Wybrany utwór: Powrót „Kobry” – fenomen telewizyjnego Teatru Sensacji
Co czwartek miliony widzów w napięciu oglądały kryminalne produkcje przygotowywane przez najwybitniejszych polskich twórców – odgrywane na żywo spektakle stymulowały wyobraźnię i były głównym tematem piątkowych rozmów. Niedawno Telewizja Polska poinformowała, że powraca do produkowania tego kultowego formatu.
Choć pierwszych odcinków „Kobry” z lat pięćdziesiątych nie nagrano, to za pierwszy uznaje się „Zatrute litery” reżyserowane przez Adama Hanuszkiewicza, na podstawie książki Agathy Christie. Realizacje bazowały na tekstach legend światowego kryminału: Raymonda Chandlera, Arthura Conan Doyle’a czy Maurice Leblanca. Z czasem dla „Kobry” zaczęli pisać rodzimi twórcy: Maciej Słomczyński (pod pseudonimem Joe Alex), Feliks Falk, Tadeusz Kwiatkowski.
Choć aktorzy mieli do dyspozycji dość proste (krytycy mówili wprost o „siermiężnych”) warunki, potrafili sprawić, że widzowie dosłownie chłonęli to, co widzieli na ekranie. Gra na żywo, przekazywanie prawdy i emocji były dla nich tak wyczerpujące, że jak głosi anegdota, Kalina Jędrusik zaczęła przynosić na spektakle wagę, bo każdorazowo ona i jej koledzy tracili nawet 2 kg! Ich wysiłki pozwalały jednak widzom identyfikować się z bohaterami, a także śledzić kryminalną intrygę, by odnaleźć jej rozwiązanie.
Z czasem w „Kobrze” coraz częściej zaczęły pojawiać się wątki związane z niedawno zakończoną wojną, czego sztandarowym przykładem jest „Stawka większa niż życie”. Mało kto wie, że to właśnie na scenie Teatru Telewizji po raz pierwszy widzowie mogli zobaczyć Hansa Klossa, w którego wcielił się Stanisław Mikulski.
„Kobra” zniknęła z telewizji w połowie lat 70. – może być to związane z rosnącą ofertą telewizji, ale także z zaniknięciem umowności, którą wielu uznawało za wielką siłę Kobry. Coraz częściej w realizacjach pojawiały się plenery, sceny pościgów czy wybuchów, które z konwencją „Kobry”, którą pokochali widzowie, miały niewiele wspólnego. Później realizowane były już pojedyncze widowiska („Żegnaj laleczko” z 1989 z Piotrem Fronczewskim w roli głównej) oraz emitowano powtórki.
W tym roku Telewizja Polska (po raz drugi, pierwszy raz „Kobra” była reaktywowana w 2013 r.) wraca do realizowania kryminalnego cyklu. Jako pierwszy widzowie mogli zobaczyć zagrany na żywo spektakl „Mord w hurtowni”, wyreżyserowany przez Marka Domańskiego.
O cyklu Teatru Telewizji „Kobra” opowiedziała w Audycjach Kulturalnych” dr Grażyna Pawlak z Pracowni Dokumentacji Literatury Współczesnej Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Potem były te wszystkie Izaury, a w latach 60. Kobra była Izaurą.
Wszyscy o tym mówili i wszyscy musieli się orientować.
To są słowa, które Krzysztof Kowalewski, wybitny aktor, powiedział o Teatrze Kobra.
To był teatr telewizji, który w słynne czwartki przyciągał przed telewizory ogromną widownię.
Jak mówi badanie, redakcji badania opinii i łączności z widzami telewizji z Warszawy z 1969 roku,
Kobrę oglądało średnio 88,5% widzów.
Liczba jest ogromna. Na pewno warto brać poprawkę na to, że oferta telewizyjna była wtedy o wiele mniejsza.
Nie ulega jednak wątpliwości, że Kobra była fenomenem.
Dzisiaj Kobra powraca. Telewizja Polska zapowiedziała, że zrobi kolejne podejście do tego formatu.
Już powstają spektakle teatru telewizji, które nawiązują do legendy Kobry.
I myślę, że to jest dobry moment, żeby zastanowić się, co takiego Kobra w sobie miała.
Że widzowie ją pokochali, że stała się tematem niemalże numer jeden różnych towarzyskich spotkań, rozmów na korytarzach.
Także tak jak mówił Krzysztof Kowalewski, po prostu trzeba było wiedzieć, co w Kobrze się dzieje.
A o Kobrze zgodziła się opowiedzieć dr Grażyna Pawlak, autorka książki Literatura Polska w Teatrze Telewizji w latach 1953-1993.
Z Pracowni Dokumentacji Literatury Współczesnej Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.
Witam w audycjach kulturalnych.
Witam Panią i witam Państwa bardzo serdecznie.
To jest pytanie, którym mogłabym też zakończyć naszą rozmowę, ale naprawdę jest to pierwsze pytanie, które przychodzi do głowy, kiedy myśli się o Kobrze.
W połączeniu z tą informacją, że Kobra powróciła.
Mianowicie, co takiego w sobie Kobra ma, ten sensacyjny teatr telewizji, że gromadził tak ogromną widownię i że do dzisiaj, kiedy widzą, którzy wówczas Kobrę oglądali, kiedy z nimi się o tej Kobrze rozmawia, no to oni się emocjonują.
Oni wspominają to z dużym rozrzewnieniem i z wielkimi emocjami.
Nie dziwię się, ja sama wspominam z dużym rozrzewnieniem i jeszcze większymi emocjami często.
Nie widziałam oczywiście tych wcześniejszych Kubr z lat 50., bo ich po prostu nie ma.
Późniejsze były w trochę innej natury, ale też zachowały w sobie ten taki, powiedziałabym, gen na swój sposób tajemniczości, przede wszystkim takiej szarady umysłowej.
Kobra to była zabawa intelektualna tak naprawdę.
Nieważna była śmierć.
Oczywiście one były jako pewienowiska kryminalne, bardzo często oczywiście zaczynało się to wszystko od śmierci, ale nie śmierć była tematem głównym.
Tematem głównym były wszystkie sposoby dotarcia do prawdy o tym, co się właśnie wydarzyło.
Im bardziej inteligentny był ów inspektor bardzo często, bądź milicjant, bo ci też się pojawiali, bądź oczywiście bohater, który był gdzieś zakotwiczony jeszcze w nieodległej przeszłości, myślę o wojnie.
Więc każdy z nich, który swoim intelektem i świadomością znacznie bardziej rozległą od przeciwników zwyciężał, wydawał by się bliższym tym, że widzom, słuchaczom często, gęsto jeszcze myślę o latach 50.,
którzy po prostu zaczęli się z nim na swój sposób identyfikować.
I to było chyba tym głównym magnesem przyciągającym, że wiemy, że coś się wydarzyło, pytamy tylko jak my tę szaradę rozwiążemy.
Nie tajemnica często jest tak ważna.
Ważne są drogi prowadzące do jej rozwiązania, a one pokazują labirynt umysłu użytkownika, czy właśnie telewidza w tym przypadku.
Więc próby dotarcia, otwarcie drogi, która nam pokaże, w jaki sposób możemy rozwikłać tę zagadkę, to jest chyba najbardziej interesujące w Kobrze.
A ponieważ Kobra była, ja pomijam stronę zewnętrzną Kobry, bo myślę, że na niej nie warto się skupiać, bo od razu musielibyśmy powiedzieć, że ona była siermiężna, prosta.
Mi o to chodziło. Chodziło o to, że grali tam wybitni aktorzy, reżyserowali wybitni reżyserzy, ludzie, którzy mieli dużo więcej do powiedzenia niż tylko do pokazywania.
Więc to chyba przyciągało tak dalece ten suspens taki, co to właściwie będzie się dalej działo.
I to trzymało ludzi w ogromnym napięciu. Kobra była bardzo chętnie oglądana i Kobra była nawet w wielu przypadkach kochana przez widzów, czemu dawali wyraz bardzo często w rozmowach, a czasami właśnie w wywiadach.
O tym, jak wielką siłę przekonywania mieli aktorzy, którzy pojawiali się na scenie, ale też reżyserzy, którzy podejmowali ten wysiłek, żeby kolejną Kobrę stworzyć, może świadczyć reakcja widzów po jednym z takich przedstawień.
Bardzo to zapamiętałam, bo to dzisiaj wydaje się niezwykłe. Ten spektakl, ta Kobra nazywała się Pomyłka, proszę się wyłączyć.
To był spektakl reżyserowany przez Jerzego Gruzę, więc już to drugie pokolenie reżyserów Kobry.
I słuchacze dzwonili przerażeni, bo odgrywana tam historia była dla nich tak dalece wiarygodna, że oni się po prostu wtedy bali być sami w domu.
I oni dzwonili do telewizji z prośbą, żeby ktoś ich upewnił w tym, że to jest fikcja, że to się nie dzieje naprawdę.
Główną rolę grała Aleksandra Śląska, która swoim takim głosem bardzo przekonującym potrafiła wszystko przekazać.
To jest historia oczywiście o bohaterce przykutej do łóżka, która niechcący.
Dzwoniąc do swojego męża, jakaś taka umyłka na łączach doprowadza do tego, że ona słyszy rozmowę dwóch panów zamierzających pozbawić życia.
Przede wszystkim jakąś bohaterką, ona oczywiście nie wie, że chodzi o nią, tylko po pewnym czasie orientuje się, że właściwie to o nią chodzi.
Bo ona jest tą bogatą kobietą, która jest przykuta do łóżka, która rzeczywiście może nie dać sobie z nimi rady.
Próbuje coś zrobić, próbuje dodzwonić się do męża. W końcu udaje jej się dodzwonić.
Mąż w końcu pojawia się, ale okazuje się, że właśnie ten mąż jest jakoś tam uwikłany.
I teraz pytanie znowu się pojawia.
Co można zrobić, żeby ją ocalić?
Kobra to też jest bardzo ważne. Kobra też pokazując tego typu meandry myślowe, również aktywizowała emocje.
Nie tylko u bohaterów, ale również u odbiorców.
Ci odbiorcy się identyfikowali.
Jedni oczywiście stawiali się w roli ofiary, inni stawiali się w roli jednak oprawców.
I teraz pytanie dla każdego z nich, było bardzo interesujące.
Co dalej się będzie działo?
Jak to się tak naprawdę skończy?
I tak naprawdę, które emocje zwyciężą?
Czy zwyciężą te emocje empatii?
Czy zwyciężą te emocje jednak, którymi nie każdy chciałby się identyfikować?
Dlaczego kobra tak bardzo aktywizowała swoich wizualdów?
Aktywizowała, to jest ważne słowo w tym kontekście.
Bo oni próbowali się wcielać w świadomość tychże bohaterów.
Próbowali też rozwiązywać na swój sposób tę zagadkę.
A jeśli ona miała swój ciąg dalszy, co zdarzało się w przypadku dwu lub trzy częściowych widowisk,
to rzeczywiście oni się czuli bardzo zaangażowani.
To była pewna konwencja i co do tego nie mamy cienia wątpliwości,
ale jednocześnie była realistyczny sposób pokazania.
Na tyle realistyczny, że włączały się emocje.
A konwencja pozwalała odejść od tej rzeczywistości szaroburej.
Trzeba pamiętać, lata 50-te, 60-te to była taka rzeczywistość, która zamykała ludzi w pewnym świecie.
Był to świat bardzo podzielony, bardzo zamknięty.
A jeżeli nie mamy dostępu bezpośredniego do tego, o czym chcielibyśmy wiedzieć,
to natychmiast budzi się wyobraźnia.
Zaczynamy wyobrażać sobie i to samo było tutaj.
Pokazanie ludzi, którzy w założeniu, jak wielu opracowujących o tym mówiło w założeniu,
chodziło o to, żeby pokazać tę zgniliznę zachodu, czyli tych uwikłanych bandytów, gangsterów,
czy tych komisarzy, najlepiej Scotland Yardu, albo oczywiście komisarzy, którzy są w dalekiej Ameryce.
Co też było takim marzeniem, bo widzowie o tym marzyli oczywiście,
żeby tego, co niedotykalne dotknąć, tego, co niewidzialne zobaczyć.
To też był taki magnes.
Natomiast chcemy zobaczyć świat, który jest gdzieś daleko, do którego odcięty mamy dostęp,
w każdym razie większość ma odcięty ten dostęp, a jednocześnie ten świat nas fascynuje.
Zawsze tak jest.
To, czego nie znamy, budzi nasze zainteresowanie, czasami fascynację,
a w następnym etapie wyobrażenia.
I te wyobrażenia mogły być sterowane w różne drogi, jakby mogły być wybierane.
Mogły być sterowane w kierunku pokazania, że to jest świat, który nie jest godzien naśladowania,
a mogły być sterowane w kierunku pokazane, że są ludzie,
dla których najważniejszym elementem jest próba dotarcia do prawdy.
Prawda jednoczy, czyli znowu, nawet jeśli miały te widowiska pokazać trochę taką zgniliznę zachodu,
to jednak pokazywały też zaangażowanie ludzi w to, żeby świat ulepszyć.
Świat miał być pozbawiony trochę tych gangsterów, albo pokazać, że my zwyciężamy.
Ci widzowie, którzy też są oglądającymi i którzy patrzą na tę rzeczywistość,
muszą uwierzyć, że jednak ta prawda jest w stanie zwyciężyć.
Dlaczego to było tak ważne?
Ponieważ upłynęło od tego czasu niespełna kilkanaście lat,
od największej hekatomby, kiedy ci ludzie, którzy oglądali,
i wówczas tak bardzo chcieli oglądać, widzieli śmierć, ale w tej najgorszej jej odsłonie.
Ta śmierć, z kolei pokazywana w telewizji, była gdzieś za zasłoną.
Ona była schowana.
Nią nie epatowano, natomiast pokazano zwycięstwo człowieka żywego.
Człowieka, który panuje nad, trochę panuje nad tą śmiercią, nie w całości oczywiście,
ale trochę, bo on może ją pokazać, on może ją rozbroić.
Ta śmierć była rozbrojona.
Nawet może ją uszlachetnić w ten sposób, że właśnie eliminuje tegoż gangstera,
tegoż zbrodniarza.
Więcej już nie uczyni tego zła.
Myślę, że to był ten klucz, który pokazywał, którą drogą widz może podążać.
I nie zawsze to, co w filmach kryminalnych może pozornie wydawać się,
że a tam jest tylko strzelanie, czy próba epatowania złem.
Nie zawsze i nieprawda.
Dzisiaj nawet współcześnie jest mnóstwo seriali,
gatunku seriali kryminalnych,
w których właśnie początkiem jest jakaś śmierć
i już się na niej nie skupiamy.
Później widzimy tylko bohatera nieżyjącego już,
ale on jest tylko przyczynkiem i początkiem.
Natomiast dalej jest właśnie ta praca intelektualna głównego śledczego,
czy grupy śledczych.
Chyba to też był fenomen Kobry.
Konwencja służyła tylko jako pewien rodzaj obrazu,
ale obrazu, który nie jest najistotniejszy.
Najistotniejszą jest emocja,
najistotniejszą wydawałaby się być prawda,
i jednocześnie próba poruszenia zmysłów,
które każdy z nas ma odbierając.
Mówiła Pani przed momentem o tych emocjach
i o prawdzie, które biły z tych spektakli.
Ja mam takie wrażenie, że w dojściu do tych emocji
i do prawdy pomagało, po pierwsze,
pomagał dobór aktorów,
bo jak Pani już wspomniała,
to byli wybitni aktorzy,
tacy powiedziałabym najważniejsi aktorzy tamtych lat.
No i też to, że oni grali na żywo,
że chyba takie poczucie uczestniczenia w tym, co się dzieje,
było jeszcze większe, niż kiedy ogląda się film.
Niewątpliwie tak.
Ale z drugiej strony też było zobowiązujące,
chyba trochę dla obu stron,
bo niektórzy nastawiali się na to też,
a może się uda zobaczyć jakąś wpadkę.
I to też było ciekawe.
I to też się zdarzało.
I trudno się temu dziwić.
Inni z kolei patrzyli na tych aktorów,
mówiąc, jak oni to fantastycznie robią,
jak im się to wszystko świetnie udaje.
Jakie trzeba mieć pokłady talentu aktorskiego,
który pozwoli zamienić te nasze 5, 10, 15, 20 minut
w takie emocje, że my właściwie utożsamiamy się.
My tam się bez mała znajdujemy właśnie w tych scenach.
My chcemy zobaczyć, my chcemy dotknąć, my chcemy uczestniczyć.
I to sprawiali aktorzy.
Oczywiście też sprawiali to reżyserzy,
którzy dobierali tych aktorów,
którzy wybierali jednak,
decydowali się na wybór danego tekstu.
Często były to adaptacje,
szczególnie w tej pierwszej fazie.
Wybrano adaptacje autorów,
którzy byli uznanymi już mistrzami często kryminału.
To dawało fantastyczny efekt na końcu.
Bo jeżeli ktoś sięgnie do utworu Stevensona,
to nie sposób się nie identyfikować z tym, że bohaterem.
I tak można by, czy to mówimy o Vercheldzie,
czy będziemy mówić o Conan Doyle'u
i tworzonych przez nich bohaterów.
Ci bohaterowie stali się takimi naszymi mitami,
które towarzyszyły w naszej drodze.
Joe Alex był po prostu fantastycznym bohaterem,
bo mieliśmy poczucie też bezpieczeństwa.
On nas fascynował,
ale wiedzieliśmy, że on sobie z tym poradzi.
Ktoś, kto ogląda film,
chce mieć takie poczucie,
że już nic złego się nie zdarzy.
I Kobra poprzez swoich bohaterów,
poprzez teksty,
dawała też taki wybór
i mówiła, że mamy dobrych bohaterów.
Kobra oczywiście rozwijała się, ewoluowała.
Nawet pojawiły się fantastyczne widowiska
pisane również przez polskich autorów.
Trzeba pamiętać o tej spółce.
Safian Szypulski,
która mieniła się być Andrzejem Zbychem
i która stworzyła wspaniałą jednak stawkę większą niż życie,
która zupełnie odmieniła i odczarowała postrzeganie wojny.
Okazało się, że wojna nie jest tylko tym, co przytłoczy.
Wojna również może wyzwolić sprawczość bohaterów, uczestników.
W 2025 r. przypada 50. rocznica premiery legendarnego spektaklu krakowskiego Teatru Cricot 2, który zrewolucjonizował światowy teatr. Z tej okazji Cricoteka zaprasza na nową wystawę czasową, będącą nie tylko hołdem dla dzieła Kantora, ale także refleksją nad recepcją i przyszłością dzieła. „Umarła klasa” miała swoją premierę 15 listopada 1975 roku… Czytaj dalej o „(Nie)Umarła klasa” – hołd dla dzieła Tadeusza Kantora
Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego uruchomił pierwszą w historii wirtualną wystawę fotograficzną opowiadającą historię polskiego teatru. O tym, jak zmieniała się technika i zainteresowania fotografów, można się przekonać, oglądając trzy części ekspozycji: od 1839 do 2024 r. Ekspozycja „Pamięć teatru” pozwala przyjrzeć się ewolucji fotografii teatralnej w Polsce od jej… Czytaj dalej o „Pamięć teatru” czyli 185 lat polskiej fotografii teatralnej
Wystawa w Pałacu Czapskich w Warszawie przybliża najważniejsze spektakle stworzone przez Adama Hanuszkiewicza – reżysera, aktora, wieloletniego dyrektora najważniejszych stołecznych scen. Choć krytycy zarzucali mu efekciarstwo i oportunizm, to murem stali za nim widzowie. Kupienie biletu na reżyserowane przez niego przedstawienia, przez całe lata graniczyło z cudem. Urodzony w 1924… Czytaj dalej o Adam Hanuszkiewicz. Barbarzyńca czy nowator?
Był aktorem ponad stu ról teatralnych, filmowych i musicalowych, reżyserem, wokalistą oraz założycielem i dyrektorem prywatnego Teatru Kamienica. Ostatnia rozmowa, jaką przeprowadziła z artystą Patrycja Pawlik właśnie ukazuje się w formie książkowej na polskim rynku wydawniczym. Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej. „Emilian Kamiński. Reżyser marzeń” to wywiad rzeka,… Czytaj dalej o Emilian Kamiński – reżyser marzeń
W roku 230. urodzin Aleksandra Fredry Teatr Narodowy w Warszawie przygotował spektakl poświęcony osobie i twórczości największego polskiego komediopisarza. „Fredro. Rok jubileuszowy” w reżyserii Jana Englerta jest podróżą przez życie hrabiego, który ze swojej sztuki i postawy życiowej musi tłumaczyć się przed sądem. Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej. Czytaj dalej o Urodziny Aleksandra Fredry w Teatrze Narodowym
„Ja to ktoś inny” – to spisane przez Tomasza Lerskiego wspomnienia z życia prywatnego i pracy artystycznej Janusza Kukuły – poety, pisarza, wieloletniego dyrektora Teatru Polskiego Radia, reżysera ponad 2300 słuchowisk i autora licznych adaptacji. Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej. Janusz Kukuła po raz pierwszy i – jak… Czytaj dalej o Ja to ktoś inny – Janusz Kukuła o sobie
