Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Myślę, że mogę założyć w ciemno, że gdybym zapytała Was o to, z czym kojarzą Wam się stroje ludowe,
to albo wspomnielibyście o muzeach odwiedzanych być może w dzieciństwie, na wycieczkach,
być może zupełnie niedawno lub przepastnych szafach dziadków,
albo wspomnielibyście o kolorach, misternych haftach, zdobieniach, tym, co po prostu nas zachwyca.
Ja zaczęłam zastanawiać się, czy te skojarzenia oznaczają, że stroje ludowe są czymś z przeszłości,
czymś, co do przeszłości już odeszło, do czego zaglądamy tylko od czasu do czasu,
przy okazji na przykład muzealnych wizyt, czy są czymś, co trochę umarło w naszej świadomości.
I bardzo się cieszę, dlatego że odpowiedź na to pytanie jest przycząca,
dlatego że stroje ludowe nadal inspirują artystów, twórców, projektantów, także projektantów mody.
Na ten temat zwraca uwagę Muzeum Śląskie, w którym od 10 maja do 25 stycznia przyszłego roku
można oglądać wystawę Etnoalternatywa, nowe spojrzenie na modę ludową.
A ja bardzo się cieszę, bo zaproszenie do dzisiejszego spotkania przyjęła jedna z kuratorek
tej ekspozycji, pani Krystyna Pieronkiewicz-Pieczko. Bardzo miło mi jest gościć panią w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry pani, dzień dobry państwu.
Czy stroje ludowe to jest coś, co odeszło do lamusa, czy raczej coś, z czego nadal możemy czerpać?
Co więcej, co się dzieje? Twórcy czerpią z tego pełnymi garściami, a co ważne chyba również odbiorcy,
czyli osoby, które modę lubią, modą się interesują, także wykazują zainteresowanie.
Nie da się ukryć, że strój w tej tradycyjnej formie odchodzi do przeszłości.
I też z tego powodu między innymi wystawa etnoalternatywa w Muzeum Śląskim,
bo nie wrócimy do noszenia stroju w tradycyjnej postaci.
Oczywiście są regionaliści, są miłośnicy tego stroju, to w każdym regionie,
tak jak u nas na Śląsku, którzy noszą ten strój przy okazji różnych uroczystości,
kościelnych czy państwowych.
Oczywiście czasem bywa, że jest to strój taki jeszcze bardzo tradycyjny,
jeszcze jako w pozostałych poprzodkach, spuścić na poprzodkach,
albo zrekonstruowany lepiej lub gorzej na potrzeby występów.
Ale właściwie to pokolenie już odchodzi, a uważamy, żeby strojem zainteresować młodych,
bo tylko dzięki nim ten strój może przetrwać i wiedza o nim,
wiedza o tym bardzo ważnym elemencie dziedzictwa,
no to trzeba pokazać jakąś alternatywę dla tego ginącego stroju.
I to powinny być takie projekty, które będą interesujące, wyjątkowe, oryginalne
i które będą do przyjęcia dla młodego pokolenia.
Wspomniała Pani o różnorodności.
Zdaje się, że w Polsce wyróżnia się około 100 typów strojów ludowych,
z czego kilkanaście na Górnym Śląsku.
To jest chyba bardzo bogaty region, jeżeli o to chodzi.
Również sama wystawa to pokazuje, bo Panie zebrały,
mówię Panie dlatego, że oprócz Pani kuratorką wystawy jest Pani Małgorzata Paul.
Prezentują stroje ludowe z okolic Pszczyny, Bytomia, Raciborza.
Wymieniać można by jeszcze długo, więc to bogactwo u Państwa jest ogromne.
Tak, strojów ludowych w Polsce sporo.
Na Górnym Śląsku takich najważniejszych grup jest kilka.
To jest strój właśnie z tej części przemysłowej Górnego Śląska,
które my nazywamy strojem rozbarskim albo strojem górzańskim.
Jest strój pszczyński, jest strój cieszyński, górali śląskich, jest opolski, raciborski.
To ogromna różnorodność.
One się różnią nieco od siebie i to jest piękne w tym stroju.
Są rzeczywiście wyjątkowe, oryginalne.
Ale muszę powiedzieć, że Górny Śląsk i tak miał bardzo dużo szczęścia,
bo tu na Górnym Śląsku jeszcze do początku XXI wieku
ten strój nosiło się na co dzień od święta.
Gdzieś około 2012 roku zmarła ostatnia chłopionka,
czyli ostatnia kobieta nosząca się po chłopsku,
bo to kobiety najdłużej ten stroj przechowały.
Mężczyźni szli do pracy, byli bardziej ruchliwi,
więc on ten stroj zarzucili wcześniej.
Natomiast kobiety i to te urodzone przed II wojną światową
nosiły ten strój właśnie jeszcze do początku XXI wieku.
Oczywiście to były już tak ostatnie najstarsze kobiety.
Ten strój jest piękny, oryginalny, różnorodny
i pamiętajmy, że ten strój był zawsze wyjątkowy.
Był wizytówką człowieka, świadczył o pochodzeniu regionalnym.
Można było poprzez strój przypisać i wskazać,
kto z której miejscowości pochodzi.
Świadczył o przynależności społecznej, majątkowej.
Jestem w statusie społecznym, majątkowym.
Był też elementem tożsamości.
Każdy strój, nawet jak szyło się kaftany,
które miały jeden krój, mówiło się na Śląsku,
że jest mustro, według określonego mustra się szyje,
to nigdy ten kaftan nie był taki sam.
On był rozmaicie zdobiony i każda kobieta w tym stroju
wyglądała wyjątkowo, pięknie.
I pamiętam, jak te panie opowiadały,
że ich strój jest tak piękny, tak oryginalny, tak wyjątkowy
i one zawsze mogą być modne.
Jak w tym stroju mieszczańskim ta moda tak szybko się zmienia,
jak chcemy być modne, musimy ciągle kupować coś nowego,
to one były zawsze eleganckie i zawsze modne.
Wspomniała pani, że strój ludowy był też elementem tożsamości.
Wydaje mi się, że to, o czym powiedziałam na początku,
to skojarzenie z misterią wykonania, z estetyką,
to jest trochę za mało, bo przecież, tak jak pani wspomniała,
można powiedzieć o pewnej wizytówce tego, kto go nosił.
To znaczy po stroju można było wnioskować,
kim dana osoba w pewnym sensie jest.
Tak, oczywiście po różnego rodzaju elementach stroju zakładanych,
czasem po kolorach, pewnych dodatkach, można było powiedzieć,
raz skąd, w jakiej miejscowości ktoś pochodzi.
Kobiety doskonale wiedziały, jak się spotykają na pielgrzymkach,
czy spotykają się gdzieś na jarmarkach, czy gdzieś w mieście,
a która skąd pochodzi.
Czy dziś, jak spojrzymy na ulicę, jesteśmy w stanie stwierdzić,
nie jesteśmy w stanie.
Oczywiście można było po tkaninach, z jakich ten strój przygotowywano,
można było stwierdzić, czy ktoś jest zamożny, czy mniej zamożny,
bo te najzamożniejsze kobiety nosiły zestawy strojów wyjątkowych,
drogich, kosztownych tkanin, nosiły prawdziwe korale.
Na te prawdziwe korale nie pozwalała sobie mniej zamożna kobieta
albo surka mniej zamożnego chłopa.
Nosiły też prawdziwe granaty albo prawdziwe nawet bursztyny,
ale oczywiście te, których nie było na to stać, nosiły ich imitacje.
W cieszyńskim stroju nosiły biżuterię srebrną,
wykonywaną przez złotników cieszyńskich, srebrną, często złoconą.
Także na pewno ten strój świadczył o zamożności,
ale też dokładnie wskazywał, która kobieta jest zamężna,
a która kobieta jest jeszcze panną.
Nie było problemu, panowie mogli się szybko rozeznać,
w którą stronę kierować względy.
Także były pewne elementy stroju, jak chusty, które były przypisane kobietom,
czy też wianki, czy też galandy, bo na Górnym Śląsku w tej części przemysłowej
był taki kolorowy wieniec galanda, dedykowany tylko i wyłącznie panną
i to też na wyjątkowe okazje, takie obrzędowe.
Także my tutaj do tej ekspozycji wybraliśmy te elementy strojów górnośląskich,
które mogą być inspiracją.
Są wśród nich takie obiekty, które zachwycają sposobem modelowania sylwetki,
takie, które mogą być piękne ze względu na rodzaj faktur, tkanin,
ale takie, które są ciekawe na krój, na zdobienia, wreszcie sama biżuteria i ozdoby.
One mogą być inspiracją, mogą inspirować artystów, designerów, kreatorów mody,
ale ja myślę, że też każdego z nas, jeśli moda folkowa nas porusza,
jeśli mamy tam niewielkie umiejętności, jakieś szycia.
Jest to naprawdę źródło, z którego możemy i powinniśmy czerpać.
I to jest świetny moment, żeby zapytać o Beatę Boydę,
o projektantkę, designerkę, twórczynię, którą zaprosiły Panie do współpracy przy tej wystawie
i która pokazała, tak naprawdę udowodniła, że stroje ludowe nadal inspirują
i z dużym szacunkiem do dziedzictwa kulturowego można tworzyć coś nowego.
Jak zrodził się pomysł na wystawę, to chodziło nam o to, żeby pokazać to takie dwutorowe działanie
z jednej strony kolekcję muzealną, działanie regionalistów i miłośników,
a z drugiej strony właśnie obecność tego stroju, czy jego oryginalnych elementów,
czy też szukanie inspiracji w stroju tym oryginalnym, żeby pokazać tę alternatywę.
No i wybór padł na Beatę Boydę.
Zachwyciła nas, ponieważ jest projektantką już trochę starszego pokolenia,
ale naprawdę nie tak dawno zaczęła projektować.
Po 50. roku życia zajęła się projektowaniem odzieży i ona właśnie wyrosła w tej tradycji.
Mieszka na Górnym Śląsku, jest ze Śląska Cieszyńskiego i ta sztuka ludowa,
i to dziedzictwo, i zwyczaje, obrzędy są jej bliskie, był jej udziałem codziennym
i czerpie z tradycji koronki koniakowskiej i z tradycji bibułkarstwa żywieckiego.
Jej projekty są takie energetyczne, piękne, kolorowe, takie bardzo pozytywne.
I to ją zaprosiłyśmy i to jej zaproponowałyśmy, żeby poszukała w naszej kolekcji.
Ja mamy ogromną kolekcję, ponad kilka tysięcy obiektów i różnych elementów stroju
zebranych z różnych ziem Górnego Śląska.
I to w taki fajny sposób zebrany, poprzez eksploracje badawcze, więc wtedy zbiera się obiekty
z całym kontekstem kulturowych znaczeń. Wiemy dokładnie, kto nosił, kto wykonał, jak długo nosił.
Także jesteśmy wszystko o takim obiekcie w stanie wiedzieć, całą jego historię spisać,
bo będąc na badaniach terenowych zabieramy, czy kupujemy, czy pozyskujemy w darze
od konkretnej osoby, czy konkretnej rodziny.
Oczywiście praca nad samą wystawą trwa długo, Beata szukała inspiracji w tym stroju,
przyglądała się, potem tworzyła, rysowała te projekty, potem powstawały tkaniny,
szyte były projekty. Założenie były takie, że mają one być swego rodzaju alternatywą
dla ginącego stroju śląskiego, ale oczywiście to są luźne inspiracje.
To nie jest naśladowanie tego stroju tradycyjnego, to są bardzo luźne inspiracje.
Ale też przyjęłyśmy założenie, że połączymy te nowe kreacje z elementami oryginalnymi
z kolekcji, żeby pokazać alternatywę dla jednej śląskiej szafy,
bo tam jeszcze jakieś elementy po naszych przodkach zostały.
Nie wyrzucajmy ich, zachowajmy ich, zainteresujmy się nimi.
Jak były noszone, jaką wartość stanowiły też, pozyskajmy w ten sposób jakąś wiedzę.
No a przy okazji zachęcając w ten sposób też do nie marnowania, nie wyrzucania
takiego świadomego podejścia do mody.
Tak, ja tutaj dodam, że pani Wojda wspominała, że część tkanin czy materiałów
doprojektowanych przez siebie strojów ona wyszukiwała na pchlich targach,
więc to jest też ta moda trochę drugoobiegowa.
Znów udowadnia, że równie piękna, a na pewno ciekawsza niż ta sieciówkowa.
Chciałabym tu też dodać, że sposób w jaki pani Wojda zaprojektowała stroj
i ona czerpie ze strojów ludowych jest bardzo subtelny, bo nawiązania są czytelne,
natomiast nie mówimy tu o czymś, co zbiorczy nazwałabym cepelią,
czyli takim bardzo prostym, dosłownym wykorzystaniu pewnych motywów,
takim chyba momentami bezrefleksyjnym.
No właśnie, ta cepelia się nam tak kojarzy, ale cepelia też zrobiła dużo dobrego,
także trzeba do cepeli, która przecież w parę dziesiątych lat funkcjonowała,
podejść naprawdę też i z szacunkiem.
Co zainspirowało Beatę, jak do tego podeszła?
No i zainspirowały ją właśnie te elementy, które modelują sylwetkę w Śląskim,
żeby nadać odpowiedniej objętości biodrom, nosiło się watówkę.
To była taka bardzo ciężka suknia, w której spódnica była uszyta właśnie z takiego dawnego typu kołder ciężkich,
I ją, jeśli panna młoda szła do ślubu, a była szczupła,
musiała się pokazać całemu środowisku, przyszłemu mężowi, rodzinie i tak dalej z najlepszej strony,
więc jak miała odpowiednio ecatę biodra, czy odpowiednio szeroka była w biodrach,
no to była jej dobra wizytówka, więc w ten sposób nawet latem do ślubu zakładały takie ciężkie.
Suknia, pod tym jeszcze kilka halek, więc to w ten sposób nadawało objętości biodrom,
ale były też takie staniczki z takim wałkiem doszywanym, albo sam wałek,
ten wałek wypchany był jakimś tam skrawkami tkani, nazywał się kiełbasą,
był stanik z kiełbasą, albo wałek kiełbasa.
I to też modelowało biodra.
I to właśnie Beate Boydę zainspirowało do stworzenia baskinek.
Jej się to kojarzyło modelowaniem biodrem poprzez baskinki,
ale zauroczył ją też krój, takiego kaftana w stroju pszczyńskim,
ale też w niektórych raciborskach, kaftan wszywany i ma taką bówkę przy wszyciu.
I tutaj też stworzyła i suknię w ten sposób, i nawet męski płaszcz,
czy taki właściwie uniseksowy płaszcz, ale też wzruszyły ją,
bardzo jej się podobały wszelkiego rodzaju printy, jak to mówi Beata Boyda,
czyli wszelkiego rodzaju wzory kwiatowe, malowane, haftowane,
na fartuchach, na tkaninach, na żakardowych tkaninach.
I one były bazą do zaprojektowania tkanin.
I z tych tkanin uszyte były elementy potem tych kostiumów.
Chustka purpurka, popularna, popularna na krecie głowy mężatek,
od purpury, czerwonego koloru tak nazywana,
która też miała piękne bordiury i różnego rodzaju motywy kwiatowe.
To w ogóle wykorzystała motyw z tej purpurki i stworzyła tkaninę.
I tę tkaninę wykorzystała do uszycia takiej odzieży sportowej,
A i dziewczęce wianek galandę, te kwiatki tkaninowe,
z tworzyw sztucznych czy z koralików.
To właśnie zainspirowałam do szycia takiego gorseciku,
takiej współczesnej bluzki.
I wiele jeszcze innych rzeczy.
Wróćmy do budynku Muzeum Śląskiego na samą wystawę
i porozmawiajmy o jej konstrukcji, o tym jak ona została stworzona.
Po pierwsze chodzi mi o kolor, który jest chyba nieodzowną częścią stroju ludowego.
A druga rzecz to jest pewne zestawienie.
Mamy elementy stroju ludowego, ale obok nich są fotografie.
I to fotografie wybrane nieprzypadkowe.
Wystawa składa się z dwóch części.
Długo się zastanawiałyśmy, czy przemieszać część etno,
czyli te oryginalne obiekty z tą alternatywą,
czyli z tymi kreacjami stworzonymi z inspiracji, z strojem śląskim.
Ale w ostateczności wybraliśmy lekki podział na tę część etno i alternatywę,
żeby widzowi było łatwiej wędrować przez tę wystawę,
żeby łatwiej mu się było zorientować,
żeby najpierw przyjrzał się tym oryginalnym elementom,
a potem doszukiwał się tych inspiracji w tych stworzonych kreacjach.
Wykorzystane są tu wszystkie elementy i kolory obecne w stroju.
Bo właśnie obecny jest na ścianach kolor i zieleni, i czerwieni, i niebieskiego,
te, które były obecne w strojach ludowych na Górnym Śląsku.
Wykorzystane są motywy na ścianach z haftów, z malunków,
z charakterystycznych elementów stroju.
No i w tej części pierwszej prezentujemy właśnie te elementy,
które zachwycają modelowaniem sylwetki.
Pokazujemy charakterystyczne części stroju, które mogą się podobać
i mogą inspirować ze względu na krój, czy sukni, czy kaftanów,
czy nawet bluzek kabotków.
Pokazujemy przepiękne faktury tkanie, a jest ich tam bardzo dużo.
Jest wełna, jest jedwab, jest brokat.
Są adamaszki, adamaszki jedwabne, woale, piękny chiński jedwab,
który był z przerozmaitymi motywami, nawet zwierzęcymi i kwiatowymi.
I naprawdę uważany był za taki bardzo elegancki materiał,
głównie szyto z niego suknie, ale bardzo często fartuchy.
Ale i płótno, mora, sukno było.
Aksamity, aksamit wytłaczany, aksamit z długim włosem.
Mamy całą paletę tam pokazaną rozmaitych chust i tych dużych chust odziewaczych
i tych mniejszych chustek wykwintnie zdobionych.
No możemy tam zobaczyć przerozmaitego typu wełny.
Wełny przetykane jedwabiem w tych chustach, właśnie aksamitne.
Niezwykle kosztowne i efektowne chusty tureckie,
tak zwane szpigle czy szpigieltuchy.
Widzimy rozmaite elementy stroju zdobione rozmaitymi technikami.
Od haftu złotą, srebrną nicią, poprzez haft barwny, jednobarwny,
malowanie, malowanie techniką olejną, malowanie techniką spirytusową.
Wszystko to możemy zobaczyć w stroju śląskim.
No i przepiękne dodatki i także biżuterię.
I zasada była taka, że tego nie pokazujemy na manekinach,
ale jak ten strój wyglądał, jak w tradycji się nosiło,
mogą pokazać fotografie archiwalne.
I wszystkie obiekty, wszystkie elementy stroju,
wszystkie fotografie archiwalne pochodzą z kolekcji Muzeum Śląskiego w Katowicach.
I przechodzimy do drugiej części, gdzie możemy już na manekinach
zobaczyć te kreacje inspirowane i stylizowane z oryginałami.
Możemy się im przyglądać.
Zawsze tam znajdą Państwo informacje, co w kreacji jest oryginalnym elementem,
więc wyraźnie można zobaczyć ten element oryginalny
i można się przyjrzeć, w jaki sposób się można strojem zainspirować,
bo to jeden ze sposobów.
Takich inspiracji poszukała ta kreatorka mody.
Inna może poszukałaby innych.
My, jak się będziemy przyglądać, może poszukamy jeszcze innych.
Ale naprawdę te oryginalne elementy też bardzo dobrze się zestawiają
z tymi współczesnymi.
Nie tworzą dysonansu.
Są takim pozytywnym mariażem.
Ja myślę, że to jest najpiękniejsze i najlepsze zaproszenie
na wystawę Etnoalternatywa.
Nowe spojrzenie na modę ludową, którą do 25 stycznia
można oglądać w Muzeum Śląskim.
Właśnie ta informacja, że nie ma jednego klucza dotyczącego tego,
co nas zainspiruje.
Nie ma jednej drogi.
Każdy z nas być może dostrzeże tam coś własnego,
coś dla siebie, coś, czym będzie się kierował,
co ze sobą weźmie i najlepiej zapamięta.
Wiemy, że te motywy ludowe w tej chwili są i w designie wykorzystywane,
i w modzie, zwłaszcza po, tak zauważyłam, że po tym,
jak pojawiła się konwencja UNESCO o ochronie niematerialnego dziedzictwa
i tych różnych umiejętności, na przykład wykonywania haftów,
koronki jakieś i jeszcze innych.
My też przygotowaliśmy dla Państwa,
w wystawie towarzyszy właśnie rodzaj takiego katalogu modowego.
Tych publikacji o stroju na Górnym Śląsku typu naukowego
My przygotowaliśmy taki katalog rodzaju modowego.
Są tam nasze obiekty oryginalne,
których fotografii fani wcale nie było takie proste,
a nawet bardzo, bym powiedziała, trudne i pracochłonne.
W drugiej części są wszystkie te kreacje
inspirowane strojem stworzone przez Beatę Boydę,
bo w tej części drugiej wystawy
są fotografie artystyczne też tych projektów,
co jest ich tylko kilka, kilkanaście tych fotografii.
Natomiast w tej publikacji są wszystkie, jakie powstały,
bo była trzydniowa sesja fotograficzna z modelami, z modelkami,
z całym anturażem, z obiektami muzealnymi
i powstawały takie artystyczne fotografie.
Fotografki Natalii Domalewskiej, która też jest lązlaczką,
pracuje w Holandii, specjalizuje się w fotografii modowej
i w tej publikacji o takim lekkim charakterze,
z trzema różnymi okładkami do wyboru,
w zależności od tego, który wizerze nam się podoba,
są wszystkie te fotografie.
A ponadto oryginalny motyw z kaftana śląskiego,
takiego noszonego w okolicach Piekar Śląski
na letnie, niedzielne, popołudniowe spotkania sąsiedzkie.
Wybraliśmy wielobarwny motyw i zrobiliśmy taką serię gadżetów.
To jest oryginalny motyw haftu
i wyprodukowaliśmy koszulki, bluzy i szaliki,
czapki i czapeczki, skarpety
i to jest też dowód na to,
że one mogą, te oryginalne elementy, motywy,
mogą funkcjonować w tych nowoczesnych też elementach garderoby
i są naprawdę oryginalne i ciekawe.
O wystawie Etnoalternatywa,
nowe spojrzenie na modę ludową w Muzeum Śląskim
opowiadała dzisiaj jedna z kuratorek tej ekspozycji,
pani Krystyna Pieronkiewicz-Pieczko.
Bardzo pani dziękuję za to spotkanie.
Dziękuję pani, dziękuję państwu
i zapraszam do Muzeum Śląskiego
na wystawę Etnoalternatywa
nowe spojrzenie na modę ludową.
Audycje kulturalne w dobrym tonie.
