Pod koniec lat 50. XX wieku zapadła decyzja o budowie w Katowicach hali widowiskowo-sportowej. Futurystyczny Spodek oddano w całości do użytku w 1971 roku. Do dziś pozostaje on jednym z najbardziej charakterystycznych polskich budynków. W siódmym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” opowiada o nim Anna Cymer.
Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik.
O autorach:
Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do mediów popularnych, jak branżowych, związana z portalem Culture.pl. Laureatka Nagrody Dziennikarskiej Izby Architektów RP. Autorka książek „Architektura w Polsce 1945 – 1989” oraz „Długie lata 90. Architektura w Polsce czasów transformacji”.
Adam Kosik – z wykształcenia architekt krajobrazu, z zawodu ilustrator. Całe życie mieszka w Warszawie i – jak podkreśla – najciekawsze tematy na ilustracje znajduje właśnie w zakamarkach stołecznych ulic. Najbardziej inspiruje go architektura i kontekst, w którym znajduje się człowiek. Charakter rysunków wydobywa za pomocą zdecydowanej kolorystyki, która nie odnosi się bezpośrednio do rysowanych obiektów, ale raczej jest próbą znalezienia kompromisu między dosłownością architektury, a ilustracyjną fantazją.
Dzień dobry Państwu. Zapraszam na kolejny odcinek cyklu Dekady Nowoczesności, który dzisiaj będzie chyba szczególnie nowoczesny, jeśli tak można powiedzieć, bo będziemy rozmawiać o budynku, który nie tylko nie ma zupełnie braci i sióstr w polskiej architekturze,
jest jedynym w swoim rodzaju, ale również powstał, czy też inspiracją dla niego były wydarzenia, które chyba do dzisiaj uważamy za wyjątkowo nowoczesne i niepowtarzalne, jak na razie przynajmniej w dziejach świata.
Oczywiście mam tu na myśli wyścig o to, kto pierwszy poleci w kosmos i kto pierwszy wyląduje na Księżycu i kto pierwszy ten kosmos podbije, zdobędzie, obejrzy, dotknie i opowie o tym nam, ziemianom.
Już w połowie lat 50. USA i Związek Radziecki ten wyścig rozpoczęły. Oczywiście tutaj Polska była co najwyżej obserwatorką tych wszystkich wydarzeń, ale były to wydarzenia na tyle istotne dla świata i na tyle ekscytujące, myślę przede wszystkim dla ludzi,
że oczywiście cały świat ten wyścig dwóch mocarstw obserwował i cały świat emocjonował się tak naprawdę tym, że oto ludzkość być może będzie w stanie ten kosmos zdobyć i obejrzeć od środka, a nie tylko od dołu jak do tej pory.
Emocje związane z tymi wszystkimi wydarzeniami relacjonowanymi bardzo szeroko przez media w latach 60. Emocje z tym związane zaowocowały również budynkami, które powiedzmy wpisują się w ten nurt fascynacji kosmosem,
jakichś takich emocji czy też ekscytacji związanej z tym, że życie na Ziemi może zyskać nowe oblicze w postaci tego, że troszeczkę się rozszerzy poza tylko naszą planetę.
Oczywiście katowicki spodek, bo jak się w niej państwo domyślicie, to on jest bohaterem naszego dzisiejszego odcinka.
Katowicki spodek nie jest tylko i wyłącznie budowlą mającą na celu materializację fascynacji kosmosem.
Tutaj znaczeń i treści i wyjątkowości w tym budynku jest dużo więcej. Zaraz je wszystkie tutaj albo część przynajmniej postaram się przytoczyć i opowiedzieć i pokazać.
Natomiast rzeczywiście ten trend czy też to wielkie, niezwykłe zjawisko technologiczno-polityczno-społeczne, jakim były próby podboju kosmosu, również tutaj swój jakiś taki ślad zostawiły w bryle tej budowli.
O tym, żeby w Katowicach zbudować ogromny obiekt sportowo-widowiskowy mówiło się już w latach pięćdziesiątych.
Myślę, że tutaj bardzo istotną informacją jest to, że Katowice w okresie PRL-u, szczególnie w tym wczesnym okresie PRL-u, były bardzo ważnym miastem.
To było miasto, które nazywano przemysłową stolicą Polski i ten Górny Śląsk odzyskany, zdobyty, jeśli tak można powiedzieć, wydarty Niemcom przed II wojną światową,
to jako takie zagłębie właśnie przemysłu wielkiego, ważnego, bardzo istotnego też dla gospodarki kraju przemysłu, jakby był oczkiem w głowie władz.
I Katowice, które są stolicą tego regionu, no oczywiście w związku z tym były takim podwójnym oczkiem w głowie całej władzy komunistycznej w Polsce.
I Katowice rozbudowywały się w znaczący widowiskowy sposób w latach sześćdziesiątych.
I to, żeby zbudować tamtą wielką halę widowiskową było częścią tego projektu, było częścią założenia mówiącego o tym,
że Katowice mają być wzorem nowoczesności dla całego kraju, ze względu na to właśnie, że na przemysł kładziono w Polsce wtedy bardzo duży nacisk
i ten przemysł miał owocować również bardzo nowoczesnym miastem, które w oparciu o ten przemysł po prostu powstaje.
Tak jak wspomniałam, w Katowicach w latach sześćdziesiątych buduje się bardzo dużo, szczególnie spektakularnym, do dzisiaj myślę, że robiącym wielkie wrażenie.
Projektem była właśnie przebudowa centralnej części Katowic. Katowice były od początku istnienia miastem przemysłowym.
Były miastem dość młodym, powstałym de facto w XIX wieku, kiedy właśnie tam zaczął rozwijać się przemysł, kiedy odkryto złoża węgla.
Powstawały tam kopalnie i tak dalej. To było młode miasto, które oczywiście posiadało XIX-wieczną zabudowę,
natomiast w drugiej połowie XX wieku ta zabudowa, jeszcze oczywiście na dodatek ze względu na to, że była budowana głównie przez niemieckich przemysłowców,
nie cieszyła się szacunkiem, nie cieszyła się popularnością i tutaj władze PRL-u próbowały, jak się okazuje, dość skutecznie,
jakby zmienić oblicze tego miasta na rzecz właśnie przemienienia go w taką modernistyczną metropolię,
opartą właśnie o wielki przemysł rozwijający się dookoła.
I to właśnie w latach 60-tych Aleja Korfantego, Rynek i Rondo, czyli ten taki ciąg główny, centralny ciąg Katowic,
zmienia bardzo radykalnie swoje oblicze. Powstają tam supernowoczesne, na owe czasy, obiekty.
Obiekty bez precedensu w innych częściach kraju.
Powstaje superjednostka, gigantyczny budynek mieszkalny, powstaje separator budowany w oparciu o bardzo nowoczesną konstrukcję,
powstają hotele Katowice i Silesia, wieżowce, no też nie było wieżowców hotelowych wtedy w Polsce.
Powstają również niestety już nieistniejące pałac ślubów i pawilon meblowy,
czyli takie bardzo, bardzo nowoczesne, przeszklone pawilony, niezbyt duże, całkowicie przeszklone,
wyposażone w dekoracje z mozaik lub z takich barwnych posadzek.
Te pawilony, bardzo interesujące jeśli chodzi o architekturę, niestety zostały już rozebrane,
więc tego elementu nowoczesnego centrum Katowic już nie zobaczymy,
no ale cała reszta budynków cały czas istnieje i cały czas modernistyczne założenie centrum Katowic
jest czytelne w przestrzeni tego miasta i oczywiście no wisienką na torcie,
czy też ukoronowaniem tego całego założenia była hala Spodek.
To ona jest najbardziej efektownym z tych klocków, które składają się na centrum Katowic
i ona rzeczywiście robi największe wrażenie i myślę, że do dzisiaj jest,
no ja bym pokusiła się o stwierdzenie, że chyba jest obok Pałacu Kultury i Nauki
najbardziej rozpoznawalnym polskim budynkiem po prostu.
Również ze względu na swoją bardzo, bardzo nietypową formę i bardzo przyjemną funkcję,
bo w Spodku grały różne znane zespoły muzyczne, polscy sportowcy zdobywali medale,
więc działy się tam rzeczy, które wszystkim kojarzą się sympatycznie,
więc też pewnie cała masa osób ma przyjemne wspomnienia związane z tą halą,
faktycznie żyjącą przez całe dekady jako taka jedna z najważniejszych aren wielkich koncertów,
wielkich wydarzeń kulturalnych i wielkich wydarzeń sportowych.
Na halę Spodek rozstrzygnięty był konkurs architektoniczny.
Hala Spodek powstała w latach 1965-71.
Jej głównymi architektami, czy też szefami zespołu projektującego byli Maciej Gintoft i Maciej Krasiński,
natomiast bardzo istotną postacią w tym zespole był Wacław Zalewski,
który opracował konstrukcję tej hali. Wacław Zalewski był chyba najważniejszym,
najbardziej wybitnym konstruktorem w dziejach polskiej architektury
i chyba nie będzie przesadną stwierdzenie, że nie tylko polskiej,
ponieważ kiedy z Polski jakiś czas po zbudowaniu tutaj kilku bardzo spektakularnych obiektów wyjechał,
trafił do USA, gdzie był prawie, że noszony na rękach przez amerykańskich badaczy architektury
jako właśnie ta postać o szczególnych zasługach w rozwoju w ogóle konstrukcji budowlanych.
Każdy jego obiekt poza Spodkiem to między innymi nieistniejący już również warszawski supersam
to ekstremalnie nowoczesne obiekty o niepowtarzalnych walorach konstrukcyjnych.
Był to po prostu inżynier, który potrafił budować tak, jak w tamtym czasie niewielu potrafiło,
myślę, że w całej Europie. Więc tutaj to nazwisko Wacława Zalewskiego jest szczególnie istotne,
ponieważ architekci bez niego raczej nie byliby w stanie zrealizować tej budowli,
ponieważ oczywiście Hala Spodek wygląda z zewnątrz przedziwnie,
ale jeśli się wczytać w opisy konstrukcji tego budynku, robi się jeszcze bardziej przedziwnie,
ponieważ jest to konstrukcja zupełnie wyjątkowa.
Ja oczywiście nie będę tutaj przytaczać technikaliów i tych właśnie zupełnie niezrozumiałych
dla laików rozwiązań inżynieryjnych, w oparciu o które Hala powstała.
Natomiast rzeczywiście to, jak została zbudowana i jakie rozwiązania techniczne
zostały tutaj wprowadzone, jest ewenementem i jest unikalnym zupełnie pomysłem na to,
jak można zbudować obiekt w kształcie odwróconego stożka, lekko pochylony, ogromny,
o pochyłych elewacjach, o planie zbliżonym do koła, w które jednocześnie zostało wewnątrz wpisane
dość tradycyjnie rozplanowane boisko sportowe.
Więc mamy tam do czynienia jeszcze właśnie z przenikającymi się planami takiej amfiteatralnej,
bardzo dużej widowni, z jakby sceną, która jednocześnie spełnia reżim aren sportowych
i aren nadających się do organizowania tam spektakli, wielkich pokazów, koncertów i tak dalej.
Więc tutaj mamy naprawdę bardzo, bardzo dużo funkcji.
Co więcej, w kompleks hali Spodek zostało wpisane nie tylko lodowisko,
czy sala gimnastyczna, czy całe zaplecze takie rehabilitacyjne,
jakby poświęcone opiece nad sportowcami, jeśli tak można powiedzieć.
Jest tam basen, jest tam również hotel, niestety niezbyt tani, ale do dzisiaj funkcjonujący,
więc jeśli ktoś ma ochotę, to do dziś można w tym hotelu nocować.
To są dodatkowe atrakcje, które oferuje wciąż ten obiekt.
Również rozwiązania takie stricte, można powiedzieć formalne, czy też takie wizualne.
Tak jak wspomniałam, no hala Spodek jest ogromna, tam może się pomieścić kilkanaście tysięcy ludzi.
Jednocześnie, jeśli stanie się obok tej budowli z zewnątrz, wcale nie wydaje się ona taka duża.
To, że jest podcięta, że jakby ma ten kształt takiego spotka, po prostu latającego spotka,
z pochyłymi, jakby rozszerzającymi się ku górze elewacjami, czyli ma podcięte,
czy też ma to przyziemie węższe, ma takie ażurowe obejścia dookoła,
jak również fakt, że jest obłożona metalową taką okładziną z takich drobnych płytek, łusek jakby metalowych,
to wszystko powoduje, że ten budynek wydaje się o wiele mniejszy niż jest w rzeczywistości,
no co również oczywiście nie jest dziełem przypadku i również było bardzo głęboko przez architektów przemyślane.
Nie chodziło o to, żeby zbudować tam kolumbrynę, która zajmie całe centrum
i która będzie przytłaczała każdego, kto się znajdzie w pobliżu.
I tutaj jest jeszcze jeden element stanowiący o wyjątkowości tej budowli,
mianowicie coś, co dla mieszkańców każdego innego regionu poza Górnym Śląskiem może być niezrozumiałe,
ale teren Górnego Śląska nie jest wcale terenem bardzo łatwym do wprowadzania tam wielkoskalowej zabudowy,
ponieważ od XIX wieku jest on ryty, czy też był, bo teraz oczywiście to nie jest już przemysł, który się rozwija,
ale w XIX i XX wieku jak najbardziej tak.
Pod ziemią Katowic, jeśli tak można powiedzieć, no po prostu w wielu miejscach były tunele kopalniane
i tereny tak zwanych szkód kopalnianych, czyli tego, że grunt w miastach Górnego Śląska
po prostu jest dużo mniej stabilny niż w innych częściach kraju, ze względu na to,
że właśnie dużo więcej dzieje się tam pod ziemią, nie jest wcale tam łatwo posadowić jakby tak wielki
i tak ciężki budynek i kształt hali spodek jest również z tym związany.
Teren centrum Katowic jest terenem szkód górniczych, szkód pokopalnianych,
związanych z rozwojem tego przemysłu, w związku z czym tu również architekci musieli uwzględnić
pewien rodzaj niestabilności tego terenu, czy też tego, że no nie w każdym miejscu można tam
wbić żelbetowe pale na dowolną głębokość i wszelkie tego typu problemy również spowodowały to,
jak spodek jest osadzony w ziemi, ale również jaki ma kształt.
On po prostu nie mógł być masywną bryłą, bo po prostu no warunki jakby geologiczne,
jeśli tak można powiedzieć, po prostu na to nie pozwalały.
Więc tutaj te dziesiątki tak naprawdę uwarunkowań, bo jeszcze inne pewnie można by tutaj wymienić,
te dziesiątki uwarunkowań, wszystkie one oddziałały na to, jak ten obiekt dzisiaj wygląda,
jaką ostatecznie otrzymał formę i również, no nie trudno się domyślić,
jak ogromnym były wyzwaniem zarówno dla architektów, jak i dla konstruktora tworzącego
strukturę tego budynku, która do dzisiaj ma się wyśmienicie i oczywiście mimo nietypowego kształtu
budynek funkcjonuje i nie spotkały go żadne konstrukcyjne kłopoty do dzisiaj,
mimo tego, że już grubo ponad pół wieku minęło od jego powstania.
Oczywiście również fakt budowy hali spodek w tej przestrzeni właśnie tego nowoczesnego,
modernistycznego centrum miasta miał związek z samym planem jakby urbanistycznym
stworzonym wokół niego. Obok Spodka powstało bardzo rozległe rondo,
a po drugiej stronie szerokiej, powiedzmy, ale i dzisiaj takiej trasy szybkiego ruchu,
niestety dość szkodliwej urbanistycznie dla miasta, po drugiej stronie Spodka
powstał plac, myślę, że tutaj też warto przy tej okazji przywołać tą realizację,
bo ona myślę, że do dzisiaj jakoś z halą spodek harmonizuje,
czyli wielki plac z posadowionym na środku pomnikiem Powstańców Śląskich.
Bardzo wyjątkowa realizacja, niezwykle efektowna,
stworzona przez architekta Wojciecha Zabłockiego i rzeźbiarza Gustawa Zemłę.
Również to założenie pomnika Powstańców Śląskich było jakoś tam
z istnieniem hali spodek i z tą dużą taką otwartą przestrzenią
w środku miasta związane i te dwie przestrzenie miały na siebie oddziaływać.
Niestety, czy też stety, jest to pewnie proces naturalny,
miasta się rozwijają, rozbudowują, zmieniają i również okolice
Spodka w ostatnich latach, czy też w ostatnich dekadach zmieniły się
dosyć znacząco. Jak pewnie większość z Państwa doskonale wie,
obok Spodka na terenie dawnej kopalni Katowice powstał wielki kompleks
obiektów kulturalnych. W zabudowaniach samej kopalni powstało
Muzeum Śląskie. Tuż obok wyrosła siedziba Narodowej Orkiestry Symfonicznej
Polskiego Radia. Jeszcze bliżej Spodka powstało Międzynarodowe Centrum
Kongresowe, więc te nowoczesne, zbudowane w ostatnich latach obiekty
zmieniły oblicze tej okolicy, w której spodek istnieje.
Najbardziej w tę przestrzeń zaingerowały zbudowane dosłownie w ostatnich latach
dwa ogromne biurowce, które są oczywiście emanacją nowoczesnych czasów
dzisiejszych naszych współczesności i pewnie nie ma się co obrażać na to,
że one powstały, bo i takie budynki w miastach rozwijających się są potrzebne.
Natomiast myślę, że one w największym stopniu zaingerowały w to modernistyczne
założenie lat sześćdziesiątych tego wielkiego centrum takiego śródmiejskiego ciągu,
którego no spodek zawsze był uwieńczeniem, czy też takim ukoronowaniem.
Tak był zaprojektowany. Dzisiaj te nowe dwa biurowce, które wyrosły obok,
no jakby zaburzyły tą oś widokową i one zdecydowanie dominują nad całą okolicą.
I również spodek przy nich wydaje się jeszcze mniejszy i taki może troszkę przytłoczony
tą komercyjną nową zabudową. No ale taki jest los architektury,
że ona reaguje na zmieniające się czasy i po prostu czasami coś tracimy
na rzecz tego, żeby coś zyskać, bo po prostu nie ma się co obrażać
na fakt, że miasta muszą się rozwijać. Ale pewnie warto pamiętać
i warto mieć świadomość, jak niezwykłą realizacją jest katowicki spodek,
jak wiele wpłynęło na jego kształt i umiejscowienie elementów,
no bardzo istotnych tak dla rozwoju polskiej architektury,
jak i urbanistyki, jak i kultury myślę w ogóle.
Jest on jakimś zapisem bardzo niezwykłego momentu w historii.
I jeżeli by go jeszcze wpleść właśnie w ten wyścig ukoronowany lądowaniem
na księżycu w 69 roku, no to również jest spodek materializacją pewnych emocji,
które po prostu toczyły się wtedy na całym świecie, a nie tylko w Polsce.
W kolejnym odcinku za tydzień zmienimy nieco nastrój i skupimy się na tym,
co z architekturą PRL-u chyba wszystkim nam kojarzy się najsilniej,
czyli z osiedlami mieszkaniowymi i zabudową z wielkopłytowych prefabrykatów.
W 2015 roku Filharmonia im. Mieczysława Karłowicza w Szczecinie zdobyła prestiżową nagrodę w konkursie architektury współczesnej im. Miesa van der Rohego. To jak dotąd jedyna budowla w Polsce z tym wyróżnieniem. O projekcie przypominającym lodową górę opowiada Anna Cymer. To już ostatni, dwunasty odcinek cyklu poświęconego polskiej architekturze. Zapraszamy do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 12
W latach 90., w wyniku transformacji ustrojowej, zamknięto wiele obiektów przemysłowych i fabrycznych. Niektóre z tych budowli zyskały nową funkcję, stając się centrami handlowymi lub przestrzeniami związanymi z kulturą. Przykładem może być Stary Browar w Poznaniu, o którym w jedenastym odcinku cyklu poświęconego polskiej architekturze opowiada Anna Cymer. Autorem… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 11
W dziesiątym odcinku cyklu o polskiej architekturze Anna Cymer przygląda się osiedlu „Zielone Wzgórza” w Murowanej Goślinie, ok. 30 km na północ od Poznania. Zawarto w nim rozwiązania, które odnajdziemy w wielu realizacjach architektonicznych czasów po transformacji. Większość zmian w polskiej architekturze związanych z przemianą ustrojową, zaczęło się bowiem już… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 10
W dziewiątym odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer opowiada o jednej z najciekawszych budowli sakralnych w Polsce. Zapraszamy do wysłuchania podcastu o architekturze Stanisława Niemczyka. Autorem ilustracji i projektu graficznego cyklu jest Adam Kosik. O autorach: Anna Cymer – historyczka sztuki, dziennikarka, popularyzatorka wiedzy o architekturze. Pisuje zarówno do… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 9
Gdańskie osiedle Zaspa dziś zamieszkuje ok. 25 tysięcy osób. Zaprojektował je zespół w składzie Roman Hordyński, Stefan Grochowski, Teresa Opic. Pierwsi lokatorzy wprowadzili się w 1974 roku. W ósmy odcinku cyklu „Dekady nowoczesności” Anna Cymer przekonuje, że osiedle z wielkiej płyty naprawdę może być interesujące. Zapraszamy do słuchania. Autorem ilustracji… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 8
W kolejnym odcinku cyklu podcastów poświęconych polskiej architekturze XX i XXI wieku usłyszą Państwo o mieście (dzisiaj – dzielnicy) wybudowanym dla pracowników nowopowstałej huty. Nowa Huta miała być wzorcowym „miastem socjalistycznym”, jednak architektura tego założenia wybiega poza zasady narzucone przez doktrynę socrealizmu. Więcej na ten temat usłyszą Państwo w opowieści… Czytaj dalej o Dekady nowoczesności – odc. 6
