Kolekcja inna niż wszystkie – „Maszyneria Fajbusiewicza”

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Rozpoczynamy audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

Dzisiaj proponuję Wam wyprawę do Szczecina z postojem w Łodzi,

dlatego że wystawa, którą można oglądać w Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie,

nie powstałaby, gdyby nie niezwykła kolekcja Michała Fajbusiewicza.

Michał Fajbusiewicz jest znanym wszystkim dziennikarzem, dziennikarzem telewizyjnym,

ale także reżyserem filmowym i publicystą, którego trochę mniej kojarzymy z niezwykłym hobby,

jakim było i jest kolekcjonowanie maszyn do pisania.

Tych maszyn udało się zgromadzić kilkaset, bo ponad 300 i te 300 Michał Fajbusiewicz przekazał do Muzeum w Szczecinie,

a 43 z nich tworzą wystawę Maszyneria Fajbusiewicza.

I właśnie o niej dzisiaj porozmawiam z Michałem Fajbusiewiczem.

Bardzo miło mi jest Pana gościć w audycjach kulturalnych.

Do mnie jeszcze chyba bardziej miło, bo to pierwszy chyba wywiad na temat maszyn do pisania.

Dodajmy nieskromnie, że te 43 maszyny to jest wystawa stała.

Ta maszyneria nazwana Fajbusiewicza, no bo taki był warunek,

kiedy już dogrywaliśmy do końca przekazanie tej kolekcji, może przez małe kanie duże.

Do Szczecina to miałem życzenie, żeby z 20-30 tych maszyn na stałe było pokazywanych,

bo przecież wiem, że reszta, jak to w muzeum, przepadnie gdzieś w przepastne magazyny.

A propos magazyny, może to nie dobrze, że na początku to specjalnie utworzono osobny magazyn dla tych moich zbiorów.

Ponad 300 maszyn to rzeczywiście chyba wymaga osobnego magazynu, bo to jest mnóstwo miejsca.

Tam są przedziwne rzeczy.

O niektórych się dowiedziałem przy okazji otwarcia, czy tuż przed otwarciem wystawy,

ponieważ ja ze względu na wiek i zajęcie się innymi trochę sprawami w ostatnich latach

wyhamowałem z tym zbieraniem i ostatnich zakupów, a było to 3-4 lata wstecz, może trochę więcej,

nie rozpakowywałem.

W związku z tym okazało się, że to co kupowałem nie było do końca w prawdziwym opisie

i w związku z tym były różne niespodzianki.

Miałem tutaj w garażu jedną maszynę, której cztery osoby nie mogły podnieść,

bo ważyła 140 kilogramów i się dowiedziałem, co to jest teraz dopiero na samym otwarciu.

Ja kupiłem ją jako jedną z najstarszych maszyn drukarskich z Anglii.

Przyjechała ciężarówką, miała 1,30 m wysokości i ważyła sprawie 130 kilogramów.

I się okazało, że jest to urządzenie, w ogóle nie wiedziałem, że takie istnieje,

tak zwana adresówka. Ona drukowała blaszki, to jest ponad 100-letnia maszyna,

drukowała blaszki dla dużych firm, które miały dużo korespondencji do tych samych odbiorców.

Żeby tamte panie na maszynach nie wypisywały na kopertach adresu z personaliami,

to te firmy kupowały taką maszynę i takie blaszki produkowały.

To są poboczne rzeczy, dlatego mówię, że ta moja kolekcja to jest przez małe k,

ponieważ ona nie była kolekcją systemową.

To znaczy ja nie miałem żadnej idei w zbieraniu tych maszyn,

bo jak najpierw sobie zaplanowałem z możliwością kupienia jakichś najstarszych egzemplarzy

do współczesnych, no to się okazało, że to jest taka gama,

że to jest niemożliwe w ogóle, żeby zebrać, bo to już nawet nie chodzi o finansowe sprawy.

To logistycznie było nie do zrealizowania. W związku z tym postanowiłem kupować,

uzupełniać tę moją, nazwijmy to kolekcją, to co mnie interesuje, to co mnie zaciekawi

albo to co stanowi jakąś wartość, może nie w tej tematyce maszyn do pisania,

ale taką szerszą, kulturową czy techniczną. Czasami kupowałem jakieś rzeczy,

sprzedający nie miał też pojęcia co sprzedaje. Były przyciski podobne jak do maszyny,

jakieś, więc tam były usządzenia, które pomagały grafikom,

czy do robienia planów w map. To wszystko jest oczywiście już w Szczecinie.

Jak to się wszystko zaczęło? Bo mówimy o pewnym schyłku tego kolekcjonowania,

czyli przekazaniu maszyn do muzeum w Szczecinie, ale jak to się zaczęło?

Skąd wzięła się ta pasja do maszyn do pisania? Bo tak to chyba trzeba nazwać,

skoro uzbierał ich pan ponad 300.

Banalne to było moje zbieranie, czy impuls do zbierania, czy tam, jak pani to nazwała,

pasją. Nigdy tego nie nawyzywałem pasją, bo bałem się, że popadnę w długi,

bo czasami mnie niektóre rzeczy tak interesowały, że, a były na przykład

pierwsze maszyny robione rzemieślnicze, kosztowały jak niezły samochód.

Ja w zasadzie z maszynami do pisania do 32 roku życia specjalnie nie miałem do czynienia.

Nawet powiem, że w domu nie miałem maszyny. Zresztą w polskich domach było

w ogóle nie wiele maszyn w tym okresie, kiedy one już coś ważnego stanowiły,

bo przecież to jest pradziadek, czy nawet dziadek dzisiejszego komputera,

upraszczając sprawę, no bo ta klawiatura została, którą kiedyś tam wymyślono,

to jest ta sama, co była 150 lat temu.

Jak wszedłem do telewizji w 82 roku, miałem już trzydziestkę,

nie pracowałem w zasadzie w zawodzie dziennikarskim i maszyny to widziałem

gdzieś tylko w instytucjach, w których pracowałem. Ja dostałem na biurko,

jak wszedłem do telewizji, wcale nie kamerę, tylko maszynę do pisania.

Ponieważ zaczynałem, jak każdy dziennikarz w takim miejskim dziale,

to musiałem codziennie pisać jakieś informacje do obrazków,

które były na niemo sfilmowane. To była telewizja jeszcze w zasadzie,

choć już kolorowa na ekranie, to materiały publicystyczne,

czy newsy były robione czarno-białe. Dostałem tego ucznika i na nim pykałem sobie.

I jak pojechałem na pierwsze zdjęcia do Gdańska, byłem na początku bardzo płodnym

autorem jeszcze przed 997 Ekspresu Reporterów. Czekałem na kogoś umówionego

na długim targu w Gdańsku i tam w desie na wystawie stał piękny Mercedes.

Mówię, jak się pani domyśla o maszynie do pisania. No zafascynował mnie, powiem,

bo widziałem oczywiście takie stare maszyny czasami gdzieś jeszcze

w różnych instytucjach, ale może niekoniecznie przedwojenne,

chociaż i takie się trafiały. Jak potem już jeździłem po komisariatach

i komendach policji, to spotykałem jeszcze przedwojenne maszyny,

na których stukali jednym palcem kryminalni. Zresztą maszyny zawsze miały

spory związek z tą sferą. Myślę tu o kryminalnym, bo wiele spraw przecież

wykryto na podstawie odbijania czcionki, bo to jest jak odcisk palca,

prawie jak DNA. No i ponieważ ona była nie za droga, bo pamiętam jak dzisiaj

kosztowała 240 zł, chociaż to był 83 rok. No to dzisiaj trzeba byłoby to tam

jakoś inaczej przeliczyć. Ja sobie ją kupiłem, miała ładną walizkę.

To była, ja wiem, z lat dwudziestych. No i żeby wkurzyć trochę kolegów,

to tego łucznika zwinąłem z biurka i postawiłem tego Mercedesa.

On był na chodzie. Tak to się zaczęło. Potem jak zobaczyłem gdzieś tam,

znowu przy okazji jakąś inną, to ją kupowałem, bo stwierdziłem,

że jest ładniejsza albo ciekawsza. No i potem się zaczęło, że wgłębiłem się.

Nie było jeszcze internetu, niech pani weźmie to pod uwagę,

więc nie można było tak pobuszować i nawet dowiedzieć się o tych maszynach

za dużo. Ale zainteresowało mnie to, że na przykład są różne konstrukcje

rozwiązania uderzenia czcionką. No bo my znamy tą klasyczną, że od nas

uderza wałek czy tam wózek. Ale producenci wymyślają cudowne różne rzeczy.

I są maszyny, które mają dwa przyciski i to wynalezione dużo później

niż te pierwsze, czy tam zbudowane. Maszyna ma niedługi żywot do pisania,

bo ma około 150 lat. Ostatnią fabrykę maszyn do pisania zamknięto w Indiach

w 2011 roku, więc to nie było jeszcze tak dawno, ale już od tej pory żadnej

maszyny nikt nie produkuje. Natomiast pierwsza powstała w 1867 roku,

jak trochę tak o historii. No ale żeby ta historia nie była nudna,

to już 9 lat później pierwszy pisarz na świecie, ale znany chyba wszystkim,

Mark Twain, napisał przygody Tomka już na maszynie do pisania.

Pierwszy w Europie był Tolstoy, a u nas w Polsce pierwszy napisał na maszynie

książkę Prus. Pierwsze maszyny do pisania takie, które weszły do produkcji,

nie były rzemieślniczym wyrobem, robiła fabryka Remington w Stanach Zjednoczonych

w latach chyba 70-tych XIX wieku. I jak się okazuje, w zasadzie większość fabryk,

które produkowały znane maszyny, może poza Mercedesem, produkowała obok broni

maszyny do pisania, dlatego że technicznie one były trochę podobne,

jeśli chodzi o funkcjonowanie. Właśnie chodziło o uderzanie w te...

O mechanizm chyba. Tak, podobny. Żeby nie szukać daleko, to ten łucznik,

co u mnie stał, to był przecież... Z Radomia?

Z Radomia, no, Predom Radom. Co prawda nie przyznawaną się oficjalnie,

że tam się broń produkuje, tylko że na przykład klub sportowy się nazywał

Broń Radom, taki piłkarski.

Wrócę do pana kolekcji. Pewnie trudno jest z takiego zbioru, również bardzo osobistego,

wyróżnić jeden konkretny model, ale zastanawiam się, czy jest tam jakiś,

który jest dla pana szczególnie ważny. Z różnych powodów. No oczywiście

dużą uwagę zwraca ta historia maszyny dla Barbie, natomiast podejrzewam,

że to nie jest ten eksponat, który jest dla pana najważniejszy.

Ta Barbie to u mnie przeleżała, nie wiem, chyba od dziewięćdziesiątych lat,

bo ja mam dużą kolekcję w tejże kolekcji zabawek dla dzieci maszyn do pisania.

Najstarsza jest z 1914 roku amerykańska i to jeszcze taką kupiłem,

gdzie tam dziecko coś pisało na niej, bo są już pożółkłe karteczki wąziutkie.

Tą Barbie to kupiłem do kolekcji. Ja ją przekazałem nierozpakowaną,

ona była jeszcze w pudełku, no bo co mnie miało interesować w plastikowej dużej,

ona duża jest, ale ma czterdzieści lat. Jak się pokazał film, no to wiadomo było,

bo ona została dołożona do tej wystawy w ogóle, bo ona była nieplanowana.

Natomiast ja nie mam maszyn, do których się jakoś bardzo przywiązały.

Tam był konkurs na otwarciu na najładniejszą maszynę.

No tam Royale taka wygrała, kanciasta wcale nieładna, ale w tym dla mnie urokliwa.

Fachowcy od designu przedmiotów, włącznie z meblami, stwierdzili,

że przełomowym w designerstwie była maszyna do pisania Olivetti Valentine z 1962 roku.

Przepiękna, czerwona maszyna z niektórymi żółtymi klawiszami,

pakowana w takie etui, że nikomu do głowy nie przyszło, że tam jest w środku maszyna.

Tore Sorteres to zaprojektował. To bardzo słynny projektant,

który miał całą grupę szalonych wokół siebie projektantów.

Najpierw we Włoszech, potem w Ameryce miał swoją szkołę.

On projektował między innymi lotnisko, na którym lądujemy w Rzymie.

On podobno, tak twierdzą fachowcy, ja wtedy byłem gówniarz,

przewrót w designerstwie światowym. Ta maszyna stoi w Museum of Modern Art w Nowym Jorku

jako jedyny przedmiot techniczny, jako dzieło sztuki.

Rzeczywiście mam do wielu sympatie, bo są szalenie ciekawe, intrygujące, dziwne.

Mam maszynę na przykład z Ameryki, sprowadzoną z 1910 roku,

która już robiła dokumenty bankowe, czyli czeki drukowała z imieniem i nazwiskiem.

Do głowy mi nie przyszło, bo czeki jeszcze miałem, jak zacząłem pracować w telewizji.

Zresztą chyba wszyscy używali czeków tam z jakiegoś PKO czy skądś,

że to już od 1910 roku.

Długo bym mówić, to zależy co kogo interesuje.

Na koniec naszej rozmowy chciałam zapytać o to,

dlaczego pana kolekcja trafiła do Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie.

To jest szczególnie ciekawe, dlatego że pan wielokrotnie podkreśla,

że pan jest łodzianinem, pan jest z łodzią związany i to jest pana miasto.

To muzeum, chyba jedyne i pierwsze w Polsce, kupiło całe muzeum na zachodzie.

To Muzeum Techniki, które jest bardzo młode i komunikacji zajezdnia sztuki.

Zajezdnia, bo oni mają siedzibę w byłym poniemieckiej zajezdni tramwajowej,

rozbudowanej o nowe obiekty.

I oni kupili stewer.

To były największe zakłady mechaniczne w Szczecinie przed wojną.

A rodzina gdzieś tam w jakimś małym siłku stworzyła muzeum.

Oni produkowali fantastyczne rzeczy.

Od samochodów ciężarowych, począwszy przez motocykle, rowery.

I produkowali między innymi maszyny do szycia i, to najważniejsze, do pisania.

Stewell był jakby impulsem, jak ja się dowiedziałem,

że będą budowali specjalny budynek, żeby to muzeum pomieścić.

Będą ta ekspozycja z maszynami do pisania.

W Polsce nie znajdzie pani muzeum, gdzie jest jakaś większa ekspozycja maszyn do pisania.

Ale mają tam tylko stewera.

A on niedługo nie produkował tych maszyn.

Chyba z 15 czy 20 lat.

Potem dał licencję metalowi.

I ja doszedłem do wniosku, że po pierwsze jest to młode muzeum.

Po drugie w ogóle nie ma zbiorów maszyn do pisania.

Oprócz tego stewera, które kupiło razem z całym tym muzeum i pięknymi samochodami,

wyłącznie z wyścigowymi.

No, wygrałem jeden telefon.

Oczywiście byli zainteresowani, tylko się martwili, ile ja chcę za to wziąć.

Nie mogli zrozumieć, że ja nie chcę nic wziąć, tylko chcę to przekazać,

żeby to było w dobrych rękach i myślę, że w dobre ręce trafił.

I dzięki temu, że pan Michał Fajbusiewicz swoją kolekcję przekazał,

to w Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie

wystawę Maszyneria Fajbusiewicza, na którą składa się

kilkadziesiąt najciekawszych urządzeń, można oglądać.

Bo Maszyneria Fajbusiewicza to jest nowa wystawa stała,

a Michał Fajbusiewicz, dziennikarz, publicysta, reżyser filmowy,

był dzisiaj waszym i moim gościem i o tej niezwykłej kolekcji

i współpracy z Muzeum Techniki i Komunikacji w Szczecinie opowiedział.

Bardzo panu dziękuję za spotkanie.

Dziękuję serdecznie.

Pozdrawiam Państwa.

Kolekcja inna niż wszystkie – „Maszyneria Fajbusiewicza”

O autorze

Aleksandra Galant

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dziecko i sztuka – badanie praktyk i rekomendacje dla kadr kultury

Pop-up: unikatowość, dialog, kontekst

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Być tu i teraz” – 75 lat NCK

Niewyobrażalne. Pustka po wielkich synagogach