Poetyckie niepokoje Jacka „Budynia” Szymkiewicza

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Dzisiejszy odcinek rozpoczął fragment chyba jednej z najbardziej radosnych i pogodnych piosenek w takiej najnowszej historii polskiej muzyki i polskiej piosenki.

To jest utwór Uśmiech się zespołu Pogodno i on rozpoczyna nasze spotkanie nie bez powodu, bo będzie ono osnute wokół człowieka, bez którego tego zespołu by nie było.

Tak samo jak nie byłoby bardzo wielu różnych projektów i przedsięwzięć muzycznych, nie tylko grupowych, nie tylko zespołowych. Mowa po prostu o wielu piosenkach, które polscy piosenkarze i piosenkarki na przestrzeni lat wykonywali.

Tą osobą jest Jacek Budyń-Szymkiewicz. Myślę, że nie trzeba go przedstawiać jakoś szeroko, ale gwoli ścisłości powiem, że był to muzyk, autor tekstów, multi-instrumentalista.

No i chyba taki dobry duch polskiej sceny muzycznej. Mówię był, bo niestety w 2022 roku Jacek Budyń-Szymkiewicz zmarł. Na szczęście została z nami jego muzyka, zostały z nami także jego teksty.

Teksty piosenek, ale nie tylko. Zostały z nami także wiersze i te wiersze zostały zupełnie niedawno wydane. To jest książka poetycka, taki zbiór, tomik, który ma bardzo przewrotny tytuł, bo on się nazywa Czarna porzeczka. Jak jest czerwona, to jest zielona.

I myślę, że pytanie o to, o co chodzi z tymi kolorami, z tą porzeczką, zaadresuję do pana Rafała Gawina z Domu Literatury w Łodzi, dzięki któremu ten tomik może trafić do wszystkich miłośników twórczości Jacka Budynia-Szymkiewicza.

Panie Rafale, bardzo miło mi jest pana gościć w audycjach kulturalnych.

Bardzo dziękuję. Cieszę się też, że goszczę.

To słowo się rzekło. Zacznę od kolorów i od czarnych, czerwonych i zielonych porzeczek. Dlaczego akurat ta fraza? Dlaczego akurat ten tytuł?

Sytuacja była taka, że kiedy już się z Jackiem Budyniem skontaktowaliśmy w sprawie wydania, pośredniczyła Ola Kołodziejek, która została redaktorką tomu i ona właśnie wskazała Jackowi do literatury w Łodzi, jaką miejsce właściwe do wydania książki.

I był całkiem spory zbiór tekstów, wierszo, piosenek. Będziemy o tym pewnie rozmawiać, co było pierwsze, bo może się okazać, że ta książka troszeczkę odwróci Jacka Budynia jako autora tekstów piosenek,

ponieważ jak wynika z posłowia, Ola Kołodziejek tam wspomina, że Jacek Budyn przyznał się właśnie w kontekście pracy nad tą książką, że dla niego każdy tekst najpierw jest literacki, a dopiero później jest tekstem piosenki.

Czyli jakby nagle się okazuje, że po tylu latach, po setkach piosenek, które autor napisał dla bardzo wielu znamienitych też artystów, okazuje się, że jednak o każdym tekście najpierw pisał jako o wierszu.

A tak naprawdę na książkę z wierszami zdecydował się w roku 2021. I właśnie wtedy się spotkaliśmy, rozmawialiśmy, planowaliśmy wydanie. To miała być w ogóle jedna książka z wielu, ponieważ Jacek postanowił być poetą i chciał dość regularnie wydawać te książki z wierszami.

No i jak się okazało, to jest niestety pierwsza i ostatnia książka. Stety, że jest. Tytuł powstał tak, że wyjątkowo Jacek zgodził się, poprosił nawet nie, żebym w razie czego coś wybrał, coś zaprezentował, bo on do końca nie wie jak to się ma nazywać.

Ja wybrałem trzy różne frazy z wierszy, tych wierszy, które dostałem. I tak się złożyło, że czarna pożyczka, jak jest czerwona, to jest żelona, to jest fraza z wiersza, który ostatecznie do tej wersji książki nie trafił.

Tak się spodziewałem, że właśnie autor wybierze te frazy. Ten tytuł, fakt, że jak zawsze w skrócie, czy jak gdzieś się posługujemy w celach marketingowych, czy w rozmowach, zawsze ten tytuł skracamy do porzeczki, albo do czarnej porzeczki.

Inne jeszcze źródło tego tytułu to jest dość, powiedziałbym, stary, popularny dowcip właśnie na temat tego paradoksu kolorów.

Drugi oczywiście dotyczy wina białego i czerwonego, które tak naprawdę nie są w tych kolorach.

Jakby on się odnosi choćby do tego faktu takiego podstawowego, który też wynika z pewnej wrażliwości budynia,

ale nie tylko budynia, no że rzeczywistość nie jest taką, jaką się wydaje i że te, oczywiście możemy jej nadawać kolory,

ale to wszystko jest względne też. Zależy, kto patrzy. Myślę, że to jest taka wyjściowa interpretacja.

Bardzo się cieszę, że poruszył Pan temat tego rozróżnienia między wierszami, między tekstami, między piosenkami,

dlatego, że ja bardzo ostrożnie, przygotowując się do dzisiejszej rozmowy, starałam się myśleć, czy używać właśnie tych słów,

dlatego, że wiedziałam, słyszałam, że dla Jacka Budynia-Szymkiewicza ta granica była cienka,

że koniec końców chodziło o teksty literackie, chodziło o sztukę, która później stawała się muzyką, stawała się piosenką.

Już powiedział Pan, że nie wszystkie jego utwory do tego zbioru, do tej książki trafiły.

Tam jest około pięćdziesięciu wierszy, pięćdziesięciu utworów, no i tu się pojawia klucz doboru, o którym trochę już Pan powiedział.

Główną rolę pełniła redaktorka Ola Kołodziejek. Wstępnie tych utworów miało być mniej, około czterdziestu.

I w wyniku sytuacji, kiedy okazało się, że jednak to będzie ostatnia książka, Jacka Budynia,

aż sam poprosiłem redaktorkę, żeby po prostu do zbiorów włączyła więcej tekstów.

Materiał, który do mnie trafił, zawierał może dwadzieścia tekstów więcej,

więc to jest ta większość, którą sam autor przeznaczył do wydania.

Jeśli chodzi o wersje, w jakiej te teksty znalazły się w książce,

to są to wersje prawie w pełni zaakceptowane przez autora.

Tam już były drobiazgi czysto gramatyczno-korektorskie,

bo rzeczywiście w jednej piosence Jacek śpiewa, że ktoś patrzył się,

ale stwierdziliśmy, że skoro to już jest wydanie literackie, no to jednak patrzył.

Takie drobiazgi poprawiliśmy już gwoli takiej ścisłości, można powiedzieć, literackiej,

zwłaszcza w tych wierszach, które były jednocześnie tekstami piosenek.

A jeśli chodzi o to rozróżnienie, czy piosenka, czy wiersz.

W tym przypadku dostajemy zbiór wierszy, więc ja bym raczej nawet nieostrożnie

stosował to określenie wiersz, ale zdawałbym sobie też z tego sprawę,

że to jest zawsze coś więcej, że ten tekst do czegoś jeszcze więcej odnosi

i że w przypadku właśnie autora, tak jak było z jego pierwszą powieścią,

która jest bardzo mało znana, a jak się okazuje, ona też była totalna,

że to było bardzo dużo różnych porządków wymieszanych.

Tak samo w przypadku tej książki, no nie jest to taki, bym powiedział,

jeden ścisły, purystycznie potraktowany, czy konserwatywny rodzaj literacki.

To są wiersze, które wymagają się właśnie pojęciu wierszy.

Nie tylko dlatego, że były wykorzystywane jako teksty piosenek.

To już by to okiełznania przez krytykę literacką.

Jak na razie, no książka się raczej spotykała z recenzjami dziennikarzy muzycznych,

więc jeszcze takiej hard krytyki nie uprawiano nad tą pozycją.

Myślę, że gdyby spytać osób, które śledzą polską muzykę, które się nie interesują,

której po prostu słuchają, za co najbardziej cenią teksty, które Jacek Budenisz-Szymkiewicz pisał,

to mielibyśmy cały kalejdoskop i całe morze różnych odpowiedzi.

Dlatego, że nawet kiedy ja mówię o artystach, które wykonywali jego teksty,

to jest niesamowicie zróżnicowane grono.

No już zaczniemy od chociażby Pogodna i grupy Babu Król.

Później możemy powiedzieć o Monice Brodce chociażby.

Krzysztof Zalewski mówił, że to był naprawdę najpiękniejszy poeta,

ale także zespół Warius Manks i piosenka Ameryka.

Stąd do Pana kieruję pytanie o to, co te teksty, nad którymi Pan pracował,

czy Państwo w Domu Literatury w Łodzi pracowaliście,

co je charakteryzuje, co przykuwa uwagę?

To są raczej te takie, bym powiedział, teksty, nie wiem, czy to jest dobre określenie,

takie stricte budyniowe.

To znaczy, że on pisał je, można powiedzieć, dla siebie, do swoich potrzeb,

że to nie są teksty, które gdzieś tam pisał dla innych.

No bo niezależnie od talentu artysty, ja myślę, że Jacek Budyń był artystą

bardzo utalentowanym wszechstronnie właśnie muzyczno-tekściarsko.

On zdawał sobie sprawę, jak pisał utwory dla kogoś innego.

On się wtedy wpasowywał w pewną konwencję, w pewien styl i jakby wykonywał robotę

na zamówienie, niekoniecznie związaną na przykład ze swoją przyjemnością tworzenia,

chociaż oczywiście jak się też pisze tekst dla kogoś, no to jakaś przyjemność występuje.

W przypadku tej książki, no to są takie teksty zupełnie jego,

z jego bardzo charakterystyczną frazą, wręcz za śpiewem.

Jest to taki język dość potoczysty, giętki, momentami połamany,

posiadający właśnie różne, czasem bardzo proste, ale bardzo silne neologizmy,

tak jak choćby tytuł piosenki, uśmiech się.

Wystarczy skrócić, chodzi o jakiś krótki uśmiech,

a jednocześnie chodzi też o jakiś brak, chodzi też o jakiś element,

który może jest na pierwszy rzut oka niewidoczny,

a przez sam fakt, że się właśnie podstawi jakieś nowe słowo,

czy się przestawi składnie, to się właśnie zwraca uwagę na coś,

czego nie ma, czego brakuje.

Na takim głównym, bym powiedział, poziomie interpretacyjnym

te teksty są, bym powiedział, z jasnej strony mocy.

One są dość pozytywne, radosne,

ale właśnie poprzez te różnego rodzaju przeskoki składniowe,

różne rytmy wykorzystane w utworach, czasem łamane,

no bo jednak jakby nie patrzeć, jeżeli artysta tworzy

w wielu gatunkach muzycznych, to myślę, że jeżeli nie jest

stricte muzykiem jazzowym, to można go nazwać muzykiem progresywnym.

I właśnie Jacek Budyn jest nie tylko muzykiem progresywnym,

ale również myślę tekściarzem progresywnym.

Właśnie te różne takie przeskoki i zmiany,

no też powodują pewne napięcie i zwracają uwagę na to,

czego na przykład w tych tekstach nie ma, co jest niedopowiedziane.

W tym momencie pojawia się też taka warstwa melancholijna,

ale na tym też to myślę tworzenie polega,

że najlepsze afirmatywne teksty zawsze są podszyte jakąś melancholią.

Czyli tak jak gotuje kucharz i najlepsze danie składa się

z pięciu składników co najmniej, z pięciu tych podstawowych smaków,

tak samo najlepszy tekst ma ileś tych warstw emocjonalnych.

I myślę, że właśnie u Jacka Budynia to zostało osiem.

Do tego, co pan powiedział, świetnie pasują słowa Lecha Janerki,

które pojawiły się na okładce książki.

Co prawda początek sugeruje, że ta wypowiedź ma już kilka lat,

bo Lech Janerka powiedział, że pan Jacek grywał w septetach,

kwartetach i duetach, a teraz wystawia się na strzał solo,

wydając zbiorek niepokojów słowem.

I ta druga część mnie bardziej interesuje,

mianowicie te niepokoje słowem.

Niepokój to jest w ogóle stan towarzyszący praktycznie każdemu twórcy.

Jeżeli pojawia się ten niepokój, no to to jest pewien impuls, pewien sygnał.

Chce się coś zmienić, chce się coś rozpatrzyć,

chce się coś zgłębić i w tym momencie dopiero zaczyna się tworzyć.

No akurat w przypadku Jacka Budynia, biorąc pod uwagę jego bardzo szeroką działalność,

którą zresztą cały czas się odkrywa.

To jest taki ogrom po prostu i tekstów, i utworów, i płyt, i gościnnych występów,

że potem ja na przykład rozmawiam z ludźmi bliskimi za życia autora

i okazuje się, że oni pewnych wykonań, pewnych nagrań po prostu nie kojarzą,

bo nie byli w stanie tego wszystkiego zgłębić.

To jest z samych płyt takich, w których on uczestniczył jako kompozytor,

współkompozytor, wykonawca, to ich jest dwadzieścia kilka bardzo różnych projektów

i rzeczywiście, tak jak się zastanawiam, tak jak Lechia Nerka napisał,

to on to napisał w 2021 roku. Gdzieś dostałem mailem ten tekst

w okolicach września albo października, to rzeczywiście Jacka Budyni Szymkiewicz

występował co najmniej w duetach, czy jako Art Budyni and Chango,

czy Babu Król właśnie, czy nawet taką miał płytę z pewnym człowiekiem,

śpiewy zastolne, to wszędzie to jednak zawsze był jeszcze ktoś.

A potem idę na przykład do sklepu muzycznego, znajduję płytę z coverami

Grechuty i Anawy, między innymi zespołu Platę.

Oglądam spis utworów, a tam, prawda, ważne są tylko te dni,

których jeszcze nie znamy. Fit Jacek Budyni Szymkiewicz.

Plus jeszcze mamy te wszystkie bazy typu Rate Your Music albo Discord

w internecie, gdzie można sprawdzić różnych artystów pod względem płyt.

I na takim diskopsie Jacek występuje pod pięcioma tożsamościami.

One nie są zgrane, więc też trzeba chwili, żeby zebrać.

Ja starałem się w nocie biograficznej, która występuje na skrzydełku właśnie

zebrać ileś takich jego działalności, nie tylko muzycznych i też wymienić

tylko te najważniejsze, bo byśmy stworzyli notę na kilkanaście stron,

żeby wpisać to, co on rzeczywiście robił. A tak naprawdę nigdzie nie ma takiej informacji,

bo noty w Wikipedii czy przy płytach zawsze tylko obejmują, można powiedzieć,

wycinek tego dorobku. Więc ten niepokój twórczy u autora musiał być wielki,

biorąc pod uwagę to, jak wiele stworzył. No i zresztą, tak jak mówię,

planował kolejną karierę. Obok tekściarza, autora muzyki, wykonawcy,

też człowieka komponującego muzykę filmową czy teatralną.

Zresztą on też tam występował w kilku szczytach jako aktor,

on udzielał się totalnie, też postanowił być poetą.

No i to szkoda, że nie dowiemy się, jak by ta kariera przebiegała

i na ile by się stała po prostu istotną częścią jego dorobku.

Tak mamy istotną książkę, która uświetniła 50. rocznicę urodzin w Jackach Wodynia.

Kiedy mówił pan o tym, że różne noty biograficzne czy encyklopedyczne

są niewystarczające, to przypomniało mi się, że na podobny problem

zwracała uwagę Agnieszka Szydłowska, która napisała uzasadnienie

czy tekst, który towarzyszył decyzji kapituły o przyznaniu

Jackowi Budyniowi i Szymkiewiczowi Złotego Fryderyka w 2022 roku.

I ona tam pisała, że encyklopedyczne noty, które możemy tworzyć,

one nie oddają szerokości horyzontów jego jako artysty,

także wybitnego talentu do igraszek słownych.

Kiedy pan mówił, to tak naprawdę trochę zmizerniała moja ochota

do tego, żeby zacząć rzucać datami, bo chciałam powiedzieć,

że zespół pogodny został założony w 1996 roku i ja bym tak sobie

chciała roboczo datować początek jego artystycznej działalności,

ale myślę, że to jest jednak za duże uproszczenie.

Trochę parafrazując tę swoją początkową ideę, zapytam pana,

czy ten tomik z biur Czarna Porzeczka, jak jest czerwona,

to jest zielona, w dalszym ciągu jest zaskakujące,

bo zwracaliśmy już w trakcie tej rozmowy uwagę na to,

że to spektrum działań, jakich on się podejmował, było przeogromne.

I pojawia się we mnie takie pytanie, komu najbardziej poleciłoby pan

sięgnięcie po tę książkę?

Z tą książką jest tak, że przede wszystkim poleciłbym ją

wszystkim budyniofilom, można powiedzieć,

to w pierwszej kolejności.

W drugiej osobom zajmującym się, czytającym poezję,

ponieważ te teksty, jak rzadko, takich artystów jest bardzo niewielu,

nawet nie tyle, że nie tracą, ale zyskują też w tej formie papierowej.

Bo to są różne podejścia oczywiście.

Marcin Świetlicki śpiewa wiersze, ale wydał złote przeboje,

czyli tak naprawdę wersje wierszy, które śpiewa.

Paweł Sołtys, Pablo Paweł raczej przestrzegał przed nazywaniem

swoich tekstów wierszami i wydaje mi się, że słusznie,

bo jego teksty najlepiej brzmią z muzyką.

Chociaż też jest tutaj, można powiedzieć, czołówce polskich tekściarzy.

Nie wiem, spięty kiedyś z Laocze nie myślał o wydawaniu książek z tekstami,

choć gdzieś przez niektórych też był nazywany poetą.

Więc to jest ta druga grupa.

A trzecia grupa, no ludzi, którzy szeroko interesują się literaturą,

kulturą i sztuką, znajdą tu wiele rzeczy, nawet o tyle zaskakujących,

że zupełnie inaczej słucha się piosenki z dobrym tekstem dziesięć razy,

a zupełnie inaczej czyta się tekst dziesięć razy, który cały czas zaskakuje.

Mam też, bym powiedział, ciekawe nawiązanie do tych twórczych niepokoi

i w ogóle do tych niepokoi słowem.

Z wiersza Kuloodporna, on się zupełnie przypadkowo teraz otworzył,

gdzie początek brzmi tak.

Naprawdę jest tak wspaniale, ręce drżą mi, ale.

Ale no to od razu jest kilka przeskoków.

Jest kilka tych poziomów emocjonalnych, które gdzieś tam się mieszają,

które siłą rzeczy nie dają spokoju.

Zaskakującym w ogóle może być taki jest też,

że autor zdecydował się na wydanie książki z wierszami

i dla niektórych mimo wszystko,

bo to tak naprawdę jest do tego momentu zdefiniowania,

nie jasne, czy dane teksty się obronią jako wiersze

i te teksty rzeczywiście się tak bronią.

To też jest zaskakujące, ponieważ mamy wielu tekściarzy

również związanych z szeroko rozumianą piosenką,

aktorską, poetycką od Agnieszki Osieckiej,

i jego przybory, ale to wciąż gdzieś na pewnym poziomie

były przede wszystkim dobre piosenki.

Zupełnie inaczej się to czytało.

Oczywiście też mamy tradycję, bo nie wiem,

czy wspomniana Anawa Grechuty, czy Jumble,

to były zespoły, które na przykład śpiewały po prostu wiersze też,

nie tylko teksty napisane przez poetów,

ale z drugiej strony często to było gdzieś tam wyróżnione,

że dany autor, niejaki poeta Leble, jak pisał wiersz,

to pisał go inaczej, a tekst piosenki pisał inaczej.

A tutaj mamy takie jedno wielkie połączenie,

które z tego, co wiem też z pracy,

no na tyle, na ile poznałem Oli Kołodziejek redaktorki

z Jackiem Budyniem, no te teksty od razu były

na tym takim poziomie gdzieś pomiędzy,

nadające się zarówno do jednego, jak do drugiego.

Mówię, tam pewne drobne rzeczy zostały skorygowane,

pewne drobne rzeczy skrócone, jest już samą selekcją,

jakby też pewne teksty nie zaistniały, już nie zaistnieją,

jako wiersze, ale okazało się, że one od razu

posiadają tę dwoistość, są i piosenką, i wierszem,

no co bardzo, bardzo rzadko się zdarza.

Z tym większą radością odsyłam wszystkich naszych słuchaczy

do tomiku poetyckiego pod tytułem

Czarna porzeczka, jak jest czerwona, to jest zielona,

czyli po prostu do porzeczki wydanej przez Dom Literatury w Łodzi.

To są teksty napisane przez Jacka Budynia-Szymkiewicza,

a dzisiaj o tej publikacji rozmawiałam z panem Rafałem Gawinem

z Domu Literatury w Łodzi. Bardzo panu dziękuję za spotkanie

i za naszą rozmowę.

Również bardzo dziękuję i zachęcam do twórczości

Jacka Budynia-Szymkiewicza.

Więc nie bój się deszczu, bo ja jestem deszczem,

więc nie bój się deszczu, bo ja jestem deszczem,

co...

Audycje kulturalne w dobrym tonie.

Poetyckie niepokoje Jacka „Budynia” Szymkiewicza

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Brda. Wczasy z fabryki

75 audycji o literaturze

Śladami wielkich Polek i Polaków nad Sekwaną

Tancerka i Zagłada. Historia Poli Nireńskiej

„Połączenie słów i obrazów”. Dzienniki Józefa Czapskiego

Irena Gombrowicz – nie tylko „Starsza siostra”