pytanie, czym jest ten oryginał, a potem przychodzimy do kolejnego trudnego pytania, gdzie jest ten oryginał?
Artyści, których zdjęcia możemy oglądać w siedzibie fundacji przy ulicy Chłodnej 20, wydaje mi się, że zostali tak dobrani, dlatego, że na swoich fotografiach uwieczniali właśnie dzieła sztuki.
Takim, wydaje mi się, najbardziej spektakularnym działaniem są prace Danuty Rago, która dokumentowała prace konserwatorskie przy panoramie racławickiej.
To jest monumentalne dzieło sztuki, wyjątkowe obiekty, który możemy oglądać we Wrocławiu. To jej zajęło bardzo wiele czasu i zdaje się, że Danuta Rago też bardzo długo szukała klucza,
sposobu na to, żeby opowiedzieć i o panoramie racławickiej, ale też o ludziach, dzięki którym my ją dzisiaj możemy oglądać.
Zgadza się i tym kluczem według nas jest to, by pokazać ich na tle tego iluzyjnego dzieła, który jeszcze w tym momencie, kiedy Danuta Rago w 1983 roku wykonuje ten fotoreportaż,
nie jest tym iluzyjnym dziełem. O tą iluzję dopiero walczą te konserwatorki i konserwatorzy.
To jest jeszcze taka płachta, gdzie brakuje 25% około warstwy malarskiej, ale już gdzieś Rago próbuje uchwycić te osoby pracujące na tle tego pejzażu,
na tle tych scen batalistycznych, tak żeby pokazać, że te osoby po prostu się zlewają z tą warstwą malarską.
Można powiedzieć, że tak ciężko pracują przy tej konserwacji, są tak zanurzone w tej pracy, że ten obraz ich wchłania.
Jest to jakaś magia, magia w ogóle fotografii jest ujawniana w ten sposób przez Danuta Rago,
że zdjęcie pozwala nam zobaczyć te wielkie dzieło, panoramę racławicką, kanoniczne dzieło, które znamy z podręczników,
mamy je przed oczami, gdy tylko usłyszymy ten tytuł, no to Rago potrafiła tak sfotografować te działania,
żebyśmy spojrzeli na to dzieło zupełnie z innej perspektywy.
Myślę sobie też o tym, że dokumentacja, na przykład wystawy, bo oczywiście panorama racławicka jest takim dziełem,
które pewnie też można by próbować ujmować w ramach wystawy, jest w założeniu sposobem zapisu tej ekspozycji,
żeby wszystkie osoby, które nie mogą fizycznie się tam udać, mogły ją zobaczyć.
No i tu jest znowu pytanie, na ile na takich zdjęciach dokumentujących jakieś wydarzenie czy wystawę
jest miejsce na ekspresję artysty, na jakiś taki podpis fotografa, jego charakterystykę i jego interpretację?
Myślę, że tu pole jest wielkie, rzeczywiście.
Tu rzeczywiście Rago, akurat w przypadku tych prac konserwatorskich, dobrze wyczuła tę atmosferę.
Ona chodzi po tej samej platformie, co te osoby pracujące nad odnowieniem dzieła.
No to też trzeba przyznać, że to była niesamowita okazja dla samej fotografki,
że te rusztowania, ta platforma były rozstawione, no to jest świetny moment, żeby wykonać takie zdjęcia, niepowtarzalne.
W takich dokumentacjach widać w przypadku Rago to doświadczenie, które ona już miała.
To jest późniejsza jej seria, ponieważ Danuta Rago od lat 50-tych, można powiedzieć,
współtworzyła Polski Reportaż w takich magazynach jak Świat, Perspektywy, Sztandar Młodych.
I tu rzeczywiście widać, że to już jest taka praca fotografki, która ma wyczucie tematu.
Wystawa Gdzie oryginał? Sztuka na fotografii przybliża twórczość, pracę i jeszcze dwóch fotografów.
No i jednym z nich jest Jan Fleischmann, którego można znać jako autora okładek, sesji reklamowych, plakatów.
Jego fotografie dotyczą m.in. makiety Pomnika Czynów Rewolucyjnych.
Te makiety, bo to nie jest jedyna makieta prezentowana na tej wystawie,
można powiedzieć, że tworzenie koncepcji tej wystawy zaczęło się w zasadzie od tych makiet,
bo gdy zacząłem się wgłębiać w to archiwum Jana Fleischmana, to te zdjęcia makiet rzeczywiście mnie oczarowały,
że są to pewne miasta wyobrażone, miasta ze snów, ponieważ ten właśnie projekt Hansena i Jana Kucza
na pomnik nie został zrealizowany.
Takie miasta ze snów, ponieważ z tych niby dokumentacji makiet nie wynosimy za wiele informacji o tym,
jak to wszystko miało być zrealizowane, jeśli chodzi o wymiary, o to, w którym miejscu topograficznie to miało stać,
jak to miało się wpisywać w kontekst danego miasta.
Więc te niby zwykłe dokumentacje makiet są same w sobie dziełami sztuki, które nas oczarowują.
No i w przypadku takich reprodukcji makiet my też zastanawiamy się na tej wystawie,
no na ile tu jest takiego dokumentalnego przekazu, który ma nas informować o tym, co być może powstanie,
a ile w tym jest takiej perswazji, jakiejś promocji wielkich architektów, ich idei.
No to jest z wielu pytań, które zadajemy na tej wystawie.
Kiedy Ciebie słuchałam, pomyślałam sobie, że też pojawia się pytanie o to,
czy fotograf chce uwiecznić obiekt, dzieło sztuki, rzeźbę, obraz,
czy raczej skupia się na kontekście, w jakim ten obiekt powstaje,
kto go tworzy, tak jak w przypadku Danuty Rago.
I to chyba też jest pytanie o narzucający się sposób interpretacji.
To jest rzeczywiście w ogóle problem samej reprodukcji, ponieważ my jesteśmy przyzwyczajeni do tego,
że często oglądamy właśnie te dzieła bez żadnego kontekstu.
Takie zdekontekstualizowane na białym tle, to są takie warunki laboratoryjne,
gdzie właśnie wyświetlają nam się w internecie te obiekty, a one zawsze gdzieś materialnie są.
O ile oczywiście istnieją, bo jest jeszcze taka sytuacja, że czasem mamy do czynienia już tylko z kopiami fotograficznymi,
a samych obiektów już z nami nie ma.
Zazwyczaj one albo znajdują się w jakimś magazynie, w muzeum, na jakiejś ekspozycji,
a często ta klasyczna reprodukcja nam tego nie przekazuje.
I właśnie też tymi fotografiami Jana Fleischmana też chcemy zadać to pytanie,
czy ten kontekst nie dopowiada nam więcej na temat danej pracy, danej rzeźby.
Mamy na przykład fotografię z pracowni Olgierda Truszyńskiego,
gdzie tam są jego rzeźby bardzo ekscentryczne i wydaje się, że na białym tle one by bardzo wiele straciły.
Utracilibyśmy ten taki właśnie efekt jakiejś tajemniczości, takiego kuriozum,
a tymczasem Fleischman zdecydował się uchwycić te zdjęcia w pracowni,
w takim gabinecie osobliwości, gdzie są bardzo dziwne przedmioty,
gdzie kłębią się różne inne rzeźby, jakieś ich skrawki, fragmenty, elementy.
Być może taka reprodukcja więcej nam po prostu mówi o charakterze danego dzieła.
Mówimy teraz o sytuacji, w której fotograf mógł wybrać tło, na jakim zaprezentuje dzieło na swojej fotografii.
Natomiast w przypadku pomnika i to tak monumentalnego jak warszawska Nike,
to tutaj sytuacja była trochę utrudniona.
Wydaje mi się, że fotografie tego pomnika są szczególnie ważne,
no bo też ją możemy oglądać na plakacie promującym wystawę.
To już jest praca Antoniego Zdebiaka.
Praca też bardzo interesująca naszym zdaniem, ponieważ trochę godząca w nasze przyzwyczajenia dotyczące reprodukcji,
ponieważ są to takie zabarwione na jeden kolor fotografie warszawskiej Nike,
od błękitnej po czerwoną, żółtą.
I to wszystko wydaje się bardziej wpasowywać w tą taką ekspresję, którą wyraża sama postać,
sama rzeźba warszawskiej Nike, ponieważ jest to bardzo emocjonalna postać,
bardzo taka powiedzmy szarżująca na tego widza widzkę.
I wydaje się, że Zdebiak wyraził to w tych swoich fotografiach,
ale właśnie też wybrał dosyć taki ciekawy kadr,
ponieważ spotykamy się wręcz, można powiedzieć, w twarzą w twarz z tą postacią.
Nie ma żadnego kontekstu.
To też zdjęcie było wykonane, gdy ta rzeźba stała w innym miejscu, na placu teatralnym.
My tego wszystkiego nie dojrzymy, ponieważ jest to tak wykadrowany pomnik.
To też ma poruszyć naszą refleksję nad tym,
jakie informacje w zasadzie przynoszą nam reprodukcje pomników,
gdy one są w jakimś kontekście.
Na przykład na pocztówkach.
Zdebiak to też jest fotograf, który przygotowywał zdjęcia,
między innymi na okładki płyt.
Myślę, że fani Republiki czy budki suflera mogą go kojarzyć.
Mówię o tym dlatego, że to trochę pokazuje,
dlaczego oni mogli się akurat fotografowaniem,
czy dokumentowaniem dzieł sztuki zajmować.
No i właśnie, czy w zbiorach znajdują się także informacje o tym,
dlaczego te zdjęcia powstały.
To znaczy, czy to były zamówienia, czy to były projekty komercyjne,
czy też były to jakieś takie prywatne, wewnętrzne potrzeby tych artystów?
My za każdym razem staramy się odsłaniać te konteksty,
kiedy badamy te archiwa, kiedy wykonujemy digitalizację konkretnych zdjęć.
My najpierw śledzimy te zapiski autora, autorki,
gdy te zdjęcia trafiają do nas w ich kopertach, pudełkach.
Potem szukamy w tych różnych możliwych publikacjach,
czy te dzieła były przedrukowywane.
Czasem naprawdę trudno jest dojść do takich informacji.
I tak jak w przypadku Zdebiaka, jeśli chodzi o tą warszawską Nikę,
to ona trafiła do magazynu Nowy Wyraz, magazynu literackiego,
do numeru specjalnego, który został poświęcony po prostu Warszawie.
U nas ona pojawia się w zupełnie innym kontekście tym galeryjnym, ta seria.
My tak odświeżamy w ten sposób ten cały cykl, pokazujemy go z innej strony.
Z kolei to, co wisi obok tej warszawskiej Nikę,
czyli takie autoportrety Antoniego Zdebiaka,
no to już były prace, które on wykonywał w tym zaciszu domowym.
To były takie prywatne eksperymenty.
Jego autoportret na tle biblioteczki, gdzie to jest tak naprawdę,
tam nie widzimy takiego Zdebiaka w pełnej krasie,
tylko on tam majaczy, jest jego sylwetka nałożona na biblioteczkę z książkami.
To było bardzo takie intymne zdjęcie, intymny eksperyment,
ponieważ jest to po prostu, można powiedzieć, taki podwójny autoportret.
Z jednej strony widzimy autora, a z drugiej strony tą całą wiedzę,
którą stara się przyswajać, te książki, które zbiera
i te reprodukcje, które też zbiera na półkach,
ponieważ zobaczymy tam na przykład damę z gronostajem,
panoramę Nowego Jorku, pomnik Marksa,
więc jest to niesamowita konstelacja,
a w tym wszystkim jeszcze zdjęcie jego matki.
Więc jest to taka niesamowita konstelacja,
która pokazuje, jak bardzo była to intymna seria,
intymne zdjęcie, intymny projekt.
Jak w tym wszystkim sytuuje się Fundacja Archeologia Fotografii?
Wspomniałeś o tym, że waszym celem jest trochę ocalenie
tej wielkiej fotograficznej spuścizny,
tego dorobku artystów związanych z Warszawą
albo w Warszawie tworzących.
Powiedziałeś, że digitalizujecie,
więc mamy ten kolejny schodek na drabinie tworzenia zdjęć
obiektom, przechowywania fotografii.
Gdzie wy w tym wszystkim jesteście?
Również w zadawaniu pytań o to, gdzie oryginał?
Można powiedzieć, że my także, które produkujemy,
tak samo jak te postaci, które prezentujemy na naszej wystawie,
my też fotografujemy ich pracę.
Więc można powiedzieć, że oni są naszymi patronami.
W pewnym sensie wpisujemy się w tę już wielką tradycję
fotografowania dzieł sztuki, w naszym przypadku archiwów fotograficznych.
Dlatego też jest to dla nas taka bardzo ważna wystawa autorefleksyjna.
Bardzo chcieliśmy w ten sposób wyciągnąć tę naszą kuchnię,
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
„Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach” Były przede wszystkim miejscami religijnego kultu, ale także: architektonicznymi perłami, punktami orientacyjnymi i kluczowymi miejscami na mapie miast. Dziś po wielkich synagogach z kilkunastu polskich miast, nie pozostał nawet ślad. Owej pustce przygląda się Żydowskie Muzeum Galicja w Krakowie, które na wystawie czasowej, przypomina ich… Czytaj dalej o Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach
