W latach 90., w wyniku transformacji ustrojowej, zamknięto wiele obiektów przemysłowych i fabrycznych. Niektóre z tych budowli zyskały nową funkcję, stając się centrami handlowymi lub przestrzeniami związanymi z kulturą. Przykładem może być Stary Browar w Poznaniu, o którym w jedenastym odcinku cyklu poświęconego polskiej architekturze opowiada Anna Cymer.
Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik.
O autorach:
Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do mediów popularnych, jak branżowych, związana z portalem Culture.pl. Laureatka Nagrody Dziennikarskiej Izby Architektów RP. Autorka książek „Architektura w Polsce 1945 – 1989” oraz „Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji”.
Adam Kosik – z wykształcenia architekt krajobrazu, z zawodu ilustrator. Całe życie mieszka w Warszawie i – jak podkreśla – najciekawsze tematy na ilustracje znajduje właśnie w zakamarkach stołecznych ulic. Najbardziej inspiruje go architektura i kontekst, w którym znajduje się człowiek. Charakter rysunków wydobywa za pomocą zdecydowanej kolorystyki, która nie odnosi się bezpośrednio do rysowanych obiektów, ale raczej jest próbą znalezienia kompromisu między dosłownością architektury, a ilustracyjną fantazją.
Dzień dobry Państwu. Zapraszam do kolejnego odcinka cyklu audycji kulturalnych serii podcastów Narodowego Centrum Kultury.
Opowiadamy sobie o dekadach nowoczesności, czyli o budynkach, które reprezentują kolejne dziesięciolecia XX wieku i początku XXI wieku w Polsce.
W budynkach, które opowiadają nam o czasach, w których powstały. Tak starałam się te obiekty dobierać, żeby sam budynek był ciekawy, ale jednocześnie przy jego okazji można było przypomnieć sobie albo dowiedzieć tego, jak w ogóle kształtowała się ta dekada, w której taki obiekt powstał.
I dlatego dzisiaj reprezentatywny dla czasów przełomu tysiącleci, czyli mniej więcej przełomu lat dziewięćdziesiątych i nowego tysiąclecia po roku 2000, budynek, który wydaje się reprezentować właśnie nie tylko samego siebie,
ale również pewną przemianę taką ekonomiczną, społeczną, ale również urbanistyczną w jakimś sensie.
To jest budynek starego browaru w Poznaniu. Zaraz postaram się wytłumaczyć i wyjaśnić, dlaczego właśnie ten obiekt uznałam za ten, który nam najlepiej o tamtych czasach opowie.
Koniec lat dziewięćdziesiątych, jak zapewne część z Państwa pamięta, część z Państwa wie, a ci, którzy nie pamiętają, to może i lepiej.
Lata dziewięćdziesiąte to nie był przyjemny okres, jeśli chodzi o sprawy ekonomiczne i zatrudnienie w Polsce.
Był to okres, kiedy upadały, były prywatyzowane i likwidowane rozmaite zakłady przemysłowe.
Dziesiątki, dziesiątki zakładów przemysłowych, które w PRL-u istniały, funkcjonowały w tej nowej gospodarce rynkowej, kapitalistycznej,
nie odnalazły się, nie miały szans zaistnieć lub też uznano, że nie mają szans zaistnieć.
Tutaj oczywiście nie będziemy się wdawać w szczegóły tych zawiłości gospodarczych.
Natomiast fakt jest taki, że po prostu w latach dziewięćdziesiątych cała masa zakładów przemysłowych po prostu zniknęła z mapy Polski.
Przestała funkcjonować jako zakłady przemysłowe. Skutkiem tego w całej Polsce pojawiło się bardzo dużo pustych,
niepotrzebnych nikomu zabudowań obiektów przemysłowych.
Wiele z nich było zabytkowych, wiele z nich reprezentowało bardzo ciekawe formy architektoniczne,
było cennych jako rodzaj dziedzictwa nie tylko przemysłu, ale w ogóle rozwoju miast.
Nie wiem, były kopalnie w Katowicach, czy różne zakłady, mniejsze nawet fabryki, nawet jakieś wręcz nierzadko zakrawające,
czy tam bardziej podobne do jakichś zakładów rzemieślniczych obiekty, ale na przykład, których historia sięgała jeszcze XIX wieku.
Cała, cała masa tego typu obiektów na przełomie lat dziewięćdziesiątych i dwutysięcznych okazała się po prostu niepotrzebna.
I wtedy stanęliśmy w jakimś sensie przed dylematem, no co z tym dziedzictwem zrobić.
To było nowe doświadczenie, nigdy wcześniej w dziejach polskiej architektury tego typu jakby zjawisko nie zaistniało,
w związku z czym nie bardzo było wiadomo, co dalej.
Część tych obiektów przemysłowych zaczęła być po prostu w jakimś sensie rozdrabniana,
wynajmowana na mniejsze, na siedziby jakichś mniejszych firm.
Duża część takich tak zwanej pierwszej młodokapitalistycznej, prywatnej inicjatywy
znajdowała dla siebie siedziby w takich opuszczonych terenach przemysłowych,
bo po prostu tam też jakby koszty utrzymania były tańsze.
Ja sama wychowana na Służewcu Przemysłowym, czyli w takiej dzielnicy przemysłowej Warszawy,
wiele razy widziałam jakby właśnie, kiedy duży zakład przemysłowy zamieniał się nagle w taki konglomerat małych firemek,
które sobie zajmowały, a to jakiś jeden garaż, jeden warsztacik, jedno piętro w budynku,
czy nawet jeden pokój w budynku, w zależności od tego jakimi funduszami takie malutkie firmy dysponowały.
I to rozdrobnienie rzeczywiście miało miejsce i ono było jakimś jednym ze sposobów na zagospodarowanie tych poprzemysłowych obiektów.
No ale oczywiście nie trudno się domyślić, że to nie załatwiało sprawy i nie było rozwiązaniem jakby docelowym
i takim, które można było zastosować wszędzie. I wtedy pojawiła się koncepcja, zresztą co ciekawe nie tylko w Polsce,
ponieważ było to zjawisko mające miejsce również na zachodzie Europy, też ta moda jakby zaczynała się wtedy rodzić.
Czyli zaczęły rodzić się pomysły na to, ażeby takie obiekty poprzemysłowe, zmieniając radykalnie ich funkcje,
zacząć lokalizować tam jakby zupełnie nowe obiekty, czy też zupełnie nowe jakby przedsięwzięcia,
można tak powiedzieć jakby komercyjne. I jednym z przykładów takich bardzo wczesnych tego typu realizacji,
która wydaje mi się, że w jakimś sensie pokazała ten kierunek albo stała się dla innych tego typu projektów,
stała się jakimś rodzajem wzoru, ponieważ przez długi czas była kojarzona z pewnego rodzaju sukcesem,
jeśli tak można powiedzieć. To była dawna fabryka Koronek w Warszawie przy ulicy Burakowskiej.
Tam około roku 2000 ta taka ceglana, zabytkowa fabryka została zamieniona w taki zespół bardzo jakby takich modnych studiów projektowych.
Tam swoje showroomy, mówiąc brzydko, mieli projektanci mody.
To oczywiście był, doskonale wiemy, w tym 2000 roku to był rynek bardzo raczkujący,
natomiast właśnie bardzo dynamicznie się rozwijający. To takie strasznie wielka chęć na to,
żeby tego typu przedsięwzięć jak najwięcej w Polsce powstawało, żebyśmy dogonili ten zachód
i mieli agencje reklamowe, projektantów mody, modnych fryzjerów, designerów.
Całego tego świata strasznie nam brakowało przez okres PRL-u i bardzo, bardzo dynamicznie,
już po tych wszystkich perturbacjach związanych z transformacją lat 90-tych,
około roku 2000 to jakby eksplozja tego typu przedsięwzięć była bardzo widoczna
i właśnie te butiki, agencje reklamowe, studia projektowe, sklepy z designem, modne restauracje,
ileś tego typu przedsięwzięć znalazło swoją siedzibę w tej dawnej fabryce Koronek Landau na Burakowskiej
i to miejsce bardzo szybko stało się bardzo znane również poza granicami Warszawy.
Nawet jeżeli ktoś tam nie chodził, chociażby z powodu bariery finansowej,
nie bywał, jakby nie korzystał z tego typu przestrzeni, to jakby ten taki rodzaj snobizmu
czy takiego zachłyśnięcia się strefą, jak to się mówi, przemysły kreatywne,
które tam się zaczęły rozwijać, jakby one bardzo podnosiły prestiż tego miejsca,
jego popularność i wszyscy byli strasznie dumni, że wreszcie mamy też takie miejsce
i jeszcze na dodatek ono jakoś okazało się, że fenomenalnie funkcjonuje
w tych zabytkowych pofabrycznych przestrzeniach, że te pofabryczne przestrzenie
stanowią taką wartość dodaną do tych takich modnych przedsięwzięć
związanych chociażby z designem czy reklamą.
I to był jeden z takich właśnie pierwszych tego typu projektów.
Potem była również w Warszawie chociażby Centrum Kultury Fabryka Trzciny
również stworzona w takim dawnym pofabrycznym obiekcie, bardzo modny klub,
gdzie koncerty, występy, spektakle, wystawy.
Tam się działo bardzo dużo takich modnych, przyciągających bardzo dużo ludzi
przedsięwzięć kulturalnych.
Kolejny wielki jakby taki zagłębie, jeśli można powiedzieć klubowe powstało
w Łodzi w zabudowaniach pofabrycznych.
Chociażby słynne Forum Fabricum, które przez kilka lat było chyba jednym
z takich najbardziej modnych klubów muzycznych w Polsce,
gdzie też można było doświadczać tych nowych trendów, nie wiem,
chociażby muzyki elektronicznej, która wtedy się dopiero pojawiała w Polsce.
Więc też okazywało się za każdym kolejnym tego typu przedsięwzięciem,
okazywało się, że nagle, że te stare fabryki, które wydawało się,
że jakimś są obciążeniem dla miast, okazywało się, że jeżeli jakoś podejść do tego
z większą otwartością i oczywiście jeżeli znalazł się odpowiedni inwestor,
to można w tych miejscach tworzyć rzeczy, tworzyć rodzaj jakby funkcji,
której tak naprawdę nigdy wcześniej nie było.
I to również było takim wabikiem, czy też metodą na to,
żeby tego typu przedsięwzięcia po prostu popularyzować
i one się rozlewały coraz dalej, coraz dalej po różnych miastach Polski,
gdzie tego typu na mniejszą lub większą skalę projekty były realizowane.
Czy to w jakimś małym zakładzie rzemieślniczym, czy w wielkiej fabryce
zaczęły powstawać właśnie czy to kluby, czy jakieś kompleksy
takie różnych modnych, nowych funkcji.
Doszło to do tego, że jakby też nie były to tylko takie prywatne przedsięwzięcia
z inicjatywy jakichś tam, można powiedzieć, trochę wyprzedzających swój czas ludzi,
ale również już takie przedsięwzięcia o bardziej zcentralizowanych,
jeśli tak można powiedzieć, funkcjach,
czyli na przykład w Nieczynnej Elektrowni w Radomiu w 2005 roku
powstało Mazowieckie Centrum Sztuki Współczesnej,
które istnieje do dzisiaj, które ma się dobrze,
jest dość znaną placówką kulturalną
i tam organizowane wystawy, czy kolekcja sztuki,
która jest tam zbierana również w tych poprzemysłowych zabudowaniach,
rozbudowanych oczywiście, zmodernizowanych to jasne,
również ta sztuka tam okazuje się, że funkcjonuje doskonale
i budynek jest ciekawy, a jednocześnie bardzo dobrze spełnia swoją funkcję.
No i właśnie w tym klimacie jakby przemian związanych z obiektami przemysłowymi
pojawia się jako też jeden z pierwszych Stary Browar w Poznaniu.
To inicjatywa oczywiście prywatnych inwestorów,
zarządzana przede wszystkim przez panią Grażynę Kulczyk,
która w dużym stopniu jakby ona była nie tylko inwestorką finansową jakby tego przedsięwzięcia,
ale również ona opracowała pewien koncept dotyczący tego obiektu,
ponieważ wszyscy kojarzymy zapewne, że Stary Browar w Poznaniu
to jest przede wszystkim centrum handlowe i oczywiście tak jest.
Natomiast nie możemy zapominać, że, czy też warto pamiętać może o tym,
że od samego początku swojego istnienia Stary Browar był projektowany
jako przestrzeń dużo bardziej wielofunkcyjna.
I tutaj koncepcja, czy idea inwestorki w połączeniu z projektującymi ten obiekt
architektami z pracowni Studio ADS, to znana wówczas poznańska pracownia,
podjęła się tego projektu i oni wspólnie jakby stworzyli konglomerat funkcji
zamkniętych w tych zabytkowych ceglanych murach.
Bo oczywiście nazwa Stary Browar, jak nie trudno się domyślić,
oczywiście nie jest dziełem przypadku, tylko ów obiekt powstał w oparciu
o zabytkowe, historyczne zabudowania dawnego browaru znajdującego się
w centrum Poznania, który sobie ileś tam lat, dekad powiedzmy istniał,
dość długo istniał jako browar, natomiast no właśnie w pewnym momencie
przestał być potrzebny. Oczywiście miało to związek również z tym,
że na pewnym etapie rozwoju każdego miasta ten przemysł z centrum
był gdzieś tam wypychany na obrzeża, no bo po prostu jakby centrum miasta
nowoczesnego już służy zupełnie innym funkcjom niż lokalizowaniu tam przemysłu.
Więc też jakby te funkcje były z miast wypychane i Stary Browar w Poznaniu
został w tym centrum i inwestorka zdecydowała się stworzyć tam taki kompleks,
w którym owszem mamy do czynienia z bardzo dużą powierzchnią handlową,
z takim właśnie centrum handlowym w tym takim już nowoczesnym,
kapitalistycznym wydaniu, gdzie mamy bardzo dużo sklepów,
gdzie wchodzimy do środka i ciągnące się korytarze i kolejne piętra,
galerie przeszklone jakby prowadzą nas do kolejnego, kolejnego,
kolejnego sklepu, ale na tym nie koniec.
To znaczy Grażyna Kulczyk jako też znana kolekcjonerka sztuki
bardzo duży nacisk kładła na to, żeby Stary Browar również był przestrzenią kulturalną.
I od samego początku istnienia, tu można od razu przy okazji przywołać tę datę,
Stary Browar w Poznaniu został oddany do użytku w 2003 roku
i od samego początku w przestrzeni tego obiektu jakby były galerie sztuki.
Od razu został on zaprojektowany tak, żeby obok tych sklepów,
oczywiście jakoś tam funkcjonalnie od siebie oddzielone,
ale tak nie do końca oczywiście, były realizowane przedsięwzięcia artystyczne.
Były tam galerie, były tam miejsca spotkań, jakby jakieś takie przestrzenie
do jakiejś takiej wymiany artystycznej, realizowania bardzo, bardzo różnych projektów
związanych ze sztuką i z kulturą.
Również na samych korytarzach Starego Browaru,
tych, którymi się chodzi, jak się idzie na zakupy,
tam również pojawiały się dzieła sztuki.
I to jest bardzo wyjątkowe, nietypowe, raczej tego powszechnie nie doświadczamy
w centrum handlowym, ale tam również wprowadzono obiekty artystyczne
po prostu do tej stricte handlowej przestrzeni.
Więc z całą pewnością tym Stary Browar różni się od innych centrów handlowych.
On był jeszcze potem rozbudowywany, w tym 2003 roku został oddany do użytku
pierwszy z tych budynków, tych budynków jest więcej,
to jest jakby cały taki duży kompleks znajdujący się w centrum miasta
i tam również mamy do czynienia i z biurami, z jakimiś takimi powierzchniami
do wynajęcia na różne inne funkcje, to nie jest tylko centrum handlowe.
Natomiast do dzisiaj mam wrażenie, że ten obiekt pełni ważną rolę
w przestrzeni miasta i mimo tego, że dzisiaj chyba dosyć często
krytykujemy tego typu obiekty i jakby dostrzegliśmy wady,
które one ze sobą niosą, czyli wprowadzanie takich wielkokubaturowych
obiektów handlowych do centrum miasta oczywiście ma bardzo negatywny wpływ
na to, co się dzieje dookoła, że zamiera pewien taki drobniejszy handel
na sąsiednich uliczkach i tak dalej. Bardzo dużo takiej krytyki spotyka
współczesne centra handlowe w miastach.
Natomiast wydaje mi się, że tutaj też Stary Browar jest trochę wyjątkiem
od tej reguły, mimo tego, że był właśnie takim jednym z pierwszych
tego typu przedsięwzięć, czyli takim można powiedzieć prawie pionierskim.
On takiego skutku nie wywołał albo nie aż w takim stopniu.
Może to właśnie za sprawą tych różnych funkcji, które tam się pojawiły,
czy też może jednak nie aż takiej wielkiej skali tego obiektu.
Może trochę za sprawą tego, że kojarzył się i trochę właśnie
i ze sztuką, biurami, jakiś taki po prostu nowoczesny,
wielkomiejski budynek stworzony w oparciu o obiekt poprzemysłowy.
W każdym razie on aż tak miastu nie zaszkodził, mówiąc nieładnie,
jak o kilka lat młodsza chociażby manufaktura w Łodzi,
czyli też kolejne spektakularna inwestycja stworzona na terenie
dawnego kompleksu wielkiej, ogromnej fabryki włókienniczej
Izraela Poznańskiego w centrum Łodzi.
Tam zaprojektowany przez pracownię Sud Architekci wielki kompleks manufaktury,
również w jakimś sensie pomyślany, podobnie jak Browar,
jako centrum handlowe, ale również z bardzo rozbudowaną taką strefą publiczną,
czyli zarówno przestrzenią publiczną na zewnątrz, jak i taką częścią,
powiedzmy skrzydłem, które było oddane w użytkowanie jakby restauracjom,
barom, jakieś obiekty kulturalne też tam powstały, powstały tam kino,
takie przestrzenie muzealno-rozrywkowe.
Więc taki wielki kompleks, który w niezwykle ciekawy i jakby wartościowy sposób
przemienił los tej fabryki, no bo nie wiemy, co by z nią było, gdyby nie
powstanie manufaktury, to bardzo cenny zabytek tego dziedzictwa przemysłowego Łodzi,
który dzięki temu, że zyskał tę nową funkcję, no trwa dalej w tym mieście
i to na pewno warto docenić.
Natomiast jakby skala i jeszcze dalej chyba posunięta wielofunkcyjność tego kompleksu
spowodowała to, że jednak manufaktura bardzo dużą część życia z miasta
wessała, jeśli tak można powiedzieć, do siebie i przyczyniła się do tego,
że okolice centrum Łodzi jakby no znalazły się w kryzysie, jeśli tak można powiedzieć,
względem tego, że po prostu ludzie woleli chodzić do manufaktury,
bo tam było ładniej, wszystko było nowe, nowoczesne i oferowało dużo więcej
atrakcji niż to, co do tej pory nawet ulica Piotrkowska, ta słynna łódzka
ulica Piotrkowska. W obiektach poprzemysłowych centrów handlowych
powstało po 2000 roku, niedługo po 2000 roku, jeszcze znacznie więcej.
Mamy takie centrum handlowe bardzo duże, swego czasu chyba największe w Polsce
przez jakiś czas. Zbudowane w 2005 roku centrum handlowe w Katowicach,
które powstało na terenie kopalni węgla kamiennego Gottwald
i kopalni węgla kamiennego Kleofas. Powstały na krakowskim Kazimierzu
tego typu przedsięwzięcie. Jest dużo więcej takich realizacji,
natomiast myślę, że jednak mimo wszystko Stary Browar na ich tle się wyróżnia
z zachowaniem tego śródmiejskiego charakteru, jakby dostosowaniem się
w jakimś sensie do takiego klimatu jednak śródmieścia i nietworzeniem
zamkniętej handlowej enklawy, która tylko wsysa ludzi i niewiele więcej
oferuje swojemu otoczeniu temu, co po prostu znajduje się na zewnątrz tego budynku.
Więc tutaj Stary Browar troszkę bardziej jest, wydaje się, pod tym względem
przynajmniej takiej przestrzeni miejskiej, udaną realizacją niż jego bracia i siostry
z innych miast. A za tydzień niestety zbliżamy się do końca naszych opowieści.
Ostatni odcinek cyklu Dekady Nowoczesności będzie poświęcony budowli,
która najpierw się chyba nie wszystkim podobała, a później okazała się być tą realizacją,
która przyniosła chyba nam wszystkim najwięcej szczęścia i wyleczyła nas
z rozmaitych naszych architektonicznych kompleksów. Bardzo zapraszam.
W 2015 roku Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie zdobyła prestiżową nagrodę w konkursie architektury współczesnej im. Miesa van der Rohego. To jak dotąd jedyna budowla w Polsce z tym wyróżnieniem. O projekcie przypominającym lodową górę opowiada Anna Cymer. To już ostatni, dwunasty odcinek cyklu poświęconego polskiej architekturze. Zapraszamy do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 12
W dziesiątym odcinku cyklu o polskiej architekturze Anna Cymer przygląda się osiedlu „Zielone Wzgórza” w Murowanej Goślinie, ok. 30 km na północ od Poznania. Zawarto w nim rozwiązania, które odnajdziemy w wielu realizacjach architektonicznych czasów po transformacji. Większość zmian w polskiej architekturze związanych z przemianą ustrojową, zaczęło się bowiem już… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 10
W dziewiątym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer opowiada o jednej z najciekawszych budowli sakralnych w Polsce. Zapraszamy do wysłuchania podcastu o architekturze Stanisława Niemczyka. Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik. O autorach: Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 9
Gdańskie osiedle Zaspa dziś zamieszkuje ok. 25 tysięcy osób. Zaprojektował je zespół w składzie Roman Hordyński, Stefan Grochowski, Teresa Opic. Pierwsi lokatorzy wprowadzili się w 1974 roku. W ósmy odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer przekonuje, że osiedle z wielkiej płyty naprawdę może być interesujące. Zapraszamy do słuchania. Autorem ilustracji… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 8
Pod koniec lat 50. XX wieku zapadła decyzja o budowie w Katowicach hali widowiskowo-sportowej. Futurystyczny Spodek oddano w całości do użytku w 1971 roku. Do dziś pozostaje on jednym z najbardziej charakterystycznych polskich budynków. W siódmym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” opowiada o nim Anna Cymer. Autorem ilustracji i projektu graficznego… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 7
W kolejnym odcinku cyklu podcastów poświęconych polskiej architekturze XX i XXI wieku usłyszą Państwo o mieście (dzisiaj – dzielnicy) wybudowanym dla pracowników nowopowstałej huty. Nowa Huta miała być wzorcowym „miastem socjalistycznym”, jednak architektura tego założenia wybiega poza zasady narzucone przez doktrynę socrealizmu. Więcej na ten temat usłyszą Państwo w opowieści… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 6
