Wybrany utwór: Staropolszczyzna wiecznie żywa – nowa wystawa w Bibliotece Narodowej
„JAM POSEŁKINI JEGO. Język i emocje polskiego średniowiecza” to prezentacja najstarszych tekstów w języku polskim, pochodzących nawet sprzed niemal 800 lat. Wystawa pokazuje, jak wiele elementów dawnej polszczyzny przetrwało do dziś, co się zmieniło, a co w zaskakujący sposób powraca.
Na ekspozycji znalazły się m.in. dwie relikwie polskich dziejów, kultury i Kościoła katolickiego: najstarszy tekst literacki w języku polskim, czyli Kazania świętokrzyskie, ułożone w XIII wieku i świadczące już wówczas o dojrzałości języka polskiego, oraz Psałterz floriański, powstały w XIV wieku dla św. królowej Jadwigi. Niektóre z rękopisów z XV wieku, na co dzień przechowywane w skarbcu Biblioteki Narodowej, nigdy wcześniej nie były eksponowane.
Rękopisy sprzed stuleci przypominają, że polszczyzna nie jest martwym, skamieniałym systemem, lecz żywym organizmem, zmienia się i wyzwala emocje. Posełkini, prorokini, walecznica, to nie nowoczesne feminatywy, lecz słowa wyjęte z najstarszych tekstów w języku polskim. „Jam posełkini jego” to opowieść o języku, który łączył naukę i magię, wiarę i prawo, a wreszcie odzwierciedlał codzienne życie średniowiecznego świata.
Wystawę można oglądać w Pałacu Rzeczpospolitej do maja 2026 r. W Audycjach Kulturalnych oprowadził nas po niej kurator wystawy, dr Łukasz Kozak.
Wystawa otwarta z okazji stulecia odzyskania wywiezionych do Rosji Kazań świętokrzyskich.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Biblioteki Narodowej/ fot. Paweł Morawiec.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Bardzo Cię cieszę, że jest to kolejna rozmowa, którą mogę przeprowadzić z miejsca, w którym wystawa, która jest tematem tego spotkania jest prezentowana.
Znajdujemy się bowiem w Pałacu Rzeczpospolitej, w Bibliotece Narodowej, gdzie można oglądać wystawę Jan Posełkinijego.
A ja mam tu wielką radość, że zaproszenie do dzisiejszego spotkania przyjął kurator i twórca tej ekspozycji, pan dr Łukasz Kozak.
Witam w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry, bardzo dziękuję za zaproszenie i od razu przychodzę do rzeczy.
Jesteśmy w sali barokowej, jak najbardziej barokowej, w barokowym Pałacu Rzeczypospolitej,
ale jak widzimy, wystawa ma tytuł Jan Posełkinijego i podtytuł Język i Emocje Polskiego Średniowiecza.
Wobec tego my zarobiliśmy coś, co jest przeciwne do zwyczajowego procesu.
Zwykle to się barokizuje, średniowieczne gotyckie kościoły.
My zmediawalizowaliśmy, że tak powiem, barokowe wnętrze, dodając imitacje witraży,
a przede wszystkim stawiając te dwie piękne smoczyce.
Te smoczyce są dziełem Saszy Wiktora, rzeźbiarza, który inspiruje się sztuką średniowieczną.
Powiedziałbym, artysty, który czuje sztukę średniowieczną i dotąd realizował się w formach małych, niewielkich.
No i zapraszając Saszę do tego projektu, zapytałem go, czy on zrobi takie, tylko żeby one miały dwa lub trzy metry.
No i Sasza podjął to wyzwanie, bardzo ciężko pracował.
Był to niesamowity proces, który śledziliśmy, rejestrowaliśmy i on jest pewnym takim finałem naszej wystawy.
No i tu wchodząc możemy zobaczyć dwie smoczyce, takie hybrydalne, trochę meluzyny.
Dziwne gadzio-zwierzęco-ludzkie postacie, które są wzorowane na miniaturach z psałterza floriańskiego.
Psałterz floriański zaraz sobie zobaczymy, no bo to jest jeden z takich highlightów, wangerów, oczywiście zbiorów i tej wystawy, tego co jest w pałacu.
Więc dojdziemy do niego, ale przede wszystkim są te właśnie miniatury, niezwykłe, niesamowite, czasami bardzo ładne, czasami bardzo brzydkie.
No i one stanowiły podstawę, żeby właśnie pokazać to, jak się to pani podoba.
Ja jestem pod dużym wrażeniem, zwłaszcza, że takim miałam przeczucie, że są to rzeźby, które powstały specjalnie na potrzeby wystawy.
Proszę Państwa, jeśli chodzi o te rzeźby, to one są specjalnie usytuowane tak, że można do nich podchodzić.
Możemy do nich podejść, można się do nich przytulić.
One są celowo oświetlone tak, żeby robić sobie z nimi selfieaki, żeby tutaj robić sobie dużo zdjęć z nimi.
To są odlewy epoksydowe z rzeźb gipsowych.
Sasza rzeźbił w gipsie, później to zostało przez Dawida Rzeniewskiego i jego ekipę odlane w epoksydowej formie.
Drogie słuchaczki, drodzy słuchacze, i to jest dopiero wstęp.
Te figury rzeźby smoków rozpoczynają wystawę, są preludium do tego, co dopiero zobaczymy.
I teraz mam nadzieję, że usłyszycie nasze kroki, jak zmierzamy w stronę dalszych części, dalszych sal wystawowych.
Tu jest zawsze ciemno?
Tak.
Okej.
Tu jest zawsze ciemno.
I tu jest, tak, być może usłyszeliście moje pytanie, zastanawiałam się, czy zawsze światło w tej części, w której się teraz znajdujemy, jest przygaszone.
Oczywiście, światło jest przygaszone ze względu na to, co tutaj mamy.
My wchodzimy do sali, gdzie mamy rękopisy i kilka druków, które sięgają 700 lat wstecz.
Najstarszy, który tutaj widzimy, który ma jedną swoją, własną, indywidualną salę, powrócił do Polski 100 lat temu.
I on jest trochę taką naszą motywacją, żeby w ogóle tę wystawę stworzyć.
To jest najstarszy zabytek polskiej literatury.
To są kazania świętokrzyskie.
One wyglądają bardzo niepozornie.
Oczywiście, one są wyeksponowane pierwszy raz tak, że są podświetlone z tyłu bezpiecznym światłem zaakceptowanym przez konserwatorów.
To jest światło odbite, celowo jeszcze ładnie podkręcone od takiego spiżowo-złotego okręgu, czy też koła, które nam tutaj odbija światło.
Dzięki temu mamy tutaj i bezpieczeństwo, i ładnie wyeksponowany rękopis.
Rękopis, który to jest za dużo powiedziane, bo tak naprawdę to są ścinki.
I to jest oczywiście specyfika zabytków języka, że zabytki języka, zazwyczaj te najstarsze, one dochowują się albo jakimś cudem, albo są bardzo lakoniczne, albo są w jakiś sposób śmieszne, albo trochę wstyd.
Trochę wstyd to a propos na przykład zabytków języka włoskiego.
Polecam sprawdzić, jakie są zabytki języka włoskiego i jakie to są słowa.
Słowa brzydkie, generalnie.
Tutaj akurat mamy to szczęście, że patrząc na najstarszy polski tekst literacki, proszę Państwa, to jest naprawdę najstarszy polski tekst literacki.
Nie żadna Bogurodzica, nie żadne, tym bardziej daj utia po brusa, bo to jest zabytek języka śląskiego najwyżej, a na pewno nie literatury.
Tutaj mamy porządną literaturę, polsko-łacińską, kazania, które są naprawdę literacko piękne, bo one są piękne tym manipulatorskim pięknem kazania.
Kazanie średniowieczne ma manipulować, grać na emocjach ludzkich.
Człowiek ma płakać, człowiek ma się cieszyć, człowiek ma się bać, człowiek ma czuć nadzieję, człowiek ma czuć strach.
I tutaj to wszystko jest.
Już nie będę wchodził w szczegóły, o czym jest każde kazanie, bo to zwykle zajmuje mi około 40 minut, żeby powiedzieć, że tutaj jest kazanie na Dzień Świętego Michała o aniołach.
I ono nie jest może najfajniejsze, ale kolejne na Dzień Świętej Katarzyny jest absolutnie 10 na 10, jest po prostu piękne.
Jest pięknie, kunsztownie ułożone i człowiek, który je układał, był w stanie operować dwoma językami.
On myślał i po polsku, i po łacinie.
I on był w stanie układać nie tylko kazanie polsko-łacińskie, on był w stanie ułożyć ładne zdanie polsko-łacińskie, posługując się tymi dwoma językami.
Historia kazań jest taka, że one zostały użyte w XV wieku jako makulatura.
Tekst trzynastowieczny, przepisany w wieku XIV, służył jako ściągawka.
Proszę, podejdźmy, zobaczmy.
To jest coś, co ktoś pisał dla siebie.
To nie jest wyraźne pismo.
Czyli to nie jest, nazwijmy to, dokument oficjalny.
Nie, to są notateczki, to jest ściągaweczka, którą sobie jakiś kaznodzieja albo na Świętym Krzyżu.
Wiemy kto?
Nie, nie. Albo to było na Świętym Krzyżu, albo w Leżajsku.
Tak możemy domniemywać, że te dwa miejsca w zasadzie nie ma tutaj jakiejś konkurencji.
Więc Brykner, który to odkrył i nazwał to kazaniami świętokrzyskimi, prawdopodobnie miał rację, że to jest Święty Krzyż.
A jeśli nie Święty Krzyż, to jakaś prepozytura leżajska, coś związanego akurat z tym klasztorem świętokrzyskim.
I te kazania, ułożone w XIII wieku, ktoś sobie właśnie przepisał jako ściągaweczkę, a w XV wieku ktoś uznał, o to jest już jakieś przestarzałe, jakieś notatki w ogóle, co tu jest napisane.
Ale ja tego użyję jako surowca wtórnego, zero waste średniowieczne i w papierowym kodeksie pod sznurek, żeby sznurek nam nie ciął papieru, podłożę takie pergaminowe paseczki,
bo to jest pergamin, to jest skóra, skóra jest mocniejsza, wobec tego ten sznurek nie będzie nam ciął papierowego rękopisu.
Jak teraz popatrzymy, pierwszy raz dzięki temu podświetleniu, my widzimy, że tutaj są otwory po szyciu.
Na środku każdego paska my widzimy, że on był po prostu wszyty w strukturę książki, to był element wzmacniający.
No i tak ukryte w rękopisie, który zawierał kanoniczne teksty Nowego Testamentu, sobie te kazania leżały setki lat, aż wywieziono je ze Świętego Krzyża, prawdopodobnie jak mówiłem.
Wywieziono je po kasacie zakonów carskiej w latach XX XIX wieku do Warszawy, a później stamtąd po powstaniu listopadowym zostały zarabowane przez Rosjan, wywiezione do Petersburga.
No i Aleksander Brückner, który w ramach dużego grantu badania literatury polskiej, tutaj jest właśnie też specyficzne, bo ten grant był od Pruskiej Akademii Nauk, a Brückner jechał do Petersburga,
więc od zaborców wyciągnął pieniądze, żeby u innych zaborców szukać zabytków języka polskiego.
No niemieckie nazwisko i posada szefa slawistyki w Berlinie oczywiście mu pomagały w tym.
I on w Petersburgu, siedząc przez osiem miesięcy, dokonał największych odkryć slawistycznych, jakby patrząc na tężenie odkryć w tak krótkim czasie.
Nikt nigdy nie dokonał tylu odkryć, co wówczas Brückner.
No on znalazł wiersz o chlebowym stole, który Niemcy później spalili.
Znalazł dużo poezji, literatury barokowej, renesansowej, średniowiecznej, różne drobiazgi średniowieczne, bardzo ciekawe, ale drobiazgi.
No i znalazł to.
Znalazł właśnie tę makulaturę, widząc po prostu, że są paski, że jest tam coś zapisane.
Rozpoznał, że to jest polszczyzna.
Przekonał ekipę petersburską, żeby to wyciągnąć z księgi.
No i mamy dzięki temu ten wspaniały zabytek, który zalecam nie tylko śledzić historię, czytać o historii tego zabytku, ale czytać treść.
I to czytać treść nie w przekładzie na współczesną polszczyznę, tylko przeczytać sobie pięć, dziesięć razy tę wersję średniowieczną.
W końcu zaskoczy ta staropolszczyzna i wtedy naprawdę można się wzruszyć, bo tutaj naprawdę są teksty bardzo, bardzo, jak już mówiłem, no uderzające w serce.
Zaraz dopytam o to, jak ta staropolszczyzna zaskakuje i klika, natomiast mam wrażenie, że historia to jest jedno.
Historia tego odkrycia, historia powstania tego tekstu.
Podejrzewam, że przygotowywanie wystawy to nie był pierwszy raz, kiedy pan miał styczność z tym obiektem.
Natomiast tak czy siak, chciałam zapytać o to, jakie uczucia on w panu wywołuje, bo ja kiedy patrzę na ten tekst i słyszę, że to jest najstarszy zabytek polskiej literatury,
który w dodatku bardzo rzadko można było oglądać, jeżeli w ogóle pierwszy raz eksponowany w ten sposób, no nie ukrywam, że dla mnie jest to rodzaj przeżycia.
To oczywiście wywołuje poruszenie.
Przyznam się tak, nie należę do kościoła katolickiego, ale gdybym wiedział, że w jakimkolwiek kościele ktoś wygłasza kazania w tym stylu,
to ja bym tam co niedziela w pierwszej ławce siedział i słuchałbym kaznodziei, który tak mówi.
I mówię to najzupełniej poważnie.
Jest to po prostu tekst absolutnie piękny, jak i pokazujący funkcjonowanie średniowiecznego kaznodziejstwa.
Tu oczywiście odsyłałbym głównie do książek profesora Brachy, który jest absolutnie specjalistą od średniowiecznego kaznodziejstwa
i tego, jak to wygląda, jak to jest układane, ale mamy tu już dojrzałą ars predikandi.
Mamy tu po prostu dojrzały sposób operowania językiem według najlepszych wzorców łacińskich,
generalnie można by powiedzieć chrześcijańskich, bo to wiadomo, że to nie jest tylko coś, co funkcjonuje w łacińskim chrześcijaństwie
i to już w XIII wieku funkcjonuje w języku wernakularnym, jaka jest polszczyzna.
Te kazania, ja widzę już, opatrzyłem się z nimi, rzecz jasna.
To nie jest coś, co powoduje, że ja od razu chcę tu klęknąć przed nimi, objąć gablotę i całować proch spod nich,
ale to jest, powiedziałbym, raczej pewne doznanie, które rozwija się wraz z opatrzeniem, z tym zabytkiem.
Bo na początku co my widzimy?
My widzimy po prostu jakieś ścinki makulaturę, pergaminową makulaturę między szybami
i dopiero im więcej my się dowiadujemy, co jest na tej makulaturze i jak ona się tu znalazła,
w jakich dramatycznych okolicznościach ona była na przykład ewakuowana w obliczu II wojny światowej,
jak ta makulatura do nas zwróciła, a na koniec sobie uświadamiamy,
że ta makulatura to jest tak naprawdę początek naszej literatury.
Znany, oczywiście może się nagle okazać, że coś będzie 100 lat wcześniejszego,
nagle okaże się, że mamy jakiś starszy zabytek.
Tak czy owak jest to monument, jest to coś niepozornego, z czego emanuje.
Powiedział tak jak młodzież lubiąca anime, z tego bije wielka, mocna aura.
Przechodzimy do kolejnej sali.
Mam taką cichą nadzieję, może oczekiwanie, że tutaj znajdzie się tekst,
z którego pochodzą słowa, które dały tytuł w wystawie.
Jeszcze nie, aczkolwiek słowo posełki nie pojawia się w tym zabytku.
To jest psał też floriański.
I umówmy się, że słowo posełkini, wystawa odowadnia, że nie jest to żadna nowomowa.
Oczywiście, no to nawet tutaj nie jest tak, że my eksponujemy listę średniowiecznych feminatywów.
To jest po prostu dla nas oczywiste.
Feminatywy w średniowieczu są rzeczą całkowicie naturalną.
One są wszędzie.
Wiadomo, że nikogo tutaj nie nazwano by poseł,
a słowa Jan Posełkini jego mówi sama Matka Boska.
Więc jeśli ktoś chce się z kimś kłócić, czy były feminatywy, czy nie,
to trzeba adwersarza odesłać, żeby się kłócił z autorytetem Matki Boskiej.
No i zobaczymy, jak to pójdzie.
Jesteśmy w sali z psałterzem floriańskim.
Za nami jest syrena, czy też meluzyna syrena z dwoma ogonami,
która też oczywiście jest w psałterzu.
I ona patrzy na złote instalacje, które odbijają się w psałterzu floriańskim.
Psałterz floriański, no to jest coś wspaniałego.
Psałterz floriański, o którym można mówić tyle, co o kazaniach, może nawet więcej.
Panu, że usuwa monument przed momentem, ale psałterz floriański to już jest opasły tom.
To już jest monumentalny tekst.
Tak, to jest konkretna księga, bo tutaj mamy psalmy, wiadomo.
Psalmów jest dużo, bo 150, plus jeszcze mamy symbola, mamy jeszcze prologi.
Ale ten psałterz na dodatek jest w trzech językach, więc instrukcja jest taka dosyć prosta.
Złoty inicjał, werset łaciński, niebieski, polski, czerwony, niemiecki.
I jedziemy wszystkie psalmy po kolei.
Psałterz jest duży. Psałterze były raczej małe, jako takie modlitewniki osobiste były traktowane.
Ta księga jest duża, więc pewnie służyła do tego, żeby trzymać ją w kaplicy.
I jeżeli podejdziemy, zobaczymy miniatury między wierszami.
To jest taki słodki nietoperek na przykład.
Tu jest paw. Tam jest mandylion podtrzymywany przez anioły, czyli oblicze Chrystusa podtrzymywane przez anioły.
Jakieś smoczki.
Ale tutaj mamy dwa aniołki na dolnym marginesie.
To jest jeden anioł trzymający monogram MM, a drugi trzyma tarczę herbową, andygaweńską.
Na tym jest hełm, na tym jest klejnot przedstawiający białego ptaka z podkową w dziobie i koroną na głowie.
Więc biały ptak w koronie na głowie.
Oczywiście wszyscy wiemy, jaki to jest ptak.
To jest struś, oczywiście.
To nie jest żaden orzeł biały, to jest struś, ponieważ strusie jedzą podkowy.
Według średniowiecznych bestiariuszy orły białe nie jedzą podków.
I strusie znany z ikonografii andygaweńskiej.
Zarówno ten monogram, jak i tarcza wskazują nam, dla kogo psał też był robiony.
Prawdopodobnie na 90%, 99% możemy powiedzieć, że była to Jadwiga.
Ale Jadwiga prawdopodobnie w ogóle psał teża w ręku nie miała, bo po prostu był nadal tworzony, kiedy jej się zbarła.
Wobec tego psał też jest księgą nadal nieukończoną i my widzimy fazy produkcji.
My widzimy też miniatury, które czasami są ładne, a czasami są brzydkie.
Brzydkie albo niedokończone, tu widzimy nawet sam szkic, taki pomiędzy dwiema kolumnami niedokończony.
Widać, że nie robił tego specjalista specjalistka, więc prawdopodobnie kończył je jakiś starzysta, iluminator na śmieciówce, że tak powiem.
Bo to nie jest, proszę Państwa, dzieło, które robiono w jakimś klasztorze, jacyś mnisi.
Nie, nie, nie. To robił jakiś warsztat, jakaś protomanufaktura.
My wiemy dzięki karcie medyckiej, karcie praskiej, dwóm zabytkom, że po prostu była oferta z krojami pisma,
czyli tak jakby dzisiaj, jakie fonty, prawda, czy Times New Roman, czy Comic Sans, czego Państwo sobie życzą.
Tutaj kroje pisma, zaproponowano, więc było zamówienie na tę księgę.
Dlaczego trzy języki? Być może Jadwiga miała się uczyć polskiego z tego psałterza.
Pamiętajmy, że Jadwiga, no to raczej tego polskiego to nie znała.
A psałterz raczej znała.
Po łacinie, bardzo możliwe, że po niemiecku, bo tam w kręgu Elżbiety Bośniaczki niewykluczone,
że na dworze to jednak, no nie po węgiersku mówiono, tylko prawdopodobnie po niemiecku.
Więc też tak dywagując na temat języka, jak sobie Jadwiga i Jagiełło w jakim języku rozmawiali,
to też istnieje duże prawdopodobieństwo, że oni tak naprawdę rozmawiali ze sobą po niemiecku.
Wiem, że to brzmi okropnie, ale tak.
Tu akurat, jak się podejdziemy po Chylimyście, widzimy, że to jest akurat kodeks ładnie pisany, wyraźnie
i my możemy sobie czytać tę polszczyznę.
Ten ubogi wolał te, a gospodzin wysłuchał J.
G jest napisane.
Widziałam to G i zastanawiałam się, jak J czytać.
Czytamy J. G tutaj będziemy czytać jako J, więc też Jan poseł Kini, jego jest napisane Jan poseł Kini, G-go.
Są pewne zawiłości średniowiecznej grafii.
Ale zapewne jest tak, jak pan powiedział, gdybyśmy poczytali to kilkukrotnie,
to w pewnym momencie byłoby po prostu łatwiej.
Oczywiście, poza tym tu jest ściągaweczka obok i możemy się uczyć paleografii bez żadnego problemu.
Więc kto nie czyta prosto ze rękopisu, może czytać ze ściągawki albo porównywać sobie.
W każdym razie my wiemy dzięki badaniom Marcina Kuźmickiego, że ktoś kto stawiał inicjałki nie znał polskiego, bo popełnił dużo błędów.
Ktoś skryptor, skryptorka stawiał literki, trzeba było uzupełnić.
No i ktoś kto malował inicjałki, pamiętajmy, że jesteśmy w średniowieczu, więc to jest specyficzna epoka.
Nie trzeba umieć czytać, ale można pisać.
Kolejne niedawne badanie Miłosza Sosnowskiego odcyfrowało nam wpis własnościowy i wiemy, że w pierwszej połowie XV wieku,
czyli w zasadzie tuż po zgonie Jadwigi, bo ona w 1399 umiera, psał też należał do węgierskiego możnego.
Więc co to, z Krakowa on miałby dotrzeć na Węgry, bo co, bo ktoś, nie wiem, Jadwiga na łożu śmierci?
Nie, po prostu psał też ciągle powstawał, prawdopodobnie na Węgrzech.
No i w pewnym momencie ten patrycjusz węgierski przyszedł do warsztatu i zobaczył, a co to jest tutaj niedokończone,
takie projekt nieukończony.
Skończyło się finansowanie, przerwaliśmy projekt, klientka nie żyje, wobec tego to leża.
A to fajne, a jaki to język tutaj łacina, niemiecki widzę, o, polski, fajny, dobra, macie tu trochę kasy,
dokończcie mi to, ja to kupuję.
Bardzo możliwe, że po prostu mieliśmy taką sytuację i psał też do Polski przybył tak naprawdę dopiero,
dopiero kiedy go kupiły polskie władze w międzywojniu z klasztoru Zankt Florian,
w którym był i od którego wziął swoją nazwę.
I o psał też można by gadać i gadać, w każdym razie to jest rękopis, który wszyscy znają,
ale bardzo niewiele o nim wiemy.
Chociaż te badania Kuźmickiego i Sosnowskiego poszerzyły nam zdecydowanie perspektywy badawcze.
No i tutaj jest jeszcze wiele, wiele do odkrycia.
Tak troszkę ad vocem wystawy, czy badania nad dokumentami, które my tutaj oglądamy,
nad zabytkami właściwie, czy one nadal trwają?
Oczywiście i mamy tutaj dużo właśnie takich świeżych odkryć, nie tylko Kuźmicki i Sosnowski,
ale zaraz będzie, zaraz, może pomińmy tutaj bernardyńskie pisma, one są wzruszające.
Chodźmy dalej.
Tutaj mamy dwie rzeźby tak zwanego jody lub nosferatu.
To też jest postać z psał teża floriańskiego, normalnie na wystawie...
Bardzo się cieszę, że pan użył tych dwóch określeń, bo przyznam, że on jako pierwszy przyszł mi do głowy,
ale zawstydziłam się, żeby ich używać na wystawie o staropolszczyźnie, o średniowiecznym języku polskim.
Tak, tak, to jest właśnie taki stworek uszaty, który tam się pojawia.
My nie wiemy, co to jest.
Może to jest diabeł, ale raczej niekoniecznie w psał też byłby diabeł.
Może to jest jakiś mnich z oślimi uszami, więc Sasza wyrzeźbił pełnopostaciowe rzeźby tego właśnie stworka.
Oczywiście też możemy się do niego przytulać, robić sobie z nim zdjęcia.
A tutaj już, jak sobie podejdziemy, zobaczymy pewien spoiler Jan Posełkini.
Jego scena zwiastowania w pięknym, piętnastowiecznym, iluminowanym modlitewniku.
Nie będę mówił tutaj dokładnie wszystkich szczegółów, ale tutaj mamy tak naprawdę spoilery całej historii zbawienia,
bo mamy scenę zwiastowania, jednocześnie scenę dziewiczego poczęcia, a z tyłu mamy jeszcze ukrytą już scenę nawet ukrzyżowania,
więc tu się wszystko dzieje w jednym momencie tak naprawdę, tylko w wersji bardzo, bardzo zminiaturyzowanej.
Tutaj polecam zatrzymać się nad tą gablotą, nad tą miniaturą.
Nawet można zbliżyć nos do szyby i szukać pewnych szczegółów.
Jeśli ktoś potrzebuje powiększenia, trzeba położyć sobie telefon na szybie i powiększać.
Oczywiście flesza nie włączać, bo będzie bardzo, bardzo źle.
Ale tutaj mamy pieśń o tej scenie, pieśń o zwiastowaniu, pieśń o radości Wam powiedam,
która jest długa, epicka, trochę apokryficzna.
Zapraszamy wszystkich oczywiście do śpiewania.
Mamy tu transkrypcję współczesną.
Tutaj mamy oryginał.
Wraz z zapisu nutowym.
Tak, tak, tak, oczywiście.
Mamy oryginał.
Można śpiewać i ze rękopisu i można śpiewać ze współczesnego zapisu nutowego.
Kto co woli, Czarna Menzura czy dzisiejsza notacja jest cały tekst.
Co ważne, kto będzie tę pieśń śpiewał, będzie miał dobre skonanie.
To dzisiaj naprawdę jest towar deficytowy.
Więcej, kto będzie ją śpiewał lub chociażby słuchał, ten będzie dostawał wszystko, czego zażąda od Pana Boga.
Więc osoby pobożne tym bardziej zachęcam do śpiewania, bo osiągnął wszystko.
Nie będę tutaj rozwodził się nad tą pieśnią, bo już trochę powiedziałem, że tutaj Maria, kiedy staje się Matką Boską, wypowiada słowa Jan Posełkiniego.
Ale tutaj, w tym rękopisie, na marginesie mamy niedawno odkryty przez profesora Mariusza Leńczuka i profesora Tomasza Mikę jedną strofę tej pieśni.
I to jest najstarszy przekaz tej pieśni.
Tutaj jest po prostu coś o pelikanie w kazaniu Jana Sylwana Łacińskim i skojarzyło się to kaznodziei, który przygotowywał kazanie.
Skojarzyło się to właśnie z tą pieśnią i strofą.
On jest wierny pelikan, bo wykupił duszę sam, dał swe sierce rozkrwawić, chcąc grzeszne dusze wybawić.
No i zapisał to, wiemy już, że ta pieśń była znana z kilku przekazów.
To jest już trzeci przekaz, więc musiała być całkiem popularna.
I to właśnie pokazuje, że nadal odkrywamy nowe rzeczy.
A dzięki temu, że te rękopisy wszystkie są zdigitalizowane, one są dostępne w Polonie, w Cyfrowej Bibliotece Narodowej,
tym łatwiej dokonywać odkryć, bo nie trzeba.
No te rękopisy są ciężkie, bibliotekarze patrzą na ręce, niewygodnie, trzeba siedzieć, a tak można w domu dokonywać takich właśnie odkryć.
Pytam pana do tej pory o księgi rękopisy, które znajdują się w gablotach,
ale niesprawiedliwością byłoby powiedzieć, że gabloty są jedynymi wartymi uwagi eksponatami na wystawie,
bo patrzę chociażby na to, co dzieje się na oknach, na szybach.
Aleksander Prowaliński, który jest autorem scenografii i jest tutaj odpowiedzialny za oświetlenie
i te wszystkie subtelne akcenty wymyślił, żeby po prostu w zaślepkach, takich blendach,
które przesłaniają nam okna i które powodują, że światło słoneczne tu nie dociera i nie niszczy nam rękopisów,
żeby wyciąć kontury średniowiecznych słów ze rękopisów.
I to właśnie tutaj jest. One są oczywiście jeszcze opatrzone czerwonym filtrem,
żeby było tym bezpieczniej, żeby ultrafiolet tu się nie dostawał i dzięki temu możemy też bawić się w odczytywanie tych słów.
Niektóre są sprytnie w odbiciu lustrzanym. To jest taki zabieg, żeby nie było tak, że jest za łatwo.
To są wszystko słowa, które pojawiają się w tych rękopisach, które są na ekspozycji.
Tam widzimy na przykład pełna miłości, jego owce, tam widzimy chłop, a tam widzimy grzyby, a tam widzimy melon.
Zaraz mam nadzieję, że jeszcze zdążymy powiedzieć o tych rękopisach.
Mówiliśmy tylko o pelikanie. Teraz jeszcze od tych dekoracji okiennej zwracam uwagę,
że ten pelikan, który pojawia się w kazaniach, to jest ten pelikan z bestiariuszy,
którego tu widzimy na pięknej rycinie w ornitologii Aldrovandiego już renesansowej.
Ale pomińmy to, bo jeszcze trzeba zobaczyć jedną rzecz.
Tu mamy właśnie słownik medyczny, łacińsko-polski, głównie nazwy roślin.
Ktoś się chyba intensywnie uczył z tego słownika.
Tak, tak, tak. I tutaj oczywiście zachęcamy, żeby uczyć się dalej i czytać to sobie.
No mamy tutaj dużo...
I chyba są te grzyby, które można zobaczyć na szybie.
Są grzyby, ale jest też wilczy kosmek, zajęcza stópka, żabi kopr, świnie kadzidło, niewieścia żyć.
Przepraszam, niewieści sfar i babia żyć, wilkołek, matki Bożej włosy.
Dużo właśnie takich dziwnych nazw.
Tu szybko przechodząc z tego samego źródła, czyli z klasztoru w Czerwińsku,
mamy praktyczny poradnik astrologiczny, co robić, a czego nie robić,
pod danym znamieniem niebieskim, czyli pod danym znakiem zodiaku,
czyli kiedy, w jakim znaku zodiaku mamy obcinać paznokcie,
a nie obcinać, kiedy włosy, kiedy krew puszczać nosem,
a kiedy bańkami, albo kiedy brać purgację, kiedy iść na kupiectwo.
Bardzo, jeśli ktoś lubi poradniki astrologiczne, polecamy.
Praktyczne wskazówki.
A tutaj mamy najstarsze polskie zaklęcia, które są niesamowite,
ponieważ one, jedno jest łacińskie i trzy polskie,
które są zaklęciami, które znane są jeszcze z XIX-wiecznej etnografii.
Czyli one funkcjonowały tak naprawdę wśród ludu przez kilkaset lat.
To jest zapisane pod koniec wieku XV.
Prawdopodobnie w celach etnograficzno-spowiedniczych,
żeby pytać się po prostu wiernych, czy stosują takie zaklęcia.
Ale to są zaklęcia, które są zaklęciami chrześcijańskimi.
To są zaklęcia, w których występuje Matka Boska, tak zwane historiole.
Wołanie do Zóż, Zarze, Zarzyce, Trzy Siestrzyce, które my znamy też w wersji
na przykład wołania do córek św. Zofii.
Więc to wszystko jest tak naprawdę nie jakieś tam pogańskie, zabobonne.
No zabobonne jest, ale nie jest pogańskie z pewnością.
Ostatnie z Polski zaklęcie jest miłosne, więc go nie czytam.
I chodźmy dalej.
Tutaj mamy emocje, które są z kolei negatywne.
I tu mamy słowa brzydkie.
Mamy tu na przykład komedię o mięsopuście, która jest już z czasów reformacji
i tutaj pojawia się pogróżka, że można dać wperdel.
Czyli komuś możemy dać w łeb albo wperdel, czyli w tyłek.
Ale zastanówmy się nad współcześnie funkcjonującym takim słowem,
które brzmi podobnie jak wperdel i jest uznawane za arcywulgarne.
Czy ono czasami tak naprawdę nie wywodzi się z tego sformułowania
właśnie dać komuś w tyłek.
Więc jeżeli ktoś z Państwa będzie miał jakąś nieprzyjemną sytuację
i ktoś powie tam, że chce dać takie coś,
zawsze można wysłać tego kogoś na wystawę, żeby się dokształcił
i w ten sposób wygrać argument.
Albo odesłać do komedii o mięsopuście.
Oczywiście. Polonia jest dostępna cała.
Można ją przewertować.
Tutaj uprzedzam, że ona jest antyluterska,
aczkolwiek kończy się międzywyznaniową zgodą
dzięki interwencji kucharki księdza.
Tu mamy statuty Kazimierza Wielkiego w wersji polskiej
i tutaj jest z kolei wyzwisko, które łączy się z matczyną profesją.
Do dziś używane i tutaj co grozi, jaka kara,
jeśli jeden szlachcic drugiego nazwie takim właśnie synem.
Otóż musi zapłacić taką grzywnę, jakby go zabił.
Więc stosowanie statutów Kazimierza Wielkiego
na przykład wobec hejterów w internecie, oszczerców
byłoby dzisiaj bardzo ciekawe.
I już zmierzamy do końca, ponieważ my tu mamy gablotę,
w której mamy eksplicyty, kolofony,
czyli to, co skrybowie piszą tak naprawdę dla nas od siebie.
Kończą tę swoją żmudną pracę
i po prostu mają chwilę, żeby napisać dla nas jakiś komunikat.
I tutaj jeden żak na śmieciówce, student, który przepisywał,
pisze, Panie Boże, bądź Twe nade mną zmiłowanie nad ubogim żakiem,
o Maryjo, o Panno Miła, bądźmy ucieszenie.
A drugi, bardziej nieszczęśliwy, pisze,
ach, miły Boże, toć boli, kiedy chłopki jem głowę goli,
ale bardziej boli, kiedy miła inszego woli,
czyli nie dość, że dostał właśnie w łeb, prawie że w perdel,
to jeszcze rzuciła go dziewczyna.
No i on pisze dalej,
miły Boże, daj pokój, mir,
ak temu pokręte chleba i czeski syr.
I dodaje proscriptore unum ave Maria,
żeby za niego zdrowaśkę zmówić.
Więc tutaj wszystkich zachęcam do zmawiania zdrowaśki za tego skrybu,
bo naprawdę trudno się nie wzruszyć nad jego losem.
No i tu polsko-łaciński, absolutnie wujaszkowaty humor,
explicit hoctotum infundedami hipotum,
czyli tu kończy się to wszystko,
polej, daj mi napoju,
dum, bibo, piwo, stat mihi, kolano, krzywo.
Póki pije piwo, stoi mi kolano, krzywo.
Ha, ha, ha, warola.
No humor taki właśnie z zeszytu,
tak, tak, ale też doceńmy tego skrybę,
bo oni często układali wierszyki w stylu
to mój rym, ciepły chleb, a masło w nim.
Bardzo wybitne dzieła poezji polskiej średniowiecznej
mogą konkurować z Bogu Rodzicą.
I tu wychodząc, zwracam uwagę jeszcze na jedną rzecz.
Wychodzimy z wystawy,
którą naprawdę opowiedziałem bardzo pokrótce
i pomijając niektóre eksponaty,
ale widzimy tutaj film, który dokumentuje
powstawanie jednej z rzeźb,
tej właśnie rzeźby meluzyny, syreny.
Sasza Wiktor pracuje nad rzeźbą,
a jednocześnie jest to przeplatane zdjęciami,
nagraniami psałterza floriańskiego
i innych rękopisów,
które są na niebywałym zbliżeniu,
jakiego jeszcze dotąd w zasadzie
nigdy nie robiono z rękopisami.
O, proszę zobaczyć, widać strukturę pergaminu.
Widać strukturę pergaminu,
widać właściwie pociągnięcia tego tworzywa,
którym kolorowano.
Tak, tutaj jest po prostu zbliżenie
na krawędzi mikroskopu wręcz, powiedziałbym.
Jest to, co widzimy,
wielkość jednego centymetra,
a mamy tak naprawdę wielki ekran
wypełniony tym monogramem.
Ta twarz anioła, jaką teraz widzimy
i wydaje nam się wielka,
ona ma mniej niż pół centymetra na miniaturze.
Po prostu zastanawialiśmy się
z Hanno Dudkowiak,
która jest współtwórczynią tej wystawy,
jak filmować rękopisy,
żeby osiągnąć taki niezwykły,
imersyjny efekt w czasach właśnie tych wszystkich AI
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Od 2 do 4 października 2026, w Bielsku-Białej będzie można wziąć udział w kilkunastu bezpłatnych wydarzeniach przygotowanych przez kilkudziesięciu artystów i artystek z całego świata. To pierwsza edycja międzynarodowego festiwalu sztuk interdyscyplinarnych, który każdego roku będzie odbywał się w innym mieście noszącym tytuł Polskiej Stolicy Kultury. Koncepcja festiwalu opiera… Czytaj dalej o Wędrujący Festiwal już wkrótce w Bielsku-Białej!
Już nie białe ściany galerii, a przestrzenie usługowe, niszczejące, postindustrialne – coraz częściej to w nich prezentowane są wystawy sztuki. Dlaczego biją rekordy popularności i czego szukają na nich widzowie, którzy czekają na bilety w długich kolejkach? Pop-up to rozwiązanie stosowane w marketingu i reklamie, które doskonale przyjęło się w… Czytaj dalej o Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst
Święto Narodowego Centrum Kultury to nie tylko okazja, by lepiej poznać program instytucji i obszary, w których działa, ale także ludzi, którzy ją tworzą. Ich wspomnienia niedługo zostaną wydane w formie jubileuszowej publikacji. Przez 75 lat istnienia instytucji zmieniały się jej nazwy i lokalizacje; stałe pozostało jednak… Czytaj dalej o „Być tu i teraz” – 75 lat NCK
Wykonywane z niezwykłą precyzją figurki dam w strojach dwudziestolecia międzywojennego, postaci w strojach ludowych, a nawet przedstawienia egzotycznych zwierząt. Unikatowe wyroby z manufaktury w Pacykowie, można oglądać na wystawie w Stalowej Woli pt. „Kruche dziedzictwo Pacykowa. Ceramika ze zbiorów Muzeum – Zamek Górków w Szamotułach”. Wytwórnia fajansu w Pacykowie, niewielkiej… Czytaj dalej o Kolekcjonerska perła: wystawa galicyjskiej ceramiki
„Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach” Były przede wszystkim miejscami religijnego kultu, ale także: architektonicznymi perłami, punktami orientacyjnymi i kluczowymi miejscami na mapie miast. Dziś po wielkich synagogach z kilkunastu polskich miast, nie pozostał nawet ślad. Owej pustce przygląda się Żydowskie Muzeum Galicja w Krakowie, które na wystawie czasowej, przypomina ich… Czytaj dalej o Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach
