Wybrany utwór: Smoki, jednorożce i feniksy – baśniowe stwory okiem archeologów
„A były tam smoki?” to pytanie, które zadają sobie zwiedzający wystawę w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu. Zostały na niej zebrane obiekty pokazujące, jak przed wiekami wyobrażano sobie i przedstawiano baśniowe stwory. Okazuje się że pojawiały się nie tylko na kartach ksiąg, ale także na przedmiotach codziennego użytku.
Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.
Wystawa „A były tam smoki? Wybrane stwory z legend i ich przedstawienia na zabytkach archeologicznych” opowiada o mitycznych stworach, z których większość była znana już w starożytności. Od tamtych czasów pojawiają się w legendach i bestiariach. Stały się one również inspiracją twórców wystawy. Oprócz historii poszczególnych stworów, przybliża ona ich symbolikę, a także związane z nimi wierzenia: jednorożec był symbolem czystości (wierzono w niego jeszcze w XVIII wieku), a feniks, pełen wielobarwnych piór, miał być istotą żyjącą nawet kilkaset lat!
Wizerunki stworów wykorzystywane były m.in. jako motywy dekoracyjne budynków i wnętrz, czego dowodem może być gotycki kafel szkliwiony z wizerunkiem jednorożca i św. Teodora (który miał uratować kobietę ze szponów smoka). Wykorzystywanie wizerunków stworów na przedmiotach codziennego użytku miało przenieść na ich posiadacza cechy mitycznych stworzeń, stąd na okuciach pasów można było zobaczyć uosabiające odwagę i siłę smoki czy gryfy.
Ekspozycja skupia się na wyobrażeniach baśniowych istot utrwalonych w naszej tradycji po przyjęciu chrześcijaństwa. Wiele z nich znanych jest już jednak od starożytności. Co ciekawe, wiele z nich pojawia się w innych kulturach i mitologiach, gdzie są przedstawiane w zupełnie inny sposób.
Wystawę, na której zgromadzono obiekty ze zbiorów Muzeum Archeologicznego w Poznaniu, uzupełniają barwne postery zaprojektowane przez graficzkę Joannę Kurkowicz. W Audycjach Kulturalnych o wystawie opowiedziała kuratorka, Magdalena Felis.
Zdjęcia dzięki uprzejmości Muzeum Archeologicznego w Poznaniu / fot. M. Felis
Rozpoczynamy audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Zacznę od pytania kierowanego bezpośrednio do Was, bo jestem bardzo ciekawa, czy wierzycie w smoki lub w inne mityczne czy też baśniowe stworzenia, które towarzyszą nam najczęściej w dzieciństwie.
Mogą to być smoki, mogą być gryfy, mogą być to jednorożce, a mogą być to syreny.
Nie wiem w jaki sposób odpowiedzieliście na to pytanie, natomiast jestem pewna tego, że te wszystkie stwory były częścią dawnych wierzeń.
Na pewno wierzeń kręgu kultury chrześcijańskiej.
Więcej na ten temat można dowiedzieć się z najnowszej wystawy w Muzeum Archeologicznym w Poznaniu, bo tam od niedawna możecie oglądać wystawę A Były Tam Smoki.
Wybrane stwory z legend i ich przedstawienia na zabytkach archeologicznych.
Tak więc jak widzicie ten świat baśni, wierzeń, ale także dziecięcych fantazji przenika się ze światem nauki, historii.
I właśnie o tym przenikaniu mam nadzieję, że będzie dzisiaj opowiadać Pani Magdalena Felis, kuratorka tej wystawy z Muzeum Archeologicznego.
Bardzo miło jest mi Panią powitać w audycjach kulturalnych.
Dzień dobry.
Powtórzę pytanie, które jest częścią tytułu wystawy. A Były Tam Smoki?
No na pewno w świadomości ludzi te stworzenia istniały i w tym momencie zostały powołane do życia.
Natomiast czy były i co było inspiracją do powstania legend o tych smokach, no to tutaj pytanie też pozostaje otwarte cały czas.
Choć są pewne teorie, skąd się te smoki w wyobraźni ludzkiej wzięły.
Kiedy te mityczne stworzenia, no dzisiaj mówimy, że mityczne, ale powiedzmy, że te wymyślone stworzenia, kiedy one się pojawiły?
Wystawa przede wszystkim dotyczy tego kręgu kultury chrześcijańskiej.
Nawiązywałam do starożytności i do bestiariuszy średniowiecznych.
Także bardziej właśnie korzystałam z takich źródeł jak na przykład fizjologii, awiaria, czy właśnie bestiarium chrześcijańskie,
czyli takie traktaty właśnie o symbolice zwierząt.
W takiej książce, która wyszła już w XVI wieku, gdzie już, no byliśmy już w zasadzie po odkryciach geograficznych,
wyszła książka pod tytułem Kosmografie Universalis.
Sebastian Munster opisywał świat.
No i trzeba powiedzieć, że nawet w XVI wieku się te stwory pojawiały tam w tej księdze,
przedstawienia na drzeworytach.
Ja wybrałam sobie tylko kilka, najbardziej może znanych, najbardziej powszechnych stworzeń,
które gdzieś tam się w tych bestiariuszach pojawiały
i też takich, które występowały często na różnych zabytkach archeologicznych.
I te stworzenia właśnie są znane już od czasów starożytnych.
No i z tej kultury starożytnej później przenikały do różnych innych kultur europejskich,
no i w tym też również do słowiańskiej.
Także są to jakby te stworzenia bardziej wytworami już kultur antycznych.
Zastanawiam się jak te stwory, te stworzenia były przedstawiane,
bo o ile jak się domyślam smoki miały budzić respekt,
a kto wie, może nawet bardziej strach,
to rola jednorożców czy też syren była zupełnie inna.
Ze stworzeń przeze mnie wybranych, a mogę powiedzieć, że były to i smoki właśnie,
i gryfy, bazyliszki, jednorożce czy syreny, czy nawet taki ptak jak Feniks,
to jednorożec miał z nich, podobnie jak Feniks, bardziej już wydźwięk pozytywny,
chociaż też potrafił być groźny.
Często pisano o nim, że miał jakieś stopy słonia
i gdy wpadł w gniew, to też potrafił właśnie tratować,
ale generalnie tutaj w tej kulturze kojarzy się z czystością,
no i też mógł być bardzo pozytywną postacią w symbolice chrześcijańskiej.
Może nie postacią, bo był to jednak stwór.
Natomiast znany już od czasów starożytnych i z Indii, i z Bliskiego Wschodu,
też z Grecji występował w scenach, na przykład taka scena zwiastowanie,
gdzie matka woska pojawia się z jednorożcem, jako fragment właśnie rzeźby.
Jeśli chodzi o samego jednorożca, to też bardzo długo ludzie wierzyli.
Tutaj zdaniem różnych źródeł, z którymi się spotkałam,
nawet jeszcze w XVIII wieku mamy smoki, mamy bazyliszki,
ale nie mamy nic takiego namacalnego, co by mogło po nich zostać.
Natomiast ten róg jednorożca gdzieś tam się pojawiał,
ale się później okazało, że to był po prostu róg ząb narwala.
Zaczęła Pani mówić, nawiązywać do symboliki,
czyli tego, z czym te magiczne stworzenia utożsamiano.
W związku z jednorożcem takich wierzeń pojawia się więcej,
chociażby to związane z tym, że żeby złapać jednorożca,
na przynętę należy wystawić dziewicę.
No i wtedy trzeba było już go zabić.
Było to takie stworzenie, którego nie szło uwięzić w żaden sposób.
Jakie jeszcze wierzenia, być może takie, które pojawiają się na wystawie,
dotyczyły stworzeń, o których rozmawiamy?
Mamy takiego ptaka jak Feniks.
Bardzo ciekawe stworzenie, tajemnicze dosyć.
Mówiono o tym, że Feniks potrafił odrodzić się.
Był to bardzo długowieczny ptak.
Według różnych przekazów mógł żyć 461, 500 czy 540 i więcej lat.
Mówiono, że właśnie mieszkał w okolicach Arabii czy w Indiach.
Kiedy zbliżał się jego koniec, udawał się taką trwającą, długowo,
no niektóre źródła mówią, że nawet 500 lat, podróż do Heliopolis w Egipcie.
No i tam sobie budował gniazdo z gałązek drzewa cynamonowego i kadzidłowego.
Następnie razem z nim płonął i odradzał się z popiołu.
Z kolei inne źródła podają, że tworzył taką szkatułkę albo sarkofag
i tam ciało ulegało rozkładowi.
No i z tego powstawał czerw i on się dopiero przekształcał w pisklę
i dopiero później w dorosłego ptaka.
A symbolizował, no jak już tutaj mowa jest o odrodzeniu,
Raport powstał w wyniku rozmów z rodzicami, ekspertami oraz przedstawicielami sektora kultury. Pozwoliły one stworzyć wielowymiarowy obraz pokazujący, jakich aktywności dla swoich dzieci szukają rodzice, jakie są ich oczekiwania i potrzeby, a także co hamuje ich przed uczestnictwem. O raporcie „Dziecko i sztuka” opowiada Agnieszka Karp-Szymańska. Raport przybliża sposoby uczestnictwa… Czytaj dalej o Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury
Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle
Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych
Dwadzieścia pięć lat od pierwszego wydania, na polskim rynku wydawniczym pojawiło się pierwsze tłumaczenie jednej z najważniejszych teorii amerykańskiego socjologa, Howarda S. Beckera. „Światy sztuki” są próbą spojrzenia na proces powstawania dzieła, będącego wypadkową pracy wielu zaangażowanych osób. Sztuka w ujęciu Beckera staje się efektem zbiorowej pracy, a nie jedynie indywidualnego… Czytaj dalej o „Światy sztuki” Howarda S. Beckera
Muzyczne doświadczenia nastoletniego Fryderyka Chopina w wersji dla najmłodszych – w ramach tegorocznych Eufonii, w Łazienkach Królewskich odbyły się wyjątkowe koncerty dla dzieci. Dla najmłodszych, zaledwie kilkumiesięcznych Słuchaczy, był to początek ich przygody z muzyką. Małe Eufonie są kierowane do rodzin z dziećmi w dwóch przedziałach wiekowych: 0-3 oraz… Czytaj dalej o Małe Eufonie – wielkie przeżycia
Jak rozmawiać o odejściu bliskich? Czy jest jeden wzorzec przeżywania żałoby i straty – przez dzieci i dorosłych? Czy śmierć może być dobra? W rozmowie Katarzyny Sanockiej usłyszymy osobistą historię Sylwii Grzegrzółki z Działu Badań i Analiz NCK oraz komentarz Mileny Pacudy z Instytutu Dobrej Śmierci, która tworzyła treści merytoryczne… Czytaj dalej o Zakończenia Wspólne
