00:01
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
00:05
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
00:13
Lublin nad łąką przysiadł, sam był i cisza.
00:16
Ciszy nie będzie dzisiaj na pewno w naszym spotkaniu, dlatego że będziemy rozmawiać o Józefie Czechowiczu.
00:23
Myślę, że większość z Was mogła się zorientować, kto będzie bohaterem spotkania,
00:27
dlatego, że zacytowałam fragment, który pochodzi chyba z najpowszechniej znanego jego dzieła,
00:32
mianowicie z poematu o mieście Lublinie.
00:35
Józef Czechowicz był poetą, o którym się mówi, że został odkryty po czasie,
00:40
że był wizjonerem, pewna micyzacja i odrealnienie jego świata bardzo cechowało jego twórczość,
00:45
ale wydaje mi się, że to, co najpowszechniej kojarzymy z Józefem Czechowiczem,
00:49
to jest jego niezwykła więź, jaką on miał i z dużym entuzjazmem opisywał w swojej twórczości z Lublinem,
00:56
bo to było jego rodzinne miasto, miasto, z którym był związany i które darzył szczególną estymą.
01:01
I właśnie nad tym, w 85. rocznicę śmierci poety, pochyliło się Muzeum Czechowicza w Lublinie,
01:08
bo właśnie tam możemy oglądać wystawę Lublin, Lublin, Lublin, Józef Czechowicz i rodzinne miasto.
01:15
I właśnie o tej ekspozycji, a także o związkach poet z rodzinnym miastem
01:19
zgodziły się dzisiaj opowiedzieć kuratorki wystawy, pani Anna Marcinczyk i pani Magdalena Krasuska.
01:24
Nie ukrywam, że bardzo cieszę się na tę naszą rozmowę.
01:27
Bardzo się cieszymy, jest nam bardzo miło.
01:30
Chciałabym zacząć od początku, a początek dla mnie jest tym, co widzimy jako pierwsze,
01:34
kiedy dowiadujemy się o wystawie i najczęściej jest to plakat, grafika,
01:39
jakieś takie przedstawienie czy wyobrażenie graficzne, które towarzyszy ekspozycjom.
01:43
Również dlatego, że na tym, który towarzyszy wystawie, o której będziemy dzisiaj rozmawiały,
01:48
oprócz jej tytułu, pojawia się rysunek.
01:51
Rysunek, który przedstawia, jak się domyślam i jak zgaduję,
01:55
wieżę trynitarską w Lublinie, która kończy się właśnie tym tytułowym
01:59
Lublin, Lublin, Lublin.
02:01
I ten rysunek jest wyjątkowy z wielu powodów,
02:03
ale tym chyba najciekawszym jest ten, że to jest rysunek pióra samego Czechowicza.
02:08
I o historię tego rysunku, ale też jako wstęp do opowieści
02:12
o związkach poety z miastem chciałam Pani zapytać.
02:15
Tytuł wystawy nawiązuje do rękopisu wiersza Józefa Czechowicza
02:21
Piosenka Trzeski Domek.
02:23
Ten rękopis dołączył poeta do listu wysłanego w 1939 roku
02:30
do księdza Ludwika Zalewskiego.
02:33
W tym liście bardzo pięknie opisuję, w jaki sposób, w jakich okolicznościach
02:39
Dowiadujemy się zatem, że poeta długo siedział w parku, w łazienkach
02:44
nad czystą, nad białą kartą papieru.
02:48
To zadumanie, to zamyślenie przerodziło się we wspomnienia
02:52
związane z Lublinem, we wspomnienia odległych czasów
02:56
spędzonych nad łąkami nad piszczyckimi.
02:59
I z tego zadumania, z tych wspomnień zrodził się wiersz,
03:03
a ręka, jak pisze Czechowicz, sama plątała linię
03:07
w kształt wieży trinitarskiej.
03:08
W ten sposób powstał przepiękny rękopis, w którym słowo splata się z obrazem.
03:14
Tekst ozdobiony jest, jak już pani wspomniała, rysunkiem wieży trinitarskiej,
03:18
a jednocześnie wielokrotnie powtórzonym słowem
03:21
Lublin, Lublin, Lublin.
03:23
Orginał tego rękopisu znajduje się w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej
03:28
im. Hieronima Łopacińskiego.
03:29
Nam bardzo zależało na tym, aby ten rękopis znalazł się na naszej wystawie z dwóch powodów.
03:35
Po pierwsze, jak mówiłam, jest niezwykle piękny, a poza tym, w sposób bardzo ciekawy,
03:40
interesujący, zwraca uwagę na niezwykłą więź, jaka łączyła Czechowicza z Lublinem.
03:46
Bo tak jak już pani wspomniała, to była więź niezwykła.
03:49
Czechowicz i Lublin stanowią, można powiedzieć, taką organiczną, nierozdzielną całość.
03:55
Trochę jak awers i rewers, dźwięk i jego echo.
03:57
I to jest właśnie głównie temat naszej wystawy, właśnie te związki Czechowicza z rodzinnym miastem.
04:03
Pięknie pani powiedziała, że Czechowicz i Lublin byli tak nierozerwalni, jak dźwięk i jego echo.
04:09
To już samo w sobie zabrzmiało bardzo poetycko.
04:12
No trudno się dziwić, kiedy rozmawiamy o Czechowiczu.
04:15
Odpowiedź na pytanie, które mi się nasuwa, wydaje się oczywiste, ale mimo to chciałabym podrążyć.
04:19
To znaczy, czy w twórczości Czechowicza, być może w listach, które są prezentowane na wystawie,
04:24
czy w różnych oryginalnych pamiątkach, które po nim zostały.
04:28
Można wyczytać, dlaczego on z Lublinem był tak związany.
04:32
Oczywiście to jest jego rodzinne miasto.
04:34
Miasto, w którym on się wychowywał, w którym był zaangażowany w życie literackie, poetyckie.
04:39
Z drugiej strony, artystów, którzy aż tak nierozerwalnie związani ze swoim miejscem urodzenia nie byli, nie brakuje.
04:46
Więc zastanawiam się, gdzie jest tu klucz, gdzie jest odpowiedź.
04:50
Czechowicz rzeczywiście bardzo często powracał do lubelskiego tematu.
04:54
Bardzo wiele wierszy po święciu Lublinowi, ale nie tylko, bo przypomnijmy, że jest autorem też fragmentu nieukończonej powieści
05:01
Podróż do Lublina. Jest również autorem wielu szkiców publikowanych w prasie regionalnej,
05:08
w których pisze o architekturze dawnego Lublina, dawnego miasta.
05:12
Opisuje życie codziennego mieszkańców, przywołuje anegdoty, gwary, przysłowia lubelskie.
05:18
A więc Lublin bardzo często i w bardzo różnorodnych tekstach Czechowicza powraca, pojawia się.
05:23
No ale przede wszystkim dla nas najważniejsza jest poezja.
05:26
Czechowicz stworzył rzeczywiście przepiękny, poetycki obraz tego miejsca.
05:29
Uporczywie do tego tematu powracam.
05:32
Być może jest to odpowiedź na poczucie wykorzenienia, wyobcowania,
05:37
na taką dotkliwie odczuwaną duchową bezdomność.
05:41
W jednym z wierszy z debiutanckiego tomu Kamień,
05:45
Wbrew ziemi tu mi bezdomnie.
05:47
Z kolei w jednym z listów do przyjaciela Wacława Mrozowskiego stwierdza
05:52
Dla mnie z wiatr, dla mnie z burza, nie zaś spokojny dom.
05:56
Być może tak uporczywie powracając do lubelskiego tematu w swoich wierszach,
06:01
poszukuje po prostu ukojenia, takiej przestrzeni będącej ukojeniem dla bezdomności dusz.
06:07
Lublin był na pewno dla niego taką ziemią anteuszową.
06:11
Co bym warto podkreślić, związek z rodzinnym miastem
06:14
objawia się też w bardzo silny sposób po 1933 roku.
06:19
Wtedy Czechowicz wjechał do Warszawy, ale za Lublinę bardzo tęsknił
06:23
i wielokrotnie dawał temu wyraz na przykład w swoich listach.
06:27
W jednym z listów do przyjaciela pisze
06:29
Smętno w Warszawie moim snom, a w innym liście stwierdza
06:33
Ostatnio bardzo się odlubelszczyłem, więc muszę powrócić do rodzinnego miasta,
06:38
aby nabrać mocy, jak Anteusz odzyskuje siłę, kiedy stopy dotkną rodzinnej ziemi.
06:43
Więc Lublin był dla niego niewątpliwie ziemią anteuszową,
06:47
miejscem, taką enklałą spokoju, bezpieczeństwa, ale był też źródłem natchnienia poetyckiego.
06:57
Bardzo symboliczne w kontekście tego, co pani mówi, wydaje mi się to,
07:01
że tuż przed swoją śmiercią we wrześniu 1939 roku
07:05
Czechowicz wrócił do rodzinnego Lublina, gdzie razem z kilkoma przyjaciółmi
07:10
i starał się znaleźć schronienie, ale myślę, że też wrócić w takie znane sobie bezpieczne strony.
07:16
I w ten sposób chciałam nawiązać do tego, co znajdujemy na wystawie.
07:20
To są bardzo wyjątkowe dokumenty, listy, w tym list siostry,
07:24
która pisała do brata, mając nadzieję, że jest w dobrym zdrowiu, że daje sobie radę.
07:30
No niestety dopiero my dowiadujemy się, że w momencie, kiedy ona ten list pisała,
07:34
Czechowicz już nie żył.
07:35
Zginął w wyniku uderzenia bomby na jeden z budynków pod ówczesnym adresem krakowskie
07:40
przedmieście 46, gdzie był u fryzjera.
07:43
Bo przyznam szczerze, że ja nie wiedziałam tego wcześniej,
07:46
że on słynął z tego, że był pedantem, że było w nim takie ogromne zamiłowanie do porządku,
07:51
ale też dbałości o własny wizerunek.
07:53
List siostry Józefa Czechowicza, Katarzyny, czy Kici,
07:58
jak sama podpisuje się na tej pocztówce, na tym liście, a w zasadzie na pocztówce,
08:03
ten list był w pewnym sensie, chociaż jest ostatnim obiektem, który na wystawie znajdziemy,
08:10
on był w pewnym sensie początkiem tej wystawy.
08:14
Kiedy myślałyśmy o koncepcji stworzenia takiej wystawy łączącej Józefa Czechowicza i Lublin,
08:21
to jednym z takich obiektów, który jako pierwszy wydał nam się istotny
08:26
i wiedziałyśmy, że wokół tego chcemy budować historię, była właśnie ta kartka,
08:30
dlatego, że to jest zupełnie wyjątkowa rzecz, zupełnie wyjątkowy list
08:35
i pokazujący wielkiego poetę, wielką postać, dzisiaj traktowaną osobę
08:41
jako wielką postać w Lublinie, pokazuje zupełnie taki ludzki wymiar.
08:46
Jest to coś takiego bardzo prywatnego, intymnego, pokazującego wielką miłość
08:52
i bardzo bliskie relacje, jakie łączyły go z rodziną, w tym przypadku z siostrą.
08:57
No i jest to w ogóle bardzo wzruszający list, bo może przeczytam?
09:04
Jest to pocztówka, którą wysłała siostra Józefa Czechowicza już w 40. roku.
09:12
Józef Czechowicz zginął 9 września 1939 roku.
09:17
Pocztówka jest z roku 40.
09:20
I siostra wysyłając tą pocztówkę, tak jak pani wspomniała,
09:24
nie wiedziała o tym, że Józef Czechowicz nie żyje.
09:26
I ta pocztówka brzmi tak.
09:28
Kochany, pragnę niezmiernie zobaczyć Twą ręką pisane kilka słów
09:32
z wiadomością, żeś zdrów i cały.
09:35
Jak dotąd nie doszedł do mnie od Ciebie najmniejszy znak życia.
09:38
Może nie doszły do Ciebie moje kartki.
09:41
Nie tracę nadziei, że choć na tą, dziewiątą z rzędu,
09:45
otrzymam odpowiedź pod moim dawnym adresem.
09:48
My jesteśmy zdrowi.
09:50
Gdy otrzymam odpowiedź, napiszę szczegółowiej.
09:52
Całuję Cię serdecznie, siostra Kicia.
09:55
Józef Czechowicz ze swoją siostrą korespondował regularnie.
09:59
Wymieniali często z sobą listy, spotykali się,
10:02
więc ta relacja była cały czas bliska.
10:05
I jego siostra wysyłała do niego listy.
10:08
Tutaj jest informacja, że ta jest dziewiąta z rzędu,
10:11
próbując dowiedzieć się, co się z nim dzieje.
10:14
Nie dostawała długo odpowiedzi.
10:16
I po tej kartce, jak dowiadujemy się z jeszcze innego listu,
10:20
który już na wystawie nie jest wyeksponowany,
10:22
ale mamy też w swoich zbiorach taki list,
10:26
w którym ona mówi już o tym,
10:29
że dowiedziała się o tej tragicznej informacji.
10:33
Na początku, jeszcze zanim zaczęłyśmy rozmawiać,
10:36
pomyślałam sobie, że może w trakcie rozmowy
10:38
będziemy zaznaczać sobie jakieś punkty na mapie Lublina,
10:41
które tak wiążą się z Czechowiczem
10:43
i z którymi więś on bardzo podkreślał.
10:45
Później okazało się, że sama jego postać, osobowość,
10:48
wciągnęła mnie na tyle, że trochę od tego pomysłu odeszłam.
10:50
Ale może uda się do tego wrócić,
10:52
bo dwa punkty już się w trakcie tego spotkania przewinęły.
10:55
Jeden to jest wieża trynitarska, która zdobi plakat.
10:58
Ja wspomniałam też o tym salonie fryzjerskim,
11:01
gdzie zginął Czechowicz.
11:03
Jakie jeszcze punkty odnajdujemy na wystawie?
11:05
Przede wszystkim zwracamy uwagę na początek i kres biografii Józefa Czechowicza.
11:10
Całe jego życie było bardzo mocno z Lublinem związane.
11:13
Tutaj urodził się 15 marca 1903 roku.
11:16
Urodził się w kamienicy przy ulicy Kapucyńskiej 3.
11:19
Tu w Lublinie rozegrały się wszystkie najważniejsze wydarzenia z jego życia.
11:23
Tutaj zadebiutował, wykrystalizowała się jego poezja.
11:26
Był animatorem życia kulturalnego, literackiego w tym mieście.
11:29
Potem wyjechał do Warszawy, ale cały czas ukrzymał kontakt z Lublinem,
11:33
z obecnym środowiskiem literackim, jak sam pisał,
11:35
był w stolicy ambasadorem Lublina.
11:38
No i zginął Czechowicz, jak wiemy, 9 września 1939 roku.
11:43
Zginął bardzo blisko miejsca swojego urodzenia.
11:46
Zginął bardzo młodo. Miał zaledwie 36 lat.
11:49
Można się miało powiedzieć, że jego biografia i jego twórczość
11:52
została przerwana w połowie drogi w momencie największego rozwoju,
11:55
rozkwitu tej poezji.
11:56
Zachował się wywiad, który przeprowadzono z Czechowiczem
11:59
niedługo przed jego śmiercią.
12:00
W tym wywiadzie pisał, że ma bogate plany na przyszłość,
12:03
też, że chce tworzyć dramat, tak się daje z tym potrzeba dialogu.
12:06
Pisał też, że ma w głowie mgławicę poetycką
12:09
i jeszcze nie wie, co się z tej mgławicy wyłoni.
12:12
Być może będą to teksty zupełnie inne od tych, które tworzył dotychczas.
12:16
A zatem tu śmiało można powiedzieć, że jego biografia,
12:19
a także jego poezja została przerwana w połowie drogi
12:21
w momencie największego rozwoju, rozwitu tej twórczości.
12:24
I można tutaj podkreślić, że jak w jakimś magicznym kole kręgu
12:27
życie Czechowicza zamyka się właśnie tu w rodzinnym miejscu.
12:30
Zresztą miejsce urodzenia i miejsce śmierci Czechowicza
12:33
położone są bardzo blisko.
12:35
Bardzo łatwo to można sobie uzmysłowić.
12:38
Przy ulicy Krakowskiej Przedmieście znajduje się kościół Kapucynów.
12:41
Bardzo piękny kościół.
12:43
Ulica Kapucyńska, ulica Urodzenia Józefa Czechowicza
12:46
znajduje się tuż przed kościołem Kapucynów,
12:48
a miejsce, w którym zginął, znajduje się tuż za tym kościołem.
12:52
Poza tym, kiedy stoimy przy pomniku Józefa Czechowicza,
12:56
warto zwrócić uwagę na niewielką uliczkę Kościuszki,
12:59
która znajduje się tuż za tym pomnikiem.
13:02
Dlaczego? Bo ta ulica, ulica Kościuszki w okresie międzywojennym
13:05
była ono miejscem niezwykle ciekawym.
13:07
Zwyczajowo nazywano ją ulicą Dziennikarską.
13:10
Dlaczego? Otóż przy tej ulicy znajdowały się redakcje
13:13
wielu ważnych lubelskich czasopism.
13:15
Przy ulicy Kościuszki znajdowała się redakcja Ziemi Lubelskiej,
13:19
Przeglądu Lubelsko-Kresowego, Ekspresu Lubelskiego.
13:23
Z tymi wszystkimi pismami współpracował Czechowicz.
13:26
W tych wszystkich pismach publikował swoje teksty.
13:29
Poza tym przy ulicy Kościuszki znajdowała się drukarnia Sztuka,
13:32
a w tej z kolei drukarni Czechowicz opublikował swój pierwszy
13:35
debiutancki tom poetycki pod tytułem Kamień.
13:38
I wreszcie przy ulicy Kościuszki mieszkali dwaj bliscy przyjaciele Czechowicza,
13:42
Kazimierz Miernowski i Wasław Bralewski.
13:45
Jak czytamy we wspomnieniach, często można było spotkać Czechowicza
13:48
w okolicach ulicy Kościuszki.
13:50
Jak więc widzimy tutaj w centrum Lublina, w taki przedziwny sposób
13:54
splata się ze sobą początek i kres życia Czechowicza,
13:57
a jednocześnie jest to też miejsce jego bardzo intensywnej, twórczej działalności.
14:01
Te miejsca, które były dla Czechowicza ważne i które on widział,
14:06
my chciałyśmy zaprezentować oprócz tego, że one są w listach czy w wierszach,
14:12
to chciałyśmy je zaprezentować też tak w formie wizualnej,
14:16
żeby odbiorca wystawy, osoba odwiazająca wystawę mogła zobaczyć ten Lublin,
14:22
który Józef Czechowicz w tamtym czasie widział.
14:24
Więc na wystawie znajdują się też pocztówki.
14:28
Te pocztówki nie są bezpośrednio związane z Józefem Czechowiczem,
14:32
to znaczy nie malował ich ani nie są to jego fotografie,
14:36
ale jest to Lublin z okresu, w którym Józef Czechowicz żył i mieszkał w Lublinie.
14:41
Więc jest to taki Lublin, który Józef Czechowicz widział.
14:46
Lublin widziany jego oczami w tym okresie, kiedy on żył,
14:49
więc można zobaczyć wspomnianą ulicę Kapucyńską,
14:53
czyli ulicę, przy której się urodził.
14:56
Krakowskie Przedmieście, no i można zobaczyć też Wystrzycę,
15:01
można zobaczyć ten widok, który, tego nie wiemy na pewno,
15:06
ale kiedy ja sobie wyobrażam fragment, początek poematu,
15:09
Lublin nad łąką przysiadu, to wyobrażam sobie,
15:14
że właśnie ten widok od strony Bystrzycy, gdzie jest tam łąka
15:19
i taki piękny kontur Lublina w tle, więc to mogło być to miejsce,
15:24
które go zainspirowało do stworzenia tego tekstu.
15:27
Taki widok Lublina również na tej wystawie możemy zobaczyć.
15:31
Warto podkreślić, że Czechowicz nie tylko Lublin opisał o swoich wierszach,
15:34
ale jak powiedziała przed chwilą koleżanka, on Lublin też niekiedy rysował.
15:40
Przedstawiał w formie takiej właśnie graficznej, wizualnej
15:43
i także bardzo chętnie Lublin fotografował.
15:46
Warto przypomnieć, że fotografowanie było wielką pasją Czechowicza.
15:49
Szczęśliwie zachowały się oryginalne negatywy.
15:52
Dowiadujemy się, że często fotografował swoich przyjaciół,
15:55
ale chyba najczęściej i najchętniej Lublin, różne dzielnice Lublina.
15:59
I kiedy przeglądamy fotografię Czechowicza,
16:01
no to widzimy, co zwracało jego szczególną uwagę.
16:05
Otóż wśród zdjęć wykonanych przez naszego poetę
16:07
nie ma zdjęć przedstawiających Lublin dostatni, bogaty,
16:12
nie ma na przykład tam ulicy Krakowskiej Przedmieści,
16:14
a więc tej najbardziej reprezentacyjnej ulicy naszego miasta.
16:18
Bardzo chętnie i z wielkim upodobaniem fotografował Czechowicz
16:22
dzielnice biedne, zaniedbane, ubogie.
16:25
Bardzo często fotografuje dzielnice żydowskie, na przykład Wieniawe,
16:28
a także dzielnicę żydowską, która rozpościerała się u podróża zamkowego.
16:33
Dzielnica już nieistniejąca, zmniejszona całkowicie w czasie II wojny światowej.
16:38
Czechowicz fotografując Lublin starał się to miejsce utrwalić, ocalić,
16:42
ale jednocześnie właśnie pokazywał jego przemijanie, jego znikanie.
16:46
I to są zdjęcia ciekawe.
16:47
One powstawały w tym samym czasie, kiedy Czechowicz tworzył piękne,
16:51
poetyckie obrazy Lublina.
16:52
Natomiast jego fotografie są interesującym dopełnieniem tego obrazu poetyckiego.
16:57
Te zdjęcia pokazują Lublin w całej jego zwyczajności,
17:01
bez żadnego retuszu, bez żadnych kosmetycznych upiększeń.
17:05
Wydaje mi się, że punktów na mapie Lublina, które były bardzo ważne dla poety,
17:11
Do tego, żeby je odkrywać, skłania najnowsza wystawa w Muzeum Czechowicza w Lublinie.
17:16
Nosi ona tytuł Lublin, Lublin, Lublin, Józef Czechowicz i rodzinne miasto.
17:22
Ta wystawa upamiętnia 85. rocznicę śmierci poety,
17:26
a dzisiaj w audycjach kulturalnych opowiadały o niej kuratorki,
17:30
czyli pani Anna Marcinczyk i pani Magdalena Krasuska.
17:33
Bardzo dziękuję za to spotkanie i jak mam nadzieję, za zaproszenie do Lublina.
17:38
Serdecznie zapraszamy.
17:39
Audycje kulturalne w dobrym tonie.