Dekady nowoczesności – odc. 5

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję

Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

Dzień dobry Państwu. Witam w kolejnym odcinku serii podcastów Narodowego Centrum Kultury,

nagrywanych w ramach serii audycji kulturalnych.

Nasz cykl nazywa się Dekady Nowoczesności i, jak można się z tej nazwy domyślić,

wędrujemy przez XX wiek śladami architektury.

Z każdej dekady XX wieku, starając się wybrać obiekt, który byłby najbardziej reprezentatywny dla danej dekady,

wybrałam właśnie budynki, które mogą nam sporo o danej dekadzie opowiedzieć.

I dzisiaj pochylimy się nad dekadą bardzo specyficzną.

Myślę, że tutaj troszkę dłuższy trzeba by zrobić wstęp, zanim opowiemy sobie już o samym budynku.

Lata czterdzieste. Lata czterdzieste wszyscy wiemy, jakby z czym się wiązały w Polsce,

oczywiście pierwsza połowa tej dekady minęła pod znakiem tragedii II wojny światowej

i oczywiście wtedy niewiele w architekturze się działo, jeśli chodzi o wznoszone od nowa budynki, wręcz przeciwnie.

Natomiast jak tylko wojna się skończyła, sytuacja polityczna w Polsce robiła się coraz bardziej z roku na rok skomplikowana

i jak wiemy architektura, która ma to do siebie, że z tą polityką jest bardzo ściśle związana,

również przechodziła swoje przemiany.

I wiemy doskonale wszyscy, że pod koniec tej dekady lat czterdziestych wprowadzono w Polsce socrealizm

i oczywiście do niego również dojdziemy w naszych audycjach.

Natomiast zanim to się wydarzyło, miał miejsce w dziejach polskiej architektury

taki bardzo krótki i specyficzny moment, kiedy jeszcze się nie ukonstytuowały te nowe polityczne realia

i był to taki moment, kiedy właściwie można powiedzieć architektura rozwijała się dwutorowo.

Z jednej strony powstawały już te obiekty dla tej właśnie nowej, konstytuującej się władzy,

a jednocześnie wciąż żywy był bardzo i popularny, można powiedzieć, wśród architektów

modernizm w tym przedwojennym wydaniu.

I budynek, o którym chcę dzisiaj opowiedzieć, czyli Centralny Dom Towarowy

zbudowany w Warszawie w 1948 roku, jest właśnie przykładem tego króciutkiego momentu

po II wojnie światowej, kiedy architekci próbowali de facto kontynuować to,

co robili przed wojną.

Oczywiście bardzo wielu architektów zginęło w czasie II wojny światowej,

natomiast ci, którzy przeżyli, ci, którzy przetrwali i zaraz po jej zakończeniu

próbowali dalej pracować zawodowo, oni byli wszyscy wykształceni przed II wojną światową.

Byli uczniami modernistów, byli z tego pokolenia, które uważało,

że to właśnie modernizm jest tym, co w architekturze jest w danym momencie,

w tamtym momencie jakby najważniejsze, najbardziej innowacyjne, nowoczesne, postępowe

i najbardziej, mówiąc krótko, adekwatne do tych czasów, w których żyjemy.

Po prostu pasujące do pewnej umysłowości ludzi XX wieku.

I w związku z tym, zanim jeszcze modernizm został na jakiś czas de facto zabroniony,

udało się zrealizować budynek, który jest jednym z najbardziej modernistycznych budynków

zbudowanych w Polsce w tamtym okresie, czyli właśnie Centralny Dom Towarowy.

Jest to projekt Zbigniewa Ichnatowicza i Jerzego Romańskiego.

Jest to obiekt postawiony przy jednej z głównych ulic w Warszawie,

w Alejach Jerozolimskich, w otoczeniu oczywiście w tamtym czasie,

zniszczonym w czasie II wojny światowej, natomiast zawsze będącym miejscem

takim śródmiejskim, o takim charakterze wielkomiejskim.

Szeroka ulica przed wojną również była ulicą taką gwarną,

jakby bardzo żywą w mieście.

W związku z czym oczywiście architekci ten swój obiekt projektowany

zaraz po wojnie chcieli do tego charakteru ulicy dopasować.

Zaprojektowali więc sześciokondygnacyjny budynek

o właśnie takim wielkomiejskim charakterze.

Jest to dom towarowy, w związku z czym oczywiście od razu było też przewidziane to,

że będzie to właśnie budynek pełen ludzi, otwarty na ulicę,

generujący duży ruch dookoła ludzi wchodzących, wychodzących,

robiących zakupy po prostu, tak jak to w większości stolic europejskich

czy zachodnich ogólnie mówiąc, takie domy towarowe istnieją wszędzie,

w Londynie, Paryżu i każdym innym mieście.

Oczywiście Warszawa też miała prawo taki budynek mieć.

I właśnie ten budynek powstał.

Jak zapowiedziałam w poprzednim odcinku,

jest on budynkiem spełniającym pięć zasad nowoczesnej architektury

spisanych jeszcze przed II wojną światową przez Le Corbusier'a.

Można myślę, że tutaj przy tej okazji,

jeśli patrzymy na ten budynek, wciąż te pięć zasad zobaczyć,

więc pozwolę sobie je przytoczyć.

Tutaj dotyczyły one tego, że budynek taki musi mieć podcięty,

cofnięty parter, musi być uniesiony na słupach,

musi mieć użytkowy dach jakby z takim tarasem,

płaski przede wszystkim dach, ale bardzo często właśnie

z taką przestrzenią półpubliczną na tym dachu zlokalizowaną.

Szykieletową konstrukcję, która pozwalała uwolnić ściany

od funkcji nośnej, w związku z czym budynek mógł być bardzo przeszklony

i rzeczywiście Centralny Dom Towarowy takim obiektem właśnie był.

Był to pierwszy zbudowany w Warszawie

praktycznie całkowicie przeszklony budynek.

Właśnie dzięki tej konstrukcji szkieletowej,

która przeniosła jakby na siebie funkcje konstrukcyjne,

funkcje nośne całego obiektu,

więc ściany mogły być po prostu de facto zbudowane ze szkła.

Super nowoczesny obiekt,

bardzo od razu modny i popularny stał się w Warszawie,

mimo tego, że bardzo szybko nowowładza zaczęła go krytykować,

co więcej nawet sami architekci musieli składać tak zwaną samokrytykę pewnie.

Osoby z młodszego pokolenia już nie znają tego słowa,

ale w czasach obowiązywania doktryny socrealizmu

architekci byli przymuszani czasem do tego,

żeby w jakimś sensie krytykować swoje własne realizacje.

Ale zanim to nastąpiło, budynek był uważany za bardzo nowoczesny.

Był również nowoczesny pod względem szeregu rozwiązań funkcjonalnych,

czyli na przykład posiadał bardzo nowoczesną podziemną kondygnację

z takimi platformami i pochylniami obrotowymi,

które pozwalały na wjeżdżanie do podziemi budynku ciężarówek

dostarczających towar do domu towarowego.

I tam te obrotowe pochylnie pozwalały na to,

żeby ten rozładunek towarów był jakby płynny

i nie zajmował dużo miejsca.

To myślę, że i dziś by się w wielu miejscach przydało,

żeby takie rozwiązania stosować w centrum miasta.

Jeszcze jedną taką, można powiedzieć, dodatkową atrakcją,

myślę, że również powodującą, jakby budującą jeszcze bardziej

ten taki śródmiejski charakter budynku był ogromny neon

zawieszony na fasadzie centralnego domu towarowego,

nazywanego powszechnie w skrócie CDT.

Ufneon też, taka abstrakcyjna spirala zajmująca dużą część fasady budynku,

była też czymś, co powodowało, że ulica, w ogóle cała ulica,

Aleje Jerozolimskie stawała się też taka bardzo nowoczesna,

wielkomiejska z takim sznytem właśnie wielkiej dwudziestowiecznej metropolii.

Budynek, mimo tego, że można powiedzieć,

został zbudowany w ostatniej chwili przed wprowadzeniem socrealizmu,

ów socrealizm przetrwał i jakby na szczęście,

mimo tej wspomnianej samokrytyki,

nikt nie miał pomysłu, żeby jakoś się go z miasta pozbywać.

On funkcjonował doskonale, był domem towarowym przez kolejne dekady.

W 1975 roku CDT spłonął.

Wybuchł tam pożar, który dosyć znacząco uszkodził budynek,

natomiast bardzo szybko został on odbudowany

praktycznie w niezmienionej formie.

No oczywiście zdajemy sobie sprawę z sytuacji jakby ekonomicznej.

Lat 70-tych, ten 75-ty rok były troszkę już inne materiały budowlane,

trochę inne też podejście do architektury,

w związku z czym on może nie odzyskał zupełnie jeden do jeden swojej formy,

natomiast no jakby został odbudowany i wyglądał dalej z punktu widzenia

użytkowników miasta po prostu tak samo i dalej był domem towarowym.

Był tam przez bardzo wiele lat.

Do niedawna właściwie cały budynek CDT-u został przeznaczony

na taki wielki, wielki sklep z akcesoriami rozmaitymi dla dzieci,

więc też całym pokoleniom młodych warszawiaków

kojarzył się ten budynek myślę niezwykle sympatycznie,

bo każde dziecko, które tam było myślę, że zachowało pewne emocje

związane z kilkoma kondygnacjami zabawek na przykład,

które tam można było oglądać i również kupować,

jak ktoś miał rodziców łatwych do negocjacji.

Natomiast w 2013 roku można powiedzieć, że jakiś etap istnienia tego budynku

się skończył, obiekt został sprzedany prywatnemu inwestorowi

i ów prywatny inwestor wykorzystał właściwie sytuację związaną z tym,

że obiekt nie był otoczony ochroną konserwatorską,

była wpisana do rejestru jego konstrukcja.

Natomiast okazało się o wiele za mało, jeśli tak można powiedzieć,

ponieważ budynek de facto został rozebrany,

zostały z niego jakieś marne szczątki

i na bazie tych zachowanych marnych szczątków

zbudowano w jego miejscu nowy obiekt,

który podobnie jak po tym pożarze w latach 70-tych

można uznać, że jest taki sam,

natomiast on już taki sam zupełnie nie jest.

Z jednej strony dlatego, że towarzyszący CDT-owi

stojący na jego tyłach budynek biurowy

zupełnie zmienił swoją formę,

jest już całkowicie nowym obiektem, znacznie większym,

o kompletnie innej architekturze,

ale też i sam budynek.

Myślę, że tutaj te zmiany,

jeżeli się zestawi zdjęcia przed i po,

te zmiany są widoczne,

a co najważniejsze,

budynek zmienił swoją funkcję.

Jest obecnie obiektem biurowym,

z takim tylko handlową powierzchnią w przyziemiu.

Co więcej, te handlowe powierzchnie

są głównie wprowadzone do tej kondygnacji podziemnej,

kiedyś będącej tym takim zapleczem właśnie

transportowo-magazynowym.

Dzisiaj to głównie tam są sklepy.

W związku z czym, no jakby ten charakter też CDT-u,

który został od początku zaprojektowany

jako taki obiekt wielkomiejski,

gwarny, tłoczny,

powodujący, że ulica tętni życiem,

no ten charakter się zmienił.

Po prostu budynek biurowy,

siłą rzeczy takiego ruchu nie generuje,

ponieważ wchodzą do niego ludzie rano

i wychodzą po południu

i właściwie niewiele więcej z tego wynika.

Więc zachowała się forma budynku,

zachowała się jego bryła,

jego mniej więcej skala, gabaryty.

Natomiast dzisiaj CDT nie jest już tym CDT-em,

który w latach czterdziestych,

wyprzedzając reżim socrealistyczny,

Zbigniew Wichnatowicz i Jerzy Romański

zaprojektowali, żeby stworzyć w Warszawie

taki element wielkomiejskiego,

śródmiejskiego życia.

Za tydzień wejdziemy w okres socrealizmu

i pozwolę sobie opowiedzieć nieco o tej krótkiej,

ale jednak dość znaczącej epoce,

która przyniosła kilka bardzo ważnych realizacji

i na przykładzie jednej z nich

opowiemy sobie, jak to było

na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych w Polsce.

Serdecznie zapraszam.

Dekady nowoczesności – odc. 5

O autorze

Anna Cymer

Ostatnie wpisy autora

Pozostałe audycje w tej kategorii

Dekady nowoczesności – odc. 12

Dekady nowoczesności – odc. 11

Dekady nowoczesności – odc. 10

Dekady nowoczesności – odc. 9

Dekady nowoczesności – odc. 8

Dekady nowoczesności – odc. 7