Wybrany utwór: Historia katowickiej porcelany w Muzeum Śląskim
Wystawa „Janina, Henryk, Anna. Ludzie i porcelana” to opowieść o Zakładach Porcelany „Bogucice”, miejscu łączącym historię przemysłu z pięknem sztuki użytkowej. Jej kluczowym elementem są historie byłych pracowników fabryki, którzy wspominają nie tylko miejsce pracy, ale przede wszystkim panującą tam atmosferę i relacje międzyludzkie.
Zakłady Porcelany „Bogucice” w Katowicach zaczęły funkcjonować pod tą nazwą w 1950 roku na terenie byłej Fabryki Porcelany „Giesche” i działały do 1993 roku. Na początku produkowano tam zarówno porcelanę elektrotechniczną, jak i stołową. Szybko skoncentrowano się jednak na garniturach i serwisach oraz galanterii. Zakład nawiązał współpracę z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego, a w pod koniec lat 50. zaczęto wprowadzać na rynek oryginalne projekty. Do dziś są obecne i wykorzystywane w wielu domach.
Twórcy wystawy „Janina, Henryk, Anna. Ludzie i porcelana”, chcąc przybliżyć cykl produkcyjny w fabryce, podkreślili wieloetapowość produkcji, zespołowość, ludzkie oblicze fabryki oraz całego przemysłu ceramicznego. W tej historii na pierwszy plan wysuwa się człowiek, a nie sam materiał, jakim jest porcelana. Obrazu całości dopełniają wypowiedzi byłych pracowników zakładu. Są nacechowane emocjami i nostalgią, choć jednocześnie podkreślane są w nich ciężkie warunki i fizyczny charakter pracy.
Na ekspozycji można zobaczyć serwisy stołowe, cały przekrój wazonów oraz galanterii. Nie mogło też zabraknąć figurek – małych form rzeźbiarskich. Dzięki ekspozycji, w jednym miejscu można zobaczyć m.in. ikoniczne już dziś fasony garniturów Epos i Luna.
Wystawę można oglądać w Muzeum Śląskim w Katowicach do 12 stycznia 2025 r.
W Audycjach Kulturalnych opowiedziała nam o niej Magdalena Niziołek – współkuratorka oraz kustoszka Działu Sztuki Muzeum Śląskiego.
Fot. Katowice, 1969, Zakłady Porcelany „Bogucice”, PAP/Stanisław Jakubowski
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Ponoć ludzie dzielą się na dwa typy.
Oczywiście te typy wyodrębnia sobie każdy, jakie akurat pasują mu do porównania,
ale ponoć ludzie dzielą się na takie dwa typy.
Dla innych ważniejsze jest to, co piją, a dla innych jest ważniejsze, z czego piją.
Dzisiaj skupimy się na tym, z czego jemy, z czego pijemy, dlatego, że będziemy mówić o porcelanie.
I to takie porcelanie z duszą i historią, dlatego, że przeniesiemy się na Śląsk,
konkretnie do Katowic, gdzie do lat 90. działał zakład porcelany Bogucice.
Tego zakładu już nie ma. On wydaje mi się, że nie przetrwał tego, co w Polsce działo się w okresie transformacji w latach 90.
Natomiast wspomnienie o tym miejscu jest w dalszym ciągu bardzo żywe.
Przede wszystkim wśród osób, które w tym zakładzie pracowały i były z nią związane.
I tę właśnie historię można poznać od zupełnie niedawna w Muzeum Śląskim,
gdzie można oglądać wystawę czasową Janina, Henryk, Anna, Ludzie i Porcelana.
Tę wystawę będziecie mieli okazję zobaczyć do niemal połowy stycznia,
a dziś zgodziła się o niej opowiedzieć pani Magdalena Niziołek,
która jest jej współkuratorką, a także kustoszką działu sztuki Muzeum Śląskiego.
Bardzo jest mi miło widzieć panią w audycjach kulturalnych.
Dziękuję, mnie również jest bardzo miło i dziękuję za zaproszenie.
Pierwsze pytanie, jakie chciałam zadać, to jest to, jaki jest status fabryki zakładu Porcelany Bogucice dzisiaj?
No bo od tego zamknięcia minęło 30 lat, no ale to wspomnienie wydaje się wciąż żywe.
Od tego właściwie zaczęłam naszą rozmowę.
Ale czy rzeczywiście to jest miejsce, o którym do dzisiaj się pamięta, wspomina?
Ja wiem, że na terenie tej starej fabryki powstało dzisiaj takie centrum kulturalne.
Tak bym to uprościła, chociaż na pewno to jest duże uproszczenie.
Więc samo miejsce i ulica Porcelanowa we wspomnieniach mieszkańców miasta i okolic jest.
Ale czy sam zakład i fabryka również?
Niestety nie przetrwał sam zakład próby czasu.
Tak jak pani wspomniała, dzisiaj teren dawnych zakładów Porcelany Bogucice, wcześniej jeszcze przed wojną fabryki Porcelany Gisze, jest właśnie w opiece Fundacji Gisze, która zajmuje się całą jakby infrastrukturą, która tam pozostała.
Jest to miejsce chętnie odwiedzane, myślę, przez ludzi.
Pozostał bardzo mały wycinek tej branży porcelanowej, który dzisiaj przejawia się tym, że działa tam firma Porcelana Bogucice.
Nie mylić z zakładu Porcelany Bogucice, bo to zupełnie inna firma, która tutaj na miejscu, na terenie tej byłej fabryki posiada jeden piec do wypału dekoracji.
Ma małą malarnię, gdzie panie ozdabiają ręcznie porcelanę, ale nie ma całego tego procesu wytwarzania produktu od samego początku, czyli od powiedzmy mieszania mas porcelanowych przez wypały kolejne.
Jest tylko ten ostatni element, czyli dekorowanie i wypalanie tej dekoracji na już obiektach gotowych.
Niestety, tak jak też pani wspominała, po roku 1993, kiedy zakłady ogłosiły upadłość, jej losy potoczyły się niezbyt szczęśliwie.
Na początku powstał tam inny zakład już w rękach prywatnych, bo do 1993 był to zakład państwowy.
Przyszła firma w ręce prywatne.
Początki były myślę, że całkiem dobre.
Niestety, po kilku latach działalności również ogłoszono upadłość i wtedy już cały teren przejął syndek.
I to był myślę taki neuralgiczny moment, kiedy zdecydowano o wyburzeniu piecy do wypału porcelany.
I dlatego też teraz już nikt nie zdecyduje się na to, żeby odbudować całą tą infrastrukturę w tym miejscu.
Na szczęście pozostał ten mały pierwiastek właśnie na tym terenie.
Znajduje się tam też przepiękny sklep, gdzie można te wyroby kupić.
Także przyjeżdżając na miejsce witają nas murale, które przedstawiają właśnie wyroby z lat 50-tych, 60-tych.
Także sam proces produkcji nie ma miejsca na tym terenie, ale budynki odrestaurowane pięknie dzisiaj służą do innych celów.
To wydaje mi się, że pierwszą część tego podtytułu wystawy, czyli ludzie i porcelana, już mamy rozpracowaną tę historię porcelany.
Natomiast pierwsza i zaryzykuję takie stwierdzenie ważniejsza, czyli ludzie, to jest to, co jest jeszcze przed nami.
Dlatego, że z opisu wystawy, z tego, co państwo tak bardzo mocno punktują, mówiąc o tej ekspozycji, wynika, że oprócz pewnego nowatorskiego podejścia do tworzenia porcelany, do wzornictwa,
fabryka w pewnym sensie była domem dla wielu pracowników.
We wspomnieniach oni podkreślają, że oczywiście to była ciężka fizyczna praca, która wiązała się z bardzo dużym wysiłkiem,
ale to było też takie ich miejsce, takie miejsce, gdzie czasami pracowały całe rodziny, gdzie pojawiały się dzieci, pojawiali się najmłodsi
i chyba to jest takie główne wspomnienie.
Tutaj mamy jakby kilka tych pierwiastków, które się składają na całość.
Po pierwsze, literalnie można potraktować, że była domem dla niektórych, ponieważ do wczesnych lat 60., końcówka 50.,
znajdowały się na terenie samego zakładu jeszcze mieszkania pracownicze,
więc były rodziny, które po prostu mieszkały na terenie fabryki.
Później przy fabryce powstał też hotel pracowniczy i bardzo wielu napływowych pracowników tam właśnie mieszkało dłużej lub trucej.
Na wystawie m.in. można usłyszeć relację pana Stanisława Koniecznego, który właśnie przyjechał tutaj z okolic Częstochowy,
zatrudnił się w zakładzie i mieszkał właśnie w hotelu pracowniczym,
który znajdował się przy samym terenie fabryki.
Tam poznał swoją obecną małżonkę właśnie w zakładach postawiany Bogucice
i dostali mieszkanie quasi-służbowe w domu mieszkalnym,
który z kolei znajdował się w innej części naszego regionu, czyli w Bykowinie.
Przy drugiej chwili Bogucickiego zakładu tam był taki dom mieszkalny
i oni tam przez kilka lat po ślubie mieszkali.
Także byli bardzo, bardzo blisko związani rodzinnie z tym zakładem i to nie jest jedyny przykład,
ponieważ tych małżeństw, które właśnie poznało się tutaj w zakładach postawiany Bogucice było kilkadziesiąt.
Bywało tak, że pokoleniowo pracowano, czyli bardzo często dziadkowie lub rodzice
pracowali jeszcze w przedwojennym fabryce postawiany Gisze,
a ich dzieci już w zakładach postawiany Bogucice powojennej.
Także tych historii rodzinnych jest naprawdę wiele.
My musieliśmy wybrać przykłady reprezentatywne.
Zaprosiliśmy do współtworzenia tak naprawdę tej wystawy tych byłych pracowników.
Każdy pracował na innym wydziale, czyli był odpowiedzialny na innym etapie za produkcję porcelany.
I tak jest też skomponowana nasza wystawa, że przechodzimy przez dziesięć stanowisk
i każda przedstawia, prezentuje inny wydział, który zajmował się inną pracą.
Z jednej strony to, co jest chyba takie bardzo ciekawe, ale też przybliża z takiej ludzkiej strony ten zakład.
Zakład, który był przemysłowy, gdzie pracowało w takim szczytowym momencie ponad tysiąc osób,
więc jest to duża liczba ludzi.
A w tych wspomnieniach, takich przeplatanych dużymi emocjami, wzruszeniami,
pokazuje taką ludzką twarz.
Tego, co by się nam mogło wydawać taką machiną, trochę jak trybiki,
które powtarzają codziennie te same czynności.
Wspomniała Pani o tym, że wystawa przybliża różne stanowiska, które były w fabryce
i różne tak naprawdę etapy tworzenia porcelany.
No i jednym z nich jest dekoracja, ale w ten sposób chciałam trochę nawiązać
do takiej, wydaje mi się, bardzo unikatowej cechy Bogucic,
czyli to, że tam była komórka wzorcująca.
Fabryka nawiązała współpracę z Instytutem Wzornictwa Przemysłowego
i tworzyła swoje bardzo unikatowe projekty, które myślę, że do dzisiaj
można odnaleźć w wielu domach.
To często były takie serwisy czy galanteria rocznicowa,
która upamiętniała różne jubileusze zakładów pracy,
jakbyśmy wówczas powiedzieli, czy instytucji.
W ten sposób chciałam przejść do pytania o to, jakie obiekty,
jakie eksponaty czy produkty, które wyszły z fabryki,
możemy na tej wystawie zobaczyć.
Pokuszę się o stwierdzenie, że jest to pierwsza wystawa,
która w tak dużym przekroju pokazuje asortyment
produkowany w zakładek porcelany Bogucice,
ponieważ mamy elementy, które powstawały gdzieś z początkiem lat 50.,
później właśnie przez te chyba najsłynniejsze
tak zwane przedmioty w stylistyce New Look,
które dzisiaj są obiektem pożądania wielu kolekcjonerów
i na różnych wystawach muzealnych można je zobaczyć,
aż przez lata 70., 80. do lat 90.
Także ten przekrój jest naprawdę duży.
Staraliśmy się pokazać właśnie tą różnorodność,
zarówno jeżeli chodzi o formy, pasony,
ale także techniki zdobienia.
Tak naprawdę na pewno nie jest to 100% asortymentu,
który z Bogucicy wychodził,
ale myślę, że jest to lwia część tego,
co było tam produkowane.
Tak jak wspominaliśmy, są to zarówno fragmenty serwisów stołowych,
czyli wazy, półmiski, garnitury do kawy, do herbaty,
słynny epos projektu Eryki Trzewik-Drost,
do tego cały przekrój galanterii.
Od tego właśnie dzisiaj mieliśmy taką dyskusję,
że dzisiaj palenie jest zupełnie nie w modzie,
a ówcześnie były tak piękne popielniczki tworzone,
ponieważ znajdowało się prawie w każdym domu.
Także właśnie wspomniane popielniczki,
cały zestaw wazonów od malutkich do naprawdę sporych obiektów.
Figurki, które są przepięknym przykładem
takiej małej formy rzeźbiarskiej
i mogą Państwo zobaczyć zarówno te figurki,
które zostały zaprojektowane w Instytucie Wzornictwa Przemysłowego
i zostały tutaj przysłane do produkcji
oraz projekty, dzisiaj nazwalibyśmy ich designerami,
którzy byli związani tutaj bezpośrednio z Bogucicami,
czyli właśnie wspomniany już Pani Eryki Zrzewik-Drost,
Henryka Barana oraz Pawła Karaska.
Patery i talerze ozdobne,
takie bardzo też unikatowe rzeczy,
jak, nie wiem, bukłak na wodę
z dobranymi do tego kubeczkami.
Na pewno jest to unikat,
czyli zestaw sześciu małych kubeczków
ręcznie malowanymi portretami artystów,
wykonanych przez jednego z uczniów,
którzy właśnie w Bogucicach robili swoją praktykę.
Także jest to naprawdę zbiór tego,
co Bogucice operowały na przestrzeni ponad czterech dekad.
Na koniec naszej rozmowy zapytam o wydarzenia,
które towarzyszą tej wystawie,
również dlatego, że specjalnie z okazji tej wystawy
pojawił się pewna nowa obiektyw w sklepiku muzealnym,
ale też chciałam zapytać o to,
co Państwo przygotowali dla osób,
które chciałyby pogłębić swoją wiedzę
o Bogucicach i osobach z nimi związanymi,
także poza samą ekspozycją.
Będziemy mieć cały cykl wydarzeń towarzyszących.
Myślę, że już za niedługo
takie kalendarium udostępnimy.
Na pewno wybierzemy się do fabryki,
mimo jej zmienionego kształtu.
Dzisiaj to warto zobaczyć,
w jakich murach ten proces miał miejsce,
więc wycieczka do zakupu porcelany Bogucice.
Na pewno możemy Państwa zapytać na warsztaty.
Będą to zarówno zajęcia przeznaczone
dla osób dorosłych, jak i dla dzieci,
oprowadzania kuratorskie,
ale będą także wykłady,
podczas których troszeczkę się cofniemy w czasie
i mam nadzieję, że wyprowadzimy taką linię
od początku wieku XX
o innych stylach,
sztukach użytkowych,
w tym właśnie głównej mierze w porcelanie,
czyli Art Deco Secesja,
żeby przejść sobie do fabryki porcelanej Gisze,
która była tak naprawdę bezpośrednią poprzedniczką
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
Choć artysta znany jest przede wszystkim ze swoich obrazów, nagradzanych i wystawianych na całym świecie, to tworzył także rysunki i grafiki, korzystając z rozmaitych technik. Przegląd jego prac, także tych wcześniej nieprezentowanych, można oglądać w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Wojciech Weiss (1875-1950) był wybitnym malarzem i grafikiem, a także profesorem… Czytaj dalej o „Wojciech Weiss. Nieznane grafiki i rysunki”
Choć kawiarnie kojarzą się przede wszystkim z gwarem rozmów i bujnym życiem towarzyskim, to nad filiżankami parującej kawy rodziły się idee a także kształtowały się środowiska twórcze. O sile lokalnej tożsamości może świadczyć fakt, że przedmioty z kawiarni zachowały się w prywatnych kolekcjach do dziś. Nowa wystawa w… Czytaj dalej o Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu
Wystawa „Rafał Malczewski. Narty, dansing, brydż” przybliża twórczość artysty, w szczególny sposób przyglądając się jego wielkiej miłości do Tatr, sportów zimowych, ale także kurortowych rozrywek, z których słynęło międzywojenne Zakopane. Zanim Rafał Malczewski zdecydował się związać swoje życie z malarstwem, studiował, ku radości rodziców, filozofię, architekturę i argonomię. Jednak lata… Czytaj dalej o Rafał Malczewski – twórca innej epoki niż ojciec
Najnowsza wystawa w Kordegardzie, galerii Narodowego Centrum Kultury, to zestawienie ze sobą aż 70 prac – rysunków Józefa Czapskiego oraz kolaży Grzegorza Kozery, zafascynowanego twórczością wybitnego kapisty. Wystawa związana jest z przypadającą w tym roku 130. rocznicą urodzin malarza, pisarza, krytyka i współtwórcy „Kultury” paryskiej. Punktem wyjścia dla wystawy są… Czytaj dalej o „Południk 21. Czapski – Kozera”
