Gdańskie osiedle Zaspa dziś zamieszkuje ok. 25 tysięcy osób. Zaprojektował je zespół w składzie Roman Hordyński, Stefan Grochowski, Teresa Opic. Pierwsi lokatorzy wprowadzili się w 1974 roku. W ósmy odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer przekonuje, że osiedle z wielkiej płyty naprawdę może być interesujące. Zapraszamy do słuchania.
Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik.
O autorach:
Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do mediów popularnych, jak branżowych, związana z portalem Culture.pl. Laureatka Nagrody Dziennikarskiej Izby Architektów RP. Autorka książek „Architektura w Polsce 1945 – 1989” oraz „Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji”.
Adam Kosik – z wykształcenia architekt krajobrazu, z zawodu ilustrator. Całe życie mieszka w Warszawie i – jak podkreśla – najciekawsze tematy na ilustracje znajduje właśnie w zakamarkach stołecznych ulic. Najbardziej inspiruje go architektura i kontekst, w którym znajduje się człowiek. Charakter rysunków wydobywa za pomocą zdecydowanej kolorystyki, która nie odnosi się bezpośrednio do rysowanych obiektów, ale raczej jest próbą znalezienia kompromisu między dosłownością architektury, a ilustracyjną fantazją.
Dzień dobry Państwu, nazywam się Anna Cymer i mam zaszczyt zaprosić Państwa na kolejny odcinek odbywającego się w ramach audycji kulturalnych Narodowego Centrum Kultury,
cyklu Dekady Nowoczesności i dzisiaj, tak jak zapowiadałam w ubiegłym tygodniu, skierujemy się w stronę obiektu pozornie mało atrakcyjnego,
czy też w ogóle w kierunku dziedziny architektury mało pozornie atrakcyjnej, czyli wielkopłytowej zabudowy mieszkaniowej.
To jest chyba ta dziedzina architektury, która w okresie PRL-u rozwinęła się najbardziej, z którą do dziś tą epokę najsilniej kojarzymy
i również ta, która chyba kojarzy się ciągle jakoś tak negatywnie, a może przesadzam, może już nie, trudno powiedzieć,
ale jakby te stereotypy związane z tym brzydkim słowem blokowiska gdzieś tam ciągle funkcjonują
i ciągle się trzeba jakoś siłować z tym, żeby próbować docenić tą zabudowę, dostrzec jej walory,
nie tylko te czysto praktyczne, jak dostarczenie po prostu kilku milionów mieszkań, mieszkańcom tego kraju,
ale również związane z samą architekturą, czy urbanistyką, z jakimiś warunkami życia, które te osiedla oferowały.
No bez wątpienia zabudowa mieszkaniowa, szczególnie ta rozwinięta w latach 70-tych,
czyli ta już związana z całkowicie uprzemysłowioną produkcją materiałów budowlanych,
z prefabrykacją i produkcją tych wielkopłytowych elementów budowlanych,
no ona chyba do dzisiaj determinuje wygląd wielu polskich miast, wielu, jeżeli by wręcz nie powiedzieć wszystkich,
bo osiedla z wielkiej płyty zaistniały i powstały w mniejszej lub większej skali w każdym polskim mieście
i małym i dużym, więc to jest coś, co każdy z nas pewnie przed oczami ma
i każdy jak nie mieszkał w takim osiedlu, to przynajmniej je kojarzy i wie o co chodzi w tym rodzaju zabudowy,
czy w tym rodzaju architektury.
I oczywiście możemy negatywnie oceniać te obiekty, one mają różne wady techniczne,
oczywiście też nie zawsze ta skala bloków tych, szczególnie właśnie z lat 70-tych,
które były już bardzo duże, wszystkie do siebie podobne, monotonne dość.
Tu możemy widzieć jakby wady tych projektów, wiemy, że nie zawsze te osiedla były właśnie no takie,
jakbyśmy chyba chcieli jako tło do życia codziennego, czyli właśnie takie ujednolicone,
dosyć takie pozbawione indywidualizmu i tej ludzkiej skali, to wszystko racja.
Natomiast patrząc na to z drugiej strony, myślę, że wiele z tych osiedli wtedy zrealizowanych
odznacza się ciekawymi formami i oferuje przestrzenie, które nie są wcale tak bardzo negatywne,
jak można by pozornie sądzić i które okazują się bardzo często zupełnie przyjaznymi przestrzeniami do życia.
Co więcej, dzisiaj po latach, od kiedy powstały, po tych kilku dekadach, od kiedy zostały zbudowane,
kiedy się już uzupełniły, jeśli tak można powiedzieć, o zieleń, o usługi,
i o wszelką taką potrzebną do życia codziennego infrastrukturę,
myślę, że dzisiaj można te osiedla spokojnie uznać za naprawdę dobre miejsca do życia.
Zresztą pozwolę sobie na taki osobisty wtręt, kiedy w ramach promocji książki,
którą napisałam o architekturze PRL-u, odbywałam rozmaite spotkania autorskie,
to bardzo, bardzo wiele osób w bardzo różnych zakątkach Polski zwracało właśnie na to uwagę,
że paradoksalnie właśnie te wielkopłytowe osiedla z okresu PRL-u wydają się dzisiaj
dużo bardziej przyjaznymi miejscami do życia niż współcześnie budowana zabudowa deweloperska,
która tych przyjaznych przestrzeni dla ludzi oferuje znacznie mniej niż te wyklęte,
odhumanizowane PRL-owskie blokowiska.
Tutaj oczywiście, tak jak mówię, każdy może to oceniać pewnie w oparciu o własne doświadczenia i własne opinie,
ale ja dzisiaj chciałabym pokazać właśnie osiedle, które osobiście uważam za bardzo ciekawe miejsce,
przyjazne, dobre miejsce do życia i oczywiście jako takie projektowane.
Jest to osiedle Zaspa w Gdańsku, osiedle zbudowane tuż obok tego znacznie bardziej chyba znanego osiedla mieszkaniowego w Gdańsku,
czyli osiedla Przymorze słynącego z falowców, czyli z tych najdłuższych rozfalowanych,
założonych na planie linii falistej, potwornie długich bloków, z których najdłuższy tam ma grubo ponad 800 metrów.
Nie o Przymorzu będę dzisiaj mówiła.
Przymorze zostało zbudowane, falowce powstały w latach 60.
My dzisiaj przenosimy się do dekady lat 70 i opowiemy sobie o osiedlu Zaspa,
które ma kilka cech wyjątkowych i które wyróżnia się na tle innych osiedli,
wtedy budowanych przynajmniej z kilku powodów.
Najważniejszym chyba z nich, albo takim najbardziej ekstrawaganckim,
jest to, że zostało zbudowane na terenie dawnego lotniska,
a nawet nie do końca dawnego, ponieważ osiedle budowało się, kiedy jeszcze tam lądowały samoloty.
Lotnisko Gdańsk-Wrzeszcz działało od czasów przedwojennych w Gdańsku,
powstało jeszcze przed II wojną światową i działało do 1974 roku.
W 1974 wylądował tam ostatni samolot i w 1974 roku był gotowy pierwszy blok osiedla Zaspa.
W związku z czym, no jakby tutaj ta synchronizacja zdarzeń jest taka dosyć efektowna.
Pod koniec lat 60. właściwie było wiadomo, że to lotnisko musi zostać zlikwidowane,
że nie ma miejsca już w rozbudowującym się mieście na lotnisko,
no posadowione prawie, że w centrum miasta.
Było jasne, że lotnisko po prostu będzie się musiało przenieść na obrzeża,
tak jak to ma miejsce we wszystkich dużych miastach,
a tutaj zwolni się w ten sposób bardzo duży teren,
doskonale skomunikowany z miastem, doskonale zlokalizowany,
no gotowy po prostu teren pod zabudowę mieszkaniową.
Warto tutaj zwrócić uwagę jeszcze na jeden element,
mianowicie taki, że w ciągu zaledwie 30 lat, od 1946 do 1976 roku,
liczba mieszkańców Gdańska wzrosła czterokrotnie.
Myślę, że to daje nam trochę do myślenia,
jak kolosalne potrzeby mieszkaniowe miało to miasto.
Miasto, które rozwijało się bardzo dynamicznie,
oczywiście ze względu na lokalizację nad morzem,
ze względu na stocznie, ze względu na rozwijający się przemysł,
który ściągał do tego miasta niespotykane liczby ludzi,
którzy tam migrowali za pracą.
No dla tych ludzi trzeba było budować mieszkania.
Mówiąc krótko, Gdańsk nie był na tyle pojemny,
żeby móc pomieścić właśnie w krótkim czasie czterokrotność liczby mieszkańców.
W związku z czym to lotnisko Gdańsk-Wrzeszcz
bardzo szybko zostało przeznaczone pod zabudowę mieszkaniową.
I pas startowy, który, no jak posiada każde lotnisko,
przecinał jakby ten teren.
Do dzisiaj widać jego istnienie.
On do dzisiaj jest zarysowany jakby w przestrzeni urbanistycznej tego osiedla.
Pas startowy osiedla.
Architekci, którzy wygrali konkurs na właśnie założenie urbanistyczne osiedla
zbudowanego w miejscu lotniska,
ten pas startowy przeznaczyli na taki pas usług,
ciągnący się właśnie przez całą długość tego terenu,
na którym miały wyrosnąć bloki.
Natomiast właśnie dookoła po obu stronach tego pasa startowego
zaplanowano zabudowę mieszkaniową.
Konkurs na koncepcję urbanistyczną osiedla Zaspa
został rozstrzygnięty w 1970 roku
i pierwszą nagrodę w nim otrzymał zespół pod kierunkiem
Romana Chorodyńskiego, Stefana Grochowskiego i Teresy Opic.
Oczywiście ten zespół był znacznie większy.
To gigantyczne przedsięwzięcie dla dziesiątek tysięcy mieszkańców osiedle,
więc tutaj oczywiście tych architektów było znacznie więcej.
Bardzo duży zespół nad tym pracował.
I architekci zdecydowali się na taki plan urbanistyczny,
który był dość nietypowy jak na to, co w tamtym czasie budowano.
Mianowicie zaproponowali podzielenie osiedla na takie plastry miodu.
Jeżeli by spojrzeć z lotu ptaka na osiedle, jak ono zostało zbudowane,
to rzeczywiście widać tam taki kształt plastrów miodu,
czyli duże bloki poustawiano względem siebie w takich układach sześcioboków,
bardzo dużych sześcioboków.
Też te bloki są bardzo duże, mają od 4 do 11 kondygnacji
i mają wiele klatek, w związku z czym to są po prostu bardzo duże budynki.
Więc siłą rzeczy ustawienie ich względem siebie na planie sześcioboku
powoduje, że między tymi blokami są ogromne odległości.
Owszem, mamy do czynienia z dużymi blokami,
ale jednocześnie adekwatnie do tej skali równie duże są odległości
między tymi budynkami.
I myślę, że to jest coś, co wyróżnia to osiedle w znacznej mierze,
czyli gigantyczne przestrzenie zielone pomiędzy poszczególnymi
jakby tymi właśnie plastrami miodu.
Ma to taką wadę, że ze względu też na bliskość morza,
czy też Zatoki Gdańskiej, pomiędzy tymi blokami często strasznie wieje,
bo duża zabudowa generuje jakby takie ruchy powietrza
jakby podbijające jeszcze siłę wiatru.
Natomiast po latach, kiedy osiedle wypełniło się zielenią,
no tak naprawdę stojąc po środku takiego sześcioboku,
takiego plastra miodu, to prawie, że nie widać bloków,
natomiast człowieka otacza po prostu zieleń.
I myślę, że to jest coś, co szczególnie doceniają mieszkańcy osiedla,
bo tam mimo skali tej zabudowy ma się cały czas poczucie przebywania
w jakichś takich terenach mocno parkowych.
Co więcej, wydarzyło się tam coś, co miało miejsce również
na wielu innych osiedlach, czyli ziemię z wykopów
wykonywanych pod bloki, pod fundamenty bloków.
Tę ziemię wykorzystali architekci po to, żeby usypywać na terenie,
w różnych miejscach tego osiedla, usypywać górki,
które jak wszyscy wiemy w momencie, kiedy tylko spadnie śnieg,
stają się najważniejszymi miejscami w życiu każdego młodego człowieka w Polsce,
czyli służą temu, żeby można było po prostu jeździć na sankach
niedaleko domu własnego i na każdym takim wielkopłytowym osiedlu
chyba taka górka się znajduje.
I myślę, że to jest coś, co do dzisiaj każdy mieszkaniec takiego osiedla
docenia w porze zimowej.
Więc tutaj też takie górki są i te ogromne przestrzenie między blokami
wypełnione placami zabaw, ale też mniejszą zabudową,
czyli pojawiają się tam szkoły, przedszkola, pojawiają się pawilony handlowe,
jest dom kultury, jest wszelka infrastruktura potrzebna do tego,
żeby w takim osiedlu wygodnie się mieszkało i nie trzeba było
szczególnie daleko od domu szukać różnych właśnie tych funkcji
potrzebnych na co dzień.
Więc tutaj osiedle jest w pełni wyposażone we wszelką tego typu infrastrukturę
i w tych przestrzeniach pomiędzy blokowiskami, pomiędzy blokami,
pomiędzy tymi heksagonalnymi kompleksami, kwartałami zabudowy,
szkoły, przedszkola i inne tego typu obiekty istnieją.
Dzięki czemu dzieci na przykład mieszkające w takich osiedlach,
w takich blokach mogły bezpiecznie do szkoły czy do przedszkola
dostać się bez konieczności przekraczania ulic, ponieważ oczywiście
to jest też kolejny element istotny dla projektowania tych modernistycznych
dużych osiedli mieszkaniowych, że ich wnętrza były praktycznie
pozbawione ruchu ulicznego, czyli ulice projektowano dookoła osiedli,
natomiast wnętrza osiedli już były raczej przeznaczone dla pieszych,
w związku z czym były to przestrzenie bardzo, bardzo bezpieczne
dla mieszkańców, również tych całkiem małych.
Osiedle Zaspa, tak jak powiedziałam, ma ten niezwykły układ
heksagonalnych takich kwartałów zabudowy przedzielonych
szerokim pasem startowym. Dzisiaj na tym pasie startowym pojawia się
i jest planowana kolejna zabudowa deweloperska, więc za jakiś czas pewnie
ten plan czytelny z lotu ptaka czy z każdej mapy, no gdzieś tam się zatraci,
jakby zniknie, zatrze się przez nową zabudowę, ale na razie ciągle
jeszcze jest czytelny. I te mniejsze jednostki, ze względu na to,
że osiedle jest bardzo duże, przeznaczone dla kilkudziesięciu tysięcy
mieszkańców i rozciągnięte na bardzo dużym terenie, te heksagony,
ten układ taki plastrów miodu, ustawienia tych bloków oczywiście miał
również swój powód taki społeczny, czyli oczywiście chodziło o to,
żeby wewnątrz każdego z tych heksagonów jednak tworzyła się
jakaś społeczność, żeby podzielić to osiedle na takie mniejsze kolonie,
wewnątrz których właśnie mieszkańcy będą mogli się jednak jakoś tam
integrować, mimo właśnie tej wielkiej skali zabudowy.
I myślę, że to do dzisiaj jakoś tam działa i jest czytelne,
że rzeczywiście na tym osiedlu nie ma się poczucia zupełnie takiej
anonimowości mieszkania w takich potężnych po prostu mrówkowcach,
ale ze względu właśnie na układ tych bloków gdzieś tam te takie
lokalny patriotyzm każdy heksagon swój wypracował.
I wiem skąd inąd, że w czasach, kiedy może było bardziej popularne przebywanie dzieci
na podwórkach i spędzanie dzieci dużo poza domem gdzieś na zewnątrz właśnie
na tych górkach, pagórkach, skwerkach i placach zabaw,
to poza tą ideą architektów integrowania się wewnątrz heksagonu,
również akurat na osiedlu Zaspa najmłodsi jego mieszkańcy mieli też i swoje podziały
zupełnie od tych heksagonów osobne, czyli tak zwane bandy osiedlowe
pomiędzy ulicami były bardzo restrykcyjnie przywiązane do swoich obszarów
i między ulicą Startową a ulicą Pilotów, tu oczywiście wiemy już,
że nazwy są nieprzypadkowe, ponieważ osiedle wyrosło na lotnisku,
jakby no między ulicą Startową a Pilotów były pewne animozje,
jeśli można tak powiedzieć delikatnie, dotyczące młodych mieszkańców tych ulic.
Więc tu nie jestem pewna, czy to przewidzieli architekci,
ale myślę, że to jest też wspaniałe właśnie w życiu osiedlowym,
że nie wszystko architekci są w stanie narysować
i nie wszystko da się zaplanować i to osiedle jak już zostanie zaludnione,
to zaczyna żyć po swojemu i swoje podziały może już nie urbanistyczne,
a społeczne również wprowadzać.
Osiedle Zaspa też jest dzisiaj chyba bardziej znane jeszcze
nie tylko ze swojej architektury czy urbanistyki,
ale również z tego, że jest największą na świecie,
chyba na świecie, galerią malarstwa monumentalnego.
I to jest też pewnie element, który może zachęci państwa do wizyty na tym osiedlu,
bo jak pewnie część z państwa słyszy,
mnie zachęcającą do wizyty na wielkim osiedlu mieszkaniowym,
to krzywi się i myśli sobie,
cóż takiego ciekawego można doświadczyć,
jadąc pomiędzy wielkopłytowe bloki.
Na Zaspie warto tam pojechać,
ponieważ można tam również obcować ze sztuką.
Zdaje się, że już około 20 lat temu, jeśli nie więcej,
powstał pomysł na to,
żeby ślepe ściany tych dużych bloków na Zaspie
zacząć pokrywać muralami.
Było to na długo, zanim murale się w Polsce spopularyzowały
i zaczęły pokrywać każdą wolną przestrzeń
na każdej ścianie prawie każdego budynku,
co jest już miejscami nieznośne.
Jakby myślę, że przesadziliśmy trochę z tymi muralami
w przestrzeni polskich miast.
Natomiast w przypadku Zaspy
jest to dużo bardziej przemyślane
i dużo bardziej jakby tak zorganizowane,
jeśli chodzi o walory artystyczne,
ponieważ jest tam po prostu organizacja,
która zajmuje się kuratorowaniem de facto
tych wielkoskalowych, ogromnych, monumentalnych dzieł sztuki,
które są tworzone na ślepych ścianach,
tych węższych elewacjach bloków na Zaspie.
I wędrując po tym osiedlu dzisiaj,
nie tylko docenimy, czy też dostrzeżemy może,
nie każdemu się musi podobać,
ten wyjątkowy układ urbanistyczny,
który tam został zaprojektowany,
ale również właśnie możemy wędrować śladem
tych obrazów pokrywających elewację bloków.
Są przewodniki, są spacery po tym osiedlu,
są wycieczki prowadzone przez kuratorów,
którzy opowiadają o jakby cechach tych dzieł,
o sensie ich istnienia.
I myślę, że to też jest kolejny element,
który czyni to osiedle bardzo wyjątkowym,
bo w tak przemyślany sposób
chyba nie zdarzyło się więcej
wejść w interakcję artystom
i architekturze, mówiąc delikatnie, mało cenionej.
W 2015 roku Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie zdobyła prestiżową nagrodę w konkursie architektury współczesnej im. Miesa van der Rohego. To jak dotąd jedyna budowla w Polsce z tym wyróżnieniem. O projekcie przypominającym lodową górę opowiada Anna Cymer. To już ostatni, dwunasty odcinek cyklu poświęconego polskiej architekturze. Zapraszamy do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 12
W latach 90., w wyniku transformacji ustrojowej, zamknięto wiele obiektów przemysłowych i fabrycznych. Niektóre z tych budowli zyskały nową funkcję, stając się centrami handlowymi lub przestrzeniami związanymi z kulturą. Przykładem może być Stary Browar w Poznaniu, o którym w jedenastym odcinku cyklu poświęconego polskiej architekturze opowiada Anna Cymer. Autorem… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 11
W dziesiątym odcinku cyklu o polskiej architekturze Anna Cymer przygląda się osiedlu „Zielone Wzgórza” w Murowanej Goślinie, ok. 30 km na północ od Poznania. Zawarto w nim rozwiązania, które odnajdziemy w wielu realizacjach architektonicznych czasów po transformacji. Większość zmian w polskiej architekturze związanych z przemianą ustrojową, zaczęło się bowiem już… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 10
W dziewiątym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer opowiada o jednej z najciekawszych budowli sakralnych w Polsce. Zapraszamy do wysłuchania podcastu o architekturze Stanisława Niemczyka. Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik. O autorach: Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 9
Pod koniec lat 50. XX wieku zapadła decyzja o budowie w Katowicach hali widowiskowo-sportowej. Futurystyczny Spodek oddano w całości do użytku w 1971 roku. Do dziś pozostaje on jednym z najbardziej charakterystycznych polskich budynków. W siódmym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” opowiada o nim Anna Cymer. Autorem ilustracji i projektu graficznego… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 7
W kolejnym odcinku cyklu podcastów poświęconych polskiej architekturze XX i XXI wieku usłyszą Państwo o mieście (dzisiaj – dzielnicy) wybudowanym dla pracowników nowopowstałej huty. Nowa Huta miała być wzorcowym „miastem socjalistycznym”, jednak architektura tego założenia wybiega poza zasady narzucone przez doktrynę socrealizmu. Więcej na ten temat usłyszą Państwo w opowieści… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 6
