Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Edukacja Historia fałszerstw i falsyfikatów w Muzeum II Wojny Światowej

Historia fałszerstw i falsyfikatów w Muzeum II Wojny Światowej

Aleksandra Galant 12 sierpnia 2025
Historia fałszerstw i falsyfikatów w Muzeum II Wojny Światowej

Twórcy wystawy proponują pasjonującą podróż przez świat fałszerstw, podróbek i mistyfikacji. Dynamiczna narracja prowadzi zwiedzających przez różne epoki – od starożytności po czasy współczesne. Ekspozycja zachęca do refleksji nad jakością informacji jakie do nas trafiają, a także – roli współczesnych muzeów.

Od wieków ludzie wykorzystują fałszerstwa i oszustwa, aby osiągnąć zróżnicowane cele – prestiżowe, polityczne, gospodarcze, itp. Misternie skonstruowane fałszerstwa ukrywają fakty wśród półprawd i całkowitych zmyśleń. Aby dotrzeć do prawdy, należy podążać po nitce do kłębka, odkrywając i ujawniając po drodze każde kłamstwo lub nieścisłość. Jest to szczególnie ważne w czasach, kiedy liczba, zasięg i powszechność manipulacji informacjami osiągnęły bezprecedensowy poziom.

Wystawę „Fake for real. Historia fałszerstw i falsyfikatów” tworzy część interaktywna, składająca się z elementów gier i filmów a także z ok. 100 artefaktów. Każdy z nich skrywa intrygującą opowieść o oszustwie – od wymazanych imion rzymskich cesarzy, poprzez sfałszowane żywoty średniowiecznych świętych, fantastyczne relacje z podróży, które nigdy nie miały miejsca, aż po czasy II wojny światowej, kiedy to alianci wykorzystali fikcyjną armię jako element strategii wojennej i podróbki współczesnych produktów.

Wśród eksponatów znajdują się także historie dokumentów o fundamentalnym znaczeniu dla dziejów Europy, jak „Donacja Konstantyna” czy sfałszowane listy, które doprowadziły do niesprawiedliwego skazania Alfreda Dreyfusa.

Wystawę „Fake for real. Historia fałszerstw i falsyfikatów” przygotowaną przez Dom Historii Europejskiej w Brukseli można oglądać w Muzeum II Wojny Światowej do 2 listopada 2025 r.

W Audycjach Kulturalnych o ekspozycji opowiedziała kuratorka, Joanna Urbanek.

Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum II Wojny Światowej, fot. M. Kurdelska / MIIWŚ

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Na pewno wielokrotnie słyszeliście o tym, że żyjemy w dobie dezinformacji.
Być może, choć mam nadzieję, że nie, część z Was przekonała się na własnej skórze,
jak ważne jest odsiewanie informacji prawdziwych od tych z niepewnych źródeł.
Mówi się o tym wiele, nie tylko w kontekście tego, że to się po prostu dzieje,
ale także w tym, żeby uczulić nas na to, skąd czerpiemy wiedzę.
Żebyśmy każdej informacji, która do nas trafia, przyglądali się kilka razy,
zanim w nią uwierzymy i zanim na jej podstawie wydamy osąd.
Pewnie zastanowicie się, dlaczego właśnie taki wstęp towarzyszy nowemu odcinkowi audycji kulturalnych.
Wszak to jest podcast dotyczący sztuki, kultury, ale te tematy się splatają,
a to za sprawą wystawy, którą do listopada można oglądać w Muzeum II Wojny Światowej.
Wystawa nazywa się Fake for Real. Historia fałszerstw i falsyfikatów.
To jest bardzo ciekawa wystawa. Wystawa, można powiedzieć, wędrująca, międzynarodowa.
Dlatego bardzo się cieszę, że zaproszenie do audycji kulturalnych przyjęła kuratorka tej ekspozycji,
pani Joanna Urbanek. Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, dziękuję za zaproszenie.
Nawiążę do tego, o czym powiedziałam przed momentem, od czego zaczęłam nasze spotkanie
i zapytam trochę może paradoksalnie, dlaczego wystawa, która opowiada o historii,
która cofa nas do czasów bardzo odległych, jest tak ważna dzisiaj, w tym momencie dziejowym.
Wtedy, kiedy wystawa powstawała, kiedy dopiero tworzyliśmy jej ramy, treść.
Na początku, jako muzeum historyczne, bo Dom Historii Europejskiej w Brukseli,
w którym ta wystawa na początku była prezentowana, jest to muzeum historyczne, muzeum narracyjne.
Muzea narracyjne opowiadają historię poprzez przedmioty.
Nie są to muzea, które się tylko koncentrują na pięknych eksponatach, na wspaniałych rzeźbach czy obrazach,
ale mówią o historii, często o historii trudnej.
Chyba najważniejszym takim aspektem w nauce historii jest zrozumienie tego, z czym mamy do czynienia teraz.
Zrozumienie zjawisk, które mają swoje źródła w przeszłości, ale mają też i wpływ na dzień dzisiejszy.
I taka jest też oferta Domu Historii Europejskiej, naszych wystaw czasowych.
Stąd też pomysł na wystawę.
A dlaczego ona ewoluowała? Dlaczego od pomysłu i namysłu nad fałszerstwami historycznymi
przeszliśmy do połączenia bardzo dawnych wątków z historii antyku, aż do czasów dzisiejszych?
A to dlatego, że bodajże w 2019 czy 2020 roku za słowo roku uznane zostało słowo postprawda.
Był to okres, w którym bardzo wiele mówiło się o fake newsach.
Zresztą do tej pory mówi się o nich wiele.
I myślę, że wszyscy czujemy się trochę niepewni w związku z rozwojem sztucznej inteligencji,
w związku z pojawianiem się deepfake'ów, które są używane na coraz szerszą skalę.
Więc żyjąc w takim świecie, w którym dezinformacja bywa też narzędziem politycznym,
musimy wiedzieć, jak się przed tymi próbami bronić.
Jakie narzędzia rozwinąć, aby lepiej sobie radzić z tą falą dezinformacji, która tak nas niepokoi.
Wydaje mi się, że w tej odpowiedzi opisała Pani trochę rolę i misję muzeów,
również instytucji związanych z kulturą, historią i sztuką.
O tym, w jaki sposób one mogą nam trochę podpowiadać i mówić więcej o świecie.
Ale tych nawiązań do współczesności wystawa ma w sobie więcej.
I to w takim bardzo dosłownym znaczeniu, bo jest to wystawa interaktywna.
Tam znajdują się elementy filmowe, a nawet elementy związane z grami.
Wystawa jest pełna bardzo ciekawych eksponatów.
Ponad 100, prawda?
Tak, tak. Ponad 100 eksponatów z różnych krajów, z wielu krajów europejskich,
z różnych instytucji, nie tylko z naszej kolekcji, ale też i wypożyczonych.
Ale wtedy, kiedy mówimy o czasach dzisiejszych, to co się rozgrywa w przestrzeni publicznej
i co dotyczy dezinformacji, ma miejsce w dużej mierze w sferze internetu, mediów społecznościowych.
Dlatego uznaliśmy, że mądrzejszym wyborem będzie pozostanie w tej sferze.
W sferze gier, w sferze różnych interaktywnych elementów.
Jesteśmy tak bardzo bombardowani różnymi informacjami.
Tych wątków pojawia się codziennie tyle w przestrzeni internetowej,
że raczej nie tyle musimy zostać specjalistami we wszystkich dziedzinach,
co rozwinąć w sobie pewne zdrowe nawyki, które pomogą nam oddzielać prawdę od fałszu,
szukać informacji, weryfikować je, rozwijać zmysł krytyczny
i też rozumieć mechanizmy, jakie stoją za dezinformacją,
mechanizmy, które rządzą tymi, którzy próbują nas wprowadzić w błąd,
ale też mechanizmy, które tkwią w nas samych, które czynią nas łatwym łupem,
na przykład wtedy, kiedy informacja dotyka jakichś tematów,
które są dla nas bardzo emocjonalne, bardzo ważne.
W takich sytuacjach jesteśmy bardziej skłonni uwierzyć w coś,
co być może nie jest prawdą.
Wiedza na ten temat przychodzi z ćwiczeniem,
przychodzi z konfrontacją, z tą rzeczywistością wirtualną,
stąd też interaktywność wystawy.
Troszkę już zaczęła Pani o tym mówić, uprzedzając, jak sądzę, moje pytanie,
bo chciałam zapytać, jak Pani zdaniem ta funkcja fałszerstw,
to dlaczego one były popełniane, przez kogo,
jak to się na przestrzeni wieków zmieniło,
czy intencja, która stoi za tym, czego my doświadczamy dzisiaj,
jest bardzo różna od tego, co działo się kilka wieków temu?
Myślę, że intencje pozostają te same.
Cały czas ludzkość niestety kieruje się dążeniem do władzy,
dążeniem do tego, by promować pewne racje,
które czasem pochodzą z pobudek niskich.
Bardzo często ludźmi rządzi chęć zysku,
zdobycia sławy, popularności, czy też zniszczenia wrogów.
To są najczęstsze motywy wprowadzania dezinformacji,
czy tworzenia fałszerstw.
Oczywiście poprzez wieki zmieniały się metody,
jakich używali fałszerzy.
I sytuacja historyczna sprawiała,
że pewne fałszerstwa stawały się szczególnie popularne.
Istnieje takie powiedzenie,
że każda era fałszuje to, co najbardziej sobie ceni.
Przykładem średniowieczne relikwie.
W tym okresie religia odgrywała olbrzymią rolę
w życiu społecznym i prywatnym ludzi w Europie.
I nie jest oczywiście zaskoczeniem,
że relikwie, które były szczególnie czczone
w okresie średniowiecznym, które decydowały o tym,
czy jakiś ośrodek religijny będzie bardziej lub mniej popularny,
były przedmiotem częstego fałszowania.
Fałszowano nie tylko same relikwie,
ale i żywoty świętych.
Historia zna takie przykłady.
Pewien mnich, opat,
gibert z nożą,
napisał taki traktat,
w którym opisywał przykłady relikwii fałszywych
i tworzył taką klasyfikację,
która miała pomóc czytelnikom
odnaleźć się w tym świecie.
Na przykład podawał argumenty zdroworozsądkowe.
Mówił, że wiele klasztorów, kościołów
szczyci się posiadaniem relikwii ciała różnych świętych.
Tak gdyby połączyć te fragmenty,
to otrzymalibyśmy kilka ciał,
czy wręcz kilka głów należących do tego świętego.
Znamy ten motyw książki Umberto Eco,
o imię Róży.
Prawdopodobnie Umberto Eco czytał ten traktat.
Wspomniała Pani już o segmentach,
z których składa się wystawa,
jeżeli tak mogę powiedzieć.
Ich jest sześć.
Są ułożone chronologicznie.
Zaczynamy od starożytności.
Już od starożytności,
co pokazuje, jak długa jest historia fałszerstw,
falsyfikatów,
o których dzisiaj za sprawą wystawy rozmawiamy.
Zabieramy naszych zwiedzających w podróż
od okresu starożytności,
starożytnego Rzymu.
Zaczynamy od damnatio memoria,
czyli takiego aktu prawnego,
który skazywał ludzi na zapomnienie.
Oczywiście był to rodzaj nakazu,
który dotyczył osób sławnych,
które popadły w niełaskę.
Wystawa pokazuje przykład Karakalli,
który skazał na zapomnienie,
tak byśmy powiedzieli,
swojego brata oraz żonę.
Zarówno żona, jak i brat
zostali zamordowani.
Karakalla nie chciał dzielić się władzą,
żądami.
Ze swoją żoną miał też bardzo trudne stosunki,
więc pojawiła się pomiędzy nimi nienawiść.
I nie tylko doprowadził do ich śmierci,
ale też doprowadził Senat
do wydania edyktu,
który zabraniał wspominania
o tych ludziach
w źródłach historycznych,
a nawet niszczył wszelkie ich wizerunki.
Co ciekawe, te wizerunki były również
zacierane na monetach.
Także wizerunek Getty,
który na początku znajdował się
na monetach w Cesarstwie Rzymskich,
był systematycznie niszczony.
To pokazuje skalę tego zjawiska,
skalę tej próby wymazania
postaci historycznej z historii,
z dziejów, z pamięci.
Damnacja memoria to jest termin,
który pojawia się w nowożytności
jako interpretacja tego zjawiska,
ale niewątpliwie chodziło tutaj o to,
aby dana postać nie przetrwała
w pamięci potomnych,
aby została nie tylko potępiona,
ale i zapomniana.
Jest to więc rodzaj fałszowania
prawdy o historii, o rzeczywistości.
Wystawa składa się z sześciu części.
Pierwsza z nich dotyczy religii,
dotyczy tego, w jaki sposób
religia i władza przenikały się
i jak przedmioty religijne,
czy dokumenty o wadze religijnej
bywały fałszowane.
Następną częścią jest taka sekcja
zatytułowana Zrozumieć świat
i w niej opisujemy historię
fikcyjnych podróży,
fałszerstw w dziedzinie naukowej,
fałszywych opisów geograficznych,
także fałszerstw, które przetrwały
przez wieki na mapach.
Następną częścią jest taka część
dotycząca tworzenia się
współczesnych państw
i takiego zjawiska
tworzenia jedności narodowej
poprzez tworzenie historii narodowych.
Wtedy niektórzy badacze
pokusili się o odkrywanie
dzieł starożytnych,
które tak naprawdę
z prawdą nie miały wiele wspólnego,
ale pokazywały pewną prawdę
o danym narodzie czy grupie społecznej
jako o lepszej od innych.
Jest to też czas afery Drejfusa,
jest to też okres, kiedy pojawiają się
protokoły męsców Syjonu,
które z kolei są świadectwem
definicji tworzenia wrogów
i kreowania ich również
dla potrzeb niestety politycznych.
Następną częścią jest część
poświęcona II wojnie światowej.
I tutaj chyba szczególnie ważnym
dla Polaków tematem jest
temat kłamstwa katyńskiego,
które sprawiało, że wiele osób
niestety przez dziesięciolecia
żyło bez wiedzy o swoich bliskich,
którzy zostali zamordowani w Katyniu.
Druga wojna światowa
jest to też okres,
w ogóle każda sytuacja
konfliktu zbrojnego,
w której pewna doza tego,
co nazywamy decepcją,
czy działaniami pozorowanymi,
czy wręcz fałszerstwem,
jest niezbędna
i okazuje się bohaterstwem.
Przykładem są fałszywe dokumenty
tworzone w czasie okupacji niemieckiej,
po to, by ratować życie,
bądź też dokonywać aktów oporu.
Wreszcie oczywiście na wystawie
nie mogło zabraknąć takich historii,
fałszerstw dokonanych z chęci zysku,
czy to dzieł sztuki,
czy produktów konsumpcyjnych,
tak zwanych podróbek.
No i ostatnia część to jest
część multimedialna,
która pokazuje rzeczywistość wokół nas,
wirtualną i problemy z dezinformacją,
także w kontekście wojny w Ukrainie.
Piękne koło zatoczyła ta rozmowa,
bo od tego, co dzieje się współcześnie
pod kątem dezinformowania i fałszerstw,
to spotkanie rozpoczęłyśmy.
I mam nadzieję, że wszystko to,
co padło w trakcie dzisiejszej rozmowy,
przekona Was i zachęci do tego,
żeby wystawę Fake for Real
Historia Fałszerstw i Falsyfikatów
w Muzeum II Wojny Światowej zobaczyć.
Ona jest dostępna jeszcze do 2 listopada,
a dzisiaj opowiadała o niej jej kuratorka,
pani Joanna Urbanek.
Bardzo pani dziękuję za to spotkanie.
Bardzo dziękuję, ja również
i zapraszam na wystawę.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

  Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Być tu i teraz” – 75 lat NCK

„Być tu i teraz” – 75 lat NCK

Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK