Rysunki Zbigniewa Herberta. Nowa wystawa w Kordegardzie

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Nie wiem jakie macie skojarzenia, kiedy myślicie o twórczości Zbigniewa Herberta.

Pewnie dla większości to będzie poezja, jeszcze dla innych eseje.

Może ktoś pomyśli o spektaklach albo słuchowiskach radiowych.

Takich form twórczości, z których on korzystał było naprawdę wiele,

ale wydaje mi się, że mniej znanymi są te rysunkowe,

bo okazuje się, że Zbigniew Herberta z wielką pasją oddawał się rysowaniu, szkicowaniu,

a nawet malowaniu, bo zdarzało mu się używać akwareli.

I właśnie tę część jego pracy można poznać odwiedzając Galerię Cordegarda,

Galerię Narodowego Centrum Kultury, wystawę pod tytułem

Próg Pytania, rysunki Herberta, a o wystawie zgodziła się opowiedzieć kuratorka.

Pani Katarzyna Haber, bardzo miło mi jest powitać w audycjach kulturalnych.

Dzień dobry, bardzo dziękuję za zaproszenie.

Jakie są korzenie, geneza, początek tego zamiłowania Zbigniewa Herberta do rysunku?

Zbigniew Herbert podobno już jako dziecko przerysowywał pocztówki,

które dostawał od taty jako takie pamiątki z wyjazdów.

Jego tata bardzo dużo podróżował i mały Zbyszek prosił,

żeby tata mu przywoził właśnie pocztówki z miejsc, w których bywał.

I potem od tego się zaczęło.

No i oczywiście od kaligrafii.

To też jest pokolenie, które kaligrafuje,

które po prostu ma tę rękę wyrobioną z racji ciągłego używania.

Wiedziała Pani o pocztówkach i wydaje mi się to znamienne,

dlatego że gros z tych rysunków powstało właśnie w czasie podróży,

które już odbywał samodzielnie jako dorosły Zbigniew Herbert.

Tak, Zbigniew Herbert miał taki właściwie pomysł trochę misyjny.

On uważał, że te rysunki i eseje o sztuce, które tworzył,

przybliżą Polakom zamkniętym za żelazną kurtyną,

dadzą dostęp do tej zachodnioeuropejskiej kultury.

On też nie fotografował nigdy.

Uważał, że fotografia odbiera jakby dzieł duszy,

że odziera je trochę, natomiast szkic, rysunek,

czyli taka bardzo szybka, skrótowa forma rejestracji

daje o tyle więcej, że pozwala nie tylko na zapamiętanie,

ale również na analizę dzieła sztuki.

Rzeczywiście widać, jak Herbert przesuwa akcenty.

To jest trochę tak jak w jego reinterpretacji mitów greckich,

gdzie widzimy, że akcenty są przesunięte,

właśnie mity są zreinterpretowane.

Tutaj podobnie bardzo często dochodzi właśnie do takiej reinterpretacji

dzieła sztuki, polegającego chociażby na wyjęciu jakiegoś

szczególnie dla niego interesującego fragmentu,

na takim skupieniu się na jakimś detalu.

Mamy na przykład na wystawie prezentowany szkic

z kazania św. Jana Bruegla i tam z kolei widać tylko i wyłącznie

lewy dolny fragment obrazu, gdzie Zbigniew Herbert skupia się

na postaci podsłuchującego, czyli wyraźnie szpiega,

który przekaże cały kontekst reformacyjny, jest tutaj w obrazie,

ale przekaże informację właśnie dotyczącą tego tajnego zebrania,

tego kazania do wybranej grupki wiernych,

przekaże komu trzeba albo raczej nie trzeba,

czyli w tym wypadku władzom hiszpańskim.

Zbigniew Herbert chciał przybliżyć swoim odbiorcom

świat sztuki i dzieła sztuki,

no ale takie widziane z jego perspektywy,

w takim wariancie, który dla niego był najbardziej pociągający,

czy wydawał się najciekawszy?

Na pewno mamy tutaj taką sytuację,

że to są pewnie najciekawsze szczegóły wybrane z obrazów,

ale też jest niesamowity ogrom tych rysunków,

dlatego że w Bibliotece Narodowej mamy 290 szkicewników

z ponad pięcioma tysiącami rysunków,

więc to jest nieprawdopodobny wręcz zakres pracy.

Oczywiście też te rysunki są na bardzo różnym poziomie,

ale niewątpliwie to, co wybraliśmy w Kordegardzie,

pokazuje ten poziom najwyższy.

Pokazuje przede wszystkim właśnie to skupienie się na dziełach sztuki,

ponieważ w obszarze jego zainteresowań jest dużo różnych rzeczy,

między innymi są pejzaże.

My tych pejzaży pokazujemy niewiele.

Też stosunkowo niewiele jest tutaj takich prac

o charakterze bardziej intymnym,

na przykład kwiaty albo sportretowany pies,

ale tego jest w gruncie rzeczy w skali wystawy niedużo.

Przede wszystkim pokazujemy jednak takie przerysy,

kopie z wielkich dzieł sztuki, z obrazów,

czasami z rzeźby, z dzieł architektury.

Kilka minut temu ja wspomniałam, jaki był cel,

dlaczego Zbigniew Herbert rysował,

że chciał pokazywać, przybliżać sztukę,

ale czyja mu się to udało,

bo powiedziała pani o niemal 300 szkicownikach

w zbiorach Biblioteki Narodowej.

Czy on gdzieś te prace pokazywał,

czy wysyłał do swoich znajomych,

czy one się gdzieś pojawiały,

czy ta okazja tutaj w Kordegardzie jest naprawdę unikatowa?

Te rysunki nie żyły jakimś osobnym życiem.

W gruncie rzeczy to był taki dosyć intymny sposób

rejestracji właśnie tych dzieł sztuki.

Czasami rysunki pojawiały się w listach

do przyjaciół, do rodziny,

ale generalnie Herbert nie dzielił się tym.

On wprawdzie uważał się za bardzo dobrego rysownika

i w ogóle mamy taką historię,

która jest trochę nieweryfikowalna,

mówiącą o tym, że on się podobno dostał

z jedną z pierwszych lokat

na Akademię Sztuk Pięknych w Krakowie.

Nie wiemy, czy jest to historia,

którą można włożyć do takich legend rodzinnych,

czy rzeczywiście tak było.

To jest po prostu trudne do zweryfikowania.

On zresztą w tym samym czasie podobno również

zdał na Akademię Teatralną studiową i prawo i ekonomię,

więc to człowiek renesansu.

I można powiedzieć, że te rysunki

są takim intymnym zapisem,

taką intymną rejestracją rzeczywistości,

ale równocześnie tworzą w przekonaniu,

że rysuję bardzo dobrze.

I to, co jest też charakterystyczne,

że jest taki rys wspólny pomiędzy Herbertem i Czapskim.

Oni rysują bardzo podobnie,

dlatego że przeważnie nie wypełniają

światło cieniowo przestrzeni rysunku.

To są zwykle takie rysunki,

takie szybkie rejestracje konturowe.

Też wiemy, że Herbert nie oszczędzał na szkicownikach,

nie oszczędzał na przyborach do rysowania.

Kupował już bardzo wcześnie pierwsze szkicowniki na sprężynach.

I nawet rozmawiałam w Bibliotece Narodowej

z kuratorką, z panią Anną Romanią.

Czy przypadkiem to nie były szkicowniki,

które właśnie takie sprężynowe,

które dostał od Józefa Czapskiego.

Niewątpliwie, tak jak rzeczywiście miał

wielkie kłopoty materialne,

to tutaj to była taka przestrzeń,

która była chyba trochę na poziomie snobizmu,

żeby mieć właśnie taki świetny szkicownik

na dobrym papierze,

żeby mieć pierwszy długopis,

jeszcze wtedy w Polsce nieznany,

żeby rysować flamastrami również nieznanymi w Polsce.

Myślę, że jego to autentycznie cieszyło.

Przenieśmy się zatem do przestrzeni Galerii Kordegarda,

bo scenografia, która została stworzona na potrzeby tej wystawy,

również robi wrażenie.

Zacznę od książek, od albumów,

opracowań, które pojawiają się na ścianach.

Odpowiedź na taki apel społeczny,

ogłoszony na Facebooku,

wśród znajomych i dalszy znajomych,

prośba o przynoszenie do Kordegardy

czarno-białych albumów o sztuce.

I rzeczywiście dużo osób odpowiedziało.

Co najmniej piętnaście osób dołożyło się do tej wystawy

właśnie tymi cegiełkami w postaci albumów.

Te są książki zazwyczaj czarno-białe.

Niektóre mają tylko pojedyncze ilustracje czarno-białe,

ale rzeczywiście gro książek pochodzi z lat 50. i 60.

A mamy również takie, które są z 1924 albo 1930 roku.

Kto wie, może one by zasługiwały na osobną wystawę.

Kto wie, czy Zbigniew Herbert nie miał tych samych wydawnictw w ręku,

czy nie trzymał po prostu egzemplarzy książek

z tego jednego właśnie roku, czy z jednego wydawnictwa.

Scenografia z ponad 150 książek, które wiszą na ścianie,

w ogóle została zainspirowana wynikami scenograficznymi

z filmu gruzińskiego reżysera Parajanowa.

To film z lat 60. Kwiat granatu.

Tam są takie niesamowite, wspaniałe sceny

z wiszącymi na ścianach książkami Parajanów,

ponieważ jego film zdobywał wiele nagród.

W pewnym momencie został posądzony przez władze sowieckie o szpiegostwo

i został osadzony w więzieniu.

I to właściwie jego ostatni film ma.

I potem już niestety nic więcej nie nakręcił.

Poniżej albumów znajdują się oprawione rysunki Zbigniewa Herberta.

Już rozmawiałyśmy o tym, że kluczem ich doboru była perspektywa,

jakość wykonania, ale w jaki sposób najlepiej je oglądać?

One są w ogóle powieszone w takiej dosyć prozaicznej,

ale równocześnie ciekawej kompozycji związanej z chronologią.

I można porejestrować, jak ta kreska Zbigniewa Herberta ewoluuje.

Jak od takich pierwszych prac może mniej dopracowanych szkicowych

ewoluuje w kierunku bardzo rzeczywiście dopracowanych,

a potem z kolei znowu staje się bardziej lapidarny.

Elementem wystawy jest także gablota.

Co znajduje się w tej gablocie?

W gablotach pokazujemy oryginalne szkicewniki

pozyskane ze zbioru Biblioteki Narodowej w Warszawie.

Dzięki temu właśnie, że mamy możliwość pokazania ich,

to m.in. można zobaczyć, jak wyglądały te szkicewniki ze sprężynami,

na jakich formatach rysował Zbigniew Herberta.

Też formaty są bardzo różne, od zupełnie maciu pękich,

takich dosłownie notesów, po duże kartki, a trzy.

Kolejną częścią wystawy są wiersze.

Są wiersze, które zostały rozwieszone w przestrzeni Kordegardy.

Co to są za wiersze?

Są przede wszystkim wiersze dotyczące sztuki,

a nie tylko wiersze, dlatego że jest m.in.

esej z Martwej Natury z wędzidłem,

zatytułowane Ojcowskie Napomnienie.

Bardzo ciekawa interpretacja obrazu,

wykonana przez Zbigniewa Herberta,

obrazu Herborcha,

gdzie właściwie jest tu jakieś nagięcie sytuacji,

ale równocześnie to, o czym Zbigniew Herberta mówił

w swoich esejach, o co apelował.

Mówił, że historia sztuki,

traktowana jako nauka,

jest solennie nudna.

A napelował o to,

żeby przeprowadzać taką subiektywną analizę dzieła sztuki,

żeby tam pojawiały się emocje,

żeby to dzieło sztuki ciągle było żywe.

I rzeczywiście to, co jest najbardziej uwodzące w esejach Zbigniewa Herberta,

no to przede wszystkim właśnie ta mięsistość,

te czasami nadinterpretacje,

które tworzą historie wręcz kryminalne czasami.

Rozmawiamy cały czas o tym,

co możemy w kontekście rysunków Zbigniewa Herberta

oglądać we wnętrzach Galerii Kordegarda,

ale prawda jest taka,

że odkrywać tę historię możemy jeszcze

przed przekroczeniem progu galerii.

Przed Kordegardą mam słup ogłoszenia wyna,

którym wydrukowaliśmy szereg rysunków,

żeby popularyzować twórczość Zbigniewa Herberta.

Równocześnie rysunki przeplatane są

bardzo ciekawym esejem dotyczącym Zbigniewa Herberta,

autorstwa Zafira Tajskiej.

Zapraszamy do oglądania.

O wystawie Próg Pytania, rysunki Herberta,

którą do 23 czerwca można oglądać

w Galerii Narodowego Centrum Kultury Kordegarda,

opowiadała dzisiaj kuratorka Katarzyna Haber.

Bardzo dziękuję za to spotkanie.

Bardzo dziękuję.

Zapraszamy.

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Rysunki Zbigniewa Herberta. Nowa wystawa w Kordegardzie

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!

Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki

„Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec

„Południk 21. Czapski – Kozera”