Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.
Rozmawiamy o wielu publikacjach. To są książki, są to wydawnictwa, płyty, aplikacje, tak również się zdarza.
Niezależnie od tego, czemu są poświęcone, jakiej formie sztuki czy twórczości,
koniec końców ja bardzo często mam wrażenie, że one są o ludziach, o ich historiach, o ich losach, o tym, co im się w życiu przydarzyło.
I uśmiechnęłam się jeszcze zanim rozpoczęłyśmy to nagranie, zanim włączyłam mikrofony.
Moja rozmówczyni stwierdziła, że album, o którym będziemy dzisiaj rozmawiać jest przede wszystkim o ludzkich historiach.
Taka była też moja refleksja.
Jestem też bardzo ciekawa, jak wy nazwalibyście album przygotowany przez Narodowe Archiwum Cyfrowe pod tytułem
Kresy. Fotografie z Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Album jest nowością. Można go pobrać bezpłatnie ze strony, albo również bezpłatnie poprosić o to,
by Narodowe Archiwum Cyfrowe taką wersję papierową, przepięknie zresztą wydaną, na wskazany adres wysłało.
To jest wznowienie, dlatego, że pierwszy album, który był poświęcony tej tematyce został wydany w 1996 roku.
Dlaczego akurat teraz taką możliwość przyjrzenia się jak przez szkło powiększające sytuacji na Kresach do 1939 roku mamy?
O tym mam nadzieję opowie pani Monika Mosakowska-Biało, która jest kierowniczką oddziału popularyzacji zasobu archiwalnego
w Narodowym Archiwum Cyfrowym. Była też koordynatorką projektu, o którym rozmawiamy.
No i dzisiaj zaproszenie do rozmowy i udziału w audycjach kulturalnych przyjęła.
Bardzo miło mi jest panią gościć w naszym nagraniowym studiu.
Witam państwa bardzo serdecznie. Również bardzo się cieszę, że mogę państwu przybliżyć historię tego projektu
i zachęcić do zapoznania się z tym arcyciekawym albumem.
Już we wstępie zahaczyłam o kilka wątków, które myślę, że warto jest rozwinąć.
Od szaty graficznej i tego jak album wygląda, przez to dlaczego on powstał i w tym momencie,
po znaczenie jakie on ma dla odbiorców, dla ludzi, którzy już mieli go w rękach
albo zapoznawali się z nim w tym wariancie wirtualnym.
Ale na początek zapytam o to jakie kresy my możemy zobaczyć, skąd te zdjęcia się wzięły.
W albumie we wstępie bardzo szeroko piszą państwo, kto te zdjęcia wykonał, z jakiego źródła one pochodzą.
Tutaj mamy z tego co wiem pół tysiąca zdjęć. Nie liczyłam ich, ale tak mi się wydaje, że w jednym z opisów przeczytałam.
Jakie to są kresy i skąd one się w tym albumie wzięły?
Kresy, które przedstawiamy w albumie Narodowego Archiwum Cyfrowego,
to są kresy, które doskonale zostały udokumentowane na fotografiach,
które mamy w zasobie naszego archiwum.
Pani już tutaj wspominała o wydawnictwie, które zostało wydane w latach dziewięćdziesiątych.
To była publikacja Jana Bonieckiego jeszcze w Archiwum Dokumentacji Mechanicznej,
a Narodowe Archiwum Cyfrowe właśnie wyrasta z tego archiwum.
I tam były pokazane kresy, które można było zobaczyć w zespole ilustrowanego kuriera codziennego,
takiego największego koncernu medialnego dwudziestolecia międzywojennego.
I mieliśmy niedosyt, bardzo duży niedosyt, że od tego czasu, od lat dziewięćdziesiątych,
no już upłynęło wiele, wiele lat, a Narodowe Archiwum Cyfrowe wzbogaciło się
o ciekawe spuścizny fotograficzne fantastycznych fotografów,
którzy działali w II RP, chociażby Henryka Poddębskiego, Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego.
Do Narodowego Archiwum Cyfrowego też trafił zbiór zespół fotografii Lwowa i okolic
z fantastycznymi, pięknymi, ostrymi zdjęciami Lwowa i tych okolicznych właśnie miejscowości.
I ja miałam zawsze w głębi takie poczucie, że powinniśmy pójść krok dalej
i teraz po tych latach, gdzie Narodowe Archiwum Cyfrowe wzbogaciło się o tak piękne fotografie,
wydać publikację poświęconą kresom, która pokaże pełen wachlarz możliwości
takich dokumentacyjnych, fotograficznych naszego zasobu.
Bo wiemy, że kresy interesują współczesnego odbiorcy.
Tematyka kresowa jest dalej żywa.
To już jest kolejne pokolenie, które wyrasta w zasadzie na micie tych kresów,
ale ono jest dalej żywy i nie powinniśmy jakby obok tego tak przychodzić obojętnie.
W związku z tym podjęliśmy tutaj za sprawą też oczywiście przychylności
dyrekcji Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Taki temat i całym zespołem, bo tutaj należy wspomnieć, że jest to dzieło,
które ma wielu autorów, zarówno pochodzących właśnie z Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Piotr Niedziela, ja w mojej skromnej osobie, Dorota Zielińska,
Maja Wróblewska, współpracował z nami Pani Jarosław Dyrda z Archiwum Akt Nowych,
który jest po sąsiedzku, Pani Beata Jóźwiak.
Dodatkowo wspierał tworzenie opisów do tych zdjęć fantastycznych.
Paweł Stefanowski też z Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Natomiast ten piękny projekt, absolutnie unikatowy,
stworzyła Agnieszka Klementowska, graficzka,
która tworzy tak wspaniałe rzeczy w Narodowym Archiwum Cyfrowym.
I tutaj zaprezentowaliśmy zdjęcia, które przede wszystkim pokazują zwykłe życie.
To znaczy my chcieliśmy pokazać tą codzienność, która ma wiele twarzy.
I wydaje mi się, że udało się to.
A sam album jest takim zaproszeniem do podróży przez poszczególne województwa kresowe,
bo w albumie mają państwo w każdym rozdziale oddzielnym zaprezentowane poszczególne województwo.
Zaczynamy, idziemy od północy i schodzimy w dół na południe.
Od województwa wileńskiego do województwa stanisławowskiego.
Każdy z tych rozdziałów jest poprzedzony oczywiście wstępem takim tekstowym,
wprowadzającym w uwarunkowania danego województwa,
takie geograficzne, gospodarcze, kulturowe.
I potem wchodzimy właśnie w tą dalszą część rozdziału,
gdzie już są zdjęcia przedstawiające te różne aspekty życia.
Życie codzienne, czyli taka praca, święto, wydarzenia, architektura, miasto, wieś
i pokazujemy jak to wyglądało.
Jest to absolutnie bardzo ciekawa podróż i zachęcamy, żeby państwo ją odbyli z nami.
Jeśli nawet ta tematyka kresowa może w jakiś sposób państwa nie interesuje,
to warto zobaczyć, jak fotografowie dwudziestolecia międzywojennego
dokumentowali to życie podróżując, często właśnie podróżując przez te województwa
albo działając w danych miastach.
A te podróże były rzeczywiście imponujące i też wydaje mi się,
że nie ma się co w pewnym sensie dziwić takiemu ogromnemu sentymentowi
i związanemu z kresami, dlatego że te ziemie, z tego co pamiętam,
stanowiły niemal połowę powierzchni czy terenów Rzeczpospolitej.
To oczywiście wszystko się zmieniło wraz z wybuchem wojny
no i później z decyzjami administracyjnymi po jej zakończeniu.
Nie zmienia to faktu, że dziś wielu z nas, kiedy słyszy hasło kresy,
trochę przywołuje pewien mit kresów jako takiej perły Rzeczpospolitej.
No oczywiście na myśl przychodzą te piękne, utracone, wspaniałe miasta, Wilno, Lwów,
no ale oprócz tego jest przecież ten cały szeroki pas związany z życiem codziennym,
z codziennością, z domami, budynkami, które nie są zabytkami,
z domami, budynkami gospodarczymi, z takim życiem codziennym,
które może wówczas nie zachwycało, bo też chyba warto powiedzieć,
że mogę mówić zwłaszcza o tym okresie przedwojennym czy międzywojennym,
to były tereny biedne, to były tereny, które w dużej mierze kojarzyły się z biedą,
z nędzą, z jakimś takim ogromnym niedoborem, więc ta różnica w postrzeganiu jest ogromna.
Tak, jest ogromna, ale też musimy pamiętać, że II RP była tym światem kontrastów
i ta kontrastowość, czyli właśnie często bieda dotycząca właśnie mieszkańców wsi,
tych małych miejscowości, miast, miaseczek, przedmieść,
ona była znamienna dla w zasadzie całego obszaru II RP,
natomiast tak bardzo widoczna była na przykład w województwie poleskim,
które poprzez swoje ukształtowanie terenu, poprzez te meandry rzek Bagien
powodowało, że było takim województwem chyba najmniej dostępnym
i jednocześnie takim najbardziej zacofanym.
Natomiast z drugiej strony było bardzo eksplorowane przez tych wszystkich podróżników,
chcących doświadczyć tej poleskiej dżungli i to jest coś, co też chcieliśmy
w jakiś sposób Państwu pokazać, absolutnie nie pudrując tej rzeczywistości,
bo to nie są zdjęcia, które w jakiś sposób byłyby, no pewnie niektóre były pozowane,
jak tam widzimy mieszkańców wsi siedzących równiutko na ławeczce, patrzących w obiektyw,
ale oni są ubrani tak, jak są ubrani na co dzień, tak są ubrani do pracy na co dzień,
a tak są ubrani od święta, gdy są dożynki na przykład chociażby,
więc tu mogą Państwo sami ocenić.
My nie narzucamy żadnej interpretacji,
ale pokazujemy taką rzeczywistość, jak była wtedy
i chciałam przywołać tutaj taką rozmowę moją podczas właśnie promocji tego albumu
z Beatą Jóźwiak, jedną z współautorek, która powiedziała,
że w zasadzie fenomenem jest to, że my cały czas mówimy i pamiętamy o kresach,
bo jesteśmy kolejnym pokoleniem i jednak to jest fenomenem,
że wracamy do tego tematu i ja chciałabym, żebyśmy wracali do tego tematu
także w przyszłości, bo jest to temat, który sam w sobie niesie niesamowity
taki potencjał, inspirujący przede wszystkim.
Widzimy ludzi, którzy działali na tym terenie,
widzimy taką wielokulturowość tego terenu,
widzimy grupy etniczne, religijne, które żyły obok siebie,
które działały razem i to jest taki fenomen też,
który bardzo mocno, moim zdaniem, po dzisiejszy dzień potrafi zainteresować.
W tym albumie szczególnie zwracam Państwa uwagę właśnie na takie zdjęcia,
gdzie my widzimy te różne grupy właśnie,
czy prawosławnych, czy Żydów, czy Ormian, czy staroobrzędowców,
czy karaimów, katolików.
To jest coś, co wypełniało tą przestrzeń kresową.
Oczywiście możemy powiedzieć, że w ogóle wypełniało całą przestrzeń.
Ta społeczność była zróżnicowana, ale kresy mają pod tym względem,
moim zdaniem, szczególne miejsce.
I oprócz tego widzimy też różne grupy etniczne,
chociażby fantastycznych hucułów we wsi Żabie,
czy społeczności w obrębie właśnie Wileńszczyzny, czy Nowogródka.
No też ten album jest takim albumem bardzo mocno sentymentalnym,
bo nie sposób robić taki album totalnie wyzbywając się tych naszych emocji
jako badacza, czy antropologa, czy historyka, czy archiwisty.
Więc w jakiś sposób jest tam taki ślad zostawiony nasz.
Każdy z nas, twórców tego albumu, miał swoje ulubione zdjęcia.
Gdyby tu byli wszyscy, pewnie każdy powiedziałby o tym swoim takim jednym,
najważniejszym, ulubionym zdjęciu.
No to rozumie pani chyba, że muszę zapytać, jakie jest pani ulubione zdjęcie?
Ja tutaj muszę powiedzieć, że to u mnie się zmieniło,
bo oczywiście zdjęcie wyjazdu samochodu po deszczu we wsi
Chorodenka w województwie stanisławowskim,
to było takie zdjęcie, które...
Tu jest taka gra światła na tym zdjęciu.
Oprócz tego, że dzieci wypychają samochód Henryka Poddębskiego,
który prawdopodobnie zakopał się po deszczu w tej błotnistej drodze,
ale wyszedł z samochodu i robi zdjęcie, ktoś tutaj inny siedzi za kierownicą.
To są właśnie historie ukryte w zdjęciach, prawda?
Tak, tak, zdecydowanie.
Więc to jest jedno z takich zdjęć, które przez lata mi towarzyszyły,
ale potem miałam zdjęcie właśnie młodzieży,
która w plenerze gimnazjum Krzemienieckiego,
gdzie młodzież ma lekcję rysunku w plenerze.
I to jest zdjęcie, które akurat nie pokazujemy, tylko w dużym formacie,
ale tam się bardzo dużo dzieje i jest niezwykle plastyczne,
kompozycyjnie jest bardzo ciekawe,
no i ma za sobą taką piękną właśnie historię wspaniałej młodzieży
z tego liceum takiej twórczej.
W zasadzie tutaj możemy powiedzieć, że to nasze motto
Narodowego Archiwum Cyfrowego,
że każde zdjęcie ma swoją historię,
a nie każda historia ma swoje zdjęcie,
więc tutaj to się jak najbardziej sprawdza.
Wydaje mi się, że też ten album może państwa inspirować
do takich swoich poszukiwań.
To znaczy chcielibyśmy, żeby państwo też do tego podeszli
w taki sposób, że te niektóre zdjęcia,
które gdzieś tam państwu utkwią w głowie,
żeby państwo poszli krok dalej.
To znaczy, żeby spróbować się dowiedzieć czegoś więcej
o tym miejscu, o tych ludziach,
o tej wspaniałej cukierni, gdzie Stanisław Lem we Lwowie
tak się rozpisywał w wysokim zamku.
Proszę ciągnąć za te nitki, bo ich jest dość dużo
i bardzo ciekawe historie wychodzą.
Ja tylko mogę powiedzieć tak, żeby państwa zainspirować.
Jest taka szara eminencja tego albumu.
Ona pojawia się na niektórych zdjęciach.
Między innymi właśnie pozuje leżąc.
Przyjaciele stoją, on leży na podjeździe zamku w Podchorcach,
czy ogląda mapę nad Dniestrem, siedząc na trawie,
albo przemawia w oparach dymu papierosowego w schronisku rafaiłowej.
To jest Mieczysław Orłowicz, doktor prawe.
Podróżnik, krajoznawca i on w jakimś stopniu częściowo
towarzyszy nam w tym albumie.
To są jego wyprawy też, więc one też zostały tu uwiecznione.
Proszę tych zdjęć nie bagatelizować.
Muszą tam państwo pójść dalej i poczytać chociażby o Orłowiczu.
To jest taka trochę nasza narracja wpleciona w ten album.
Chcieliśmy, żeby był jak najbardziej pełny.
W związku z tym ta warstwa tekstowa,
ona jest bardzo nasycona różnego rodzaju informacjami.
Ale też chcieliśmy, żeby one się pojawiły.
I ten album trzeba powoli przyswajać.
Natomiast proszę pamiętać, że to jest album fotografii
i zachęcamy właśnie do takiego oglądania,
delektowania się tą fotografią.
I będziemy niezmiernie wdzięczni,
jeśli państwo chcieliby podzielić się z nami
taką refleksją, jak państwo odbierają ten album.
O tym, z jakim odbiorem spotkał się album,
mam nadzieję, że porozmawiamy za moment.
Ja mówiąc szczerze, po raz kolejny jestem tak niezwykle poruszona
siłą i mocą, czy ładunkiem, jaki niosą w sobie fotografię.
Tak jak pani powiedziała, każda fotografia ma swoją historię,
ale nie każda historia ma swoją fotografię.
Dlatego to, co nam zostało, zwłaszcza po świecie,
którego już w wielu wypadkach nie ma,
powinniśmy doceniać.
I chyba warto poświęcać temu czas i uwagę.
Mówiła pani o ludziach uwiecznionych na zdjęciach.
Ta fotografia, na której pani przed momentem opowiadała,
jest akurat na stronie, na której otwarty jest album.
Przyznam szczerze, że ja również w tym albumie znalazłam portrety.
Jeden przykuł moją uwagę szczególnie mocno,
również dlatego, że jest on opatrzony informacją,
że ta hucułka, która została uwieczniona, ma 110 lat.
Twarz jest rzeczywiście taka magnetyczna, hipnotyzująca.
I pomyślałam sobie, że mimo, że w albumie znajdziemy też zdjęcia,
które pewnie są dużą gratką dla miłośników historii.
Bardzo duży segment poświęcony marszałkowi Józefowi Piłsudskiemu,
ale nie tylko jemu.
Inni wielcy tamtych czasów również się tam znajdują.
No to właśnie te zdjęcia, takie jak portret hucułki,
to są zdjęcia, od których ja nie umiem się oderwać.
To jest absolutnie przyciągający portret hucułki,
110-letniej z fajką.
I tam obok jest portret takiej młodej hucułki.
Zestawienie właśnie tych dwóch kobiet,
takich z wyrazistymi, pięknymi oczami,
patrzącymi wprost w obiektyw.
I to są też takie nasze, jedne z bardziej ulubionych zdjęć.
Ale też proszę zobaczyć, że ci bohaterowie zdjęć,
oni często chętnie pozowali.
To znaczy, tam jest coś więcej.
To nie jest tylko takie zwykłe zdjęcie,
Tam jest bardzo silny przekaz.
I właśnie też chodziło o pokazanie
takich ludzi, zwykłych, niezwykłych mieszkańców,
tych wsi miasteczek.
Mogą państwo zobaczyć ich właśnie
w tych tradycyjnych strojach, w pięknych.
No to są czarno-białe zdjęcia,
ale właśnie można pójść dalej
i zobaczyć, jak barwne były to stroje.
Więc to jest taki zapis.
Fotografia pozwala pamiętać
i pomaga tej pamięci.
To są takie opinie naszych użytkowników,
jak pytamy, co im daje ta fotografia.
Ale też pamiętajcie państwo,
że to jest doskonałe źródło właśnie historyczne,
To jest wierne źródło historyczne,
gdzie oczywiście tam zawsze był jakiś taki procent,
no niestety ryzyka,
że coś było retuszowane,
bo oczywiście chociażby w samym koncernie
wspaniałym ilustrowanego kuriera codziennego
byli specjaliści od retuszu,
gdzie letarnia znikała, bo przeszkadzała.
Ale akurat w przypadku Henryka Podębskiego,
Narcyza Witczaka-Witaczyńskiego,
czy tego zespołu Lwowa i okolic,
z pewnością te zdjęcia są w stu procentach.
Autentycznym odzwierciedleniem.
Tak, autentycznym odzwierciedleniem
tamtej rzeczywistości.
To jest taki jeszcze inny aspekt,
jak ta fotografia prasowa wyglądała
w dwudziestoleciu międzywojennym,
gdzie też współcześnie udoskonalamy
te zdjęcia medialne,
no a też było to w jakiś sposób też popularne
na miarę możliwości właśnie w międzywojniu.
Wspominała Pani o tym, że Narodowe Archiwum Cyfrowe
zachęca do tego, żeby dzielić się swoimi wrażeniami,
obserwacjami, tym, co spostrzegamy na fotografiach.
I dlatego chciałam zapytać o to,
z jakim odbiorem spotyka się sam album.
To znaczy dowiedziałam się już,
że zainteresowanie nim jest ogromne,
że okazuje się, że jest bardzo wielu miłośników fotografii,
ale też ludzi, którzy poprzez fotografię
starają się trochę dotrzeć do swoich korzeni,
przypomnieć sobie albo komuś bliskiemu
ten swój świat sprzed lat opowiedzieć.
Tak, to są wspaniałe w ogóle historie
i takie spotkania i rozmowy,
które nam towarzyszą od grudnia 2024,
odkąd właśnie album miał swoją promocję.
Odzew był od razu bardzo duży
i dostapaliśmy mailowe zapytania
o możliwość odbioru osobistego
albo też o możliwość wysyłki albumu.
Cały czas spływają do nas takie prośby,
przychodzą do nas osobiście osoby zainteresowane,
które ten album chcą mieć w swojej bibliotece domowej
i to są niesamowite historie.
Czasami tak sobie myślę,
że to jest w ogóle powyżej oczekiwań
naszych wszystkich w zasadzie pracowników
Narodowego Archiwum Cyfrowego
z jak fantastycznym odbiorem pozytywnym,
niezwykle pozytywnym ten album się spotkał.
I to jest bardzo budujące,
gdy widzimy, jak po prostu przychodzą do nas użytkownicy
i mówią, że chcą ten album uzyskać,
bo zbliżają się święta,
a przy stole zgromadzi się cała rodzina,
więc będą mogli wspólnie ten album obejrzeć,
a właśnie rodzina ma korzenie krysowe,
na przykład z Wileńszczyzny.
To jest coś niesamowitego.
Są historie, gdzie widzimy,
że to właśnie kolejne pokolenie
jest zainteresowane poznaniem,
tego obszaru, z którego pochodzili dziadkowie,
więc dlaczego akurat album z fotografiami?
No bo rzeczywiście ten obraz przemawia,
ten obraz pokazuje rzeczywistość.
Może tekst pisany nie do końca,
w taki sposób plastyczny jest w stanie
to wszystko przekazać,
ale obraz jest bardzo pożądany.
Ja bardzo serdecznie pozdrawiam
pana Zenona z Rynu,
który dzisiaj otrzymał swój album.
Mieliśmy kilka rozmów telefonicznych
i dużo, dużo, dużo dostaliśmy ciepłych słów
który w latach 50-tych
ze swoimi rodzicami
przeniósł się z Wileńszczyzny do Polski
i ten album chce pokazać
swojej rodzinie, swoim wnukom.
I my właśnie dla państwa,
dla takich osób robimy ten album.
Zrobiliśmy ten album.
Zrobiliśmy ten album dla fanów fotografii,
którzy nas dopytują
i są też zachwyceni.
dla ludzi ciekawych
po prostu drugiej RP
który już jest po drugiej stronie
wschodniej granicy.
Jest to jakaś część historii,
która miała miejsce w przeszłości,
a teraz możemy o niej wspominać.
w tym wspominaniu o tym czasie.
Natomiast państwo mogą zgłaszać się
cały czas do Narodowego Archiwum Cyfrowego.
Uzgodnimy zasady wysyłki,
zapraszamy po odbiór osobisty.
Mieścimy się przy ulicy
Hankiewicza 1 w Warszawie.
Drzwi Narodowego Archiwum Cyfrowego
są dla państwa otwarte.
Nakład jeszcze się nie wyczerpał.
Myślę, że wszystko to,
co powiedziała moja dzisiejsza rozmówczyni,
tak naprawdę jest bardzo wyczerpującą
odpowiedzią na pytanie,
czy na pewno warto po ten album sięgnąć.
Czy to na pewno jest świat,
które mnie dotyczą,
mogą na mnie wpłynąć.
Chociaż nikt nie zagwarantuje,
że tak właśnie jest.
To jestem przekonana,
że odkrywanie tego świata
może być wielką przygodą.
która zachęca do refleksji
nad jakąś ulotnością świata,
tego czym się otaczamy.
Z tym większą przyjemnością
ja również zachęcam was do tego,
żeby po album Kresy
fotografię z Narodowego Archiwum Cyfrowego
To jest publikacja,
którą jak usłyszeliśmy przed chwilą
można pobrać lub otrzymać
żeby ten magiczny świat fotografii
w naszych domach się pojawił.
Dzisiaj o tym przedsięwzięciu,
ale także o świecie,
albo którego trzeba dobrze poszukać
opowiadała kierowniczka
oddziału popularyzacji
Zasobu Archiwalnego Narodowego
Archiwum Cyfrowego,
a także koordynatorka wydawnictwa
pani Monika Mosakowska-Biało.
Bardzo pani dziękuję za tę rozmowę.
bardzo dziękuję państwu za uwagę.
