Przejdź do treściPrzejdź do stopki strony
Strona główna Festiwal EUFONIE Muzyka Karpat polskich i słowackich

Muzyka Karpat polskich i słowackich

Tomasz Nowak 12 listopada 2023
Muzyka Karpat polskich i słowackich

W drugim odcinku cyklu podcastów poświęconych Festiwalowi „Eufonie”, dr hab. Tomasz Nowak zabiera nas w etnomuzykologiczną podróż po łuku karpackim. Z podcastu dowiemy się, jak bardzo zróżnicowany jest krąg tamtejszej kultury muzycznej.

Transkrypcja podcastu do pobrania pod tekstem poniżej.

Okazją do opowieści na ten temat jest koncert, który odbędzie się 24 listopada 2023 roku w sali Mała Warszawa. Zespół Pieśni i Tańca Olza wraz z Kapelą Lipka przeprowadzą słuchaczy przez tradycje Beskidu Śląskiego i Cieszyna, Detvy, aż po wschodnie krańce Słowacji, Podhale i Beskid Żywiecki, kończąc na Morawach. Koncert zakończy potańcówka. Bilety są dostępne na stronie Festiwalu „Eufonie”.

Zapraszamy do wysłuchania poprzedniego odcinka serii, który poświęcony był muzyce węgierskich Romów.

Muzyka Karpat polskich i słowackich – transkrypcja podcastu

Transkrypcja odcinka Rozwiń transkrypcję
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.
Dzień dobry Państwu, nazywam się Tomasz Nowak, jestem etnomuzykologiem z Instytutu Muzykologii Uniwersytetu Warszawskiego.
Jest to drugi odcinek podcastów dotyczących etnicznie zabarwionych koncertów tegorocznej edycji festiwalu Eufonie.
W tym odcinku opowiem Państwu o muzyce Karpat i wykonującej ją kapeli Lipka z Beskidu Śląskiego,
która wystąpi podczas festiwalu w piątek 24 listopada bieżącego roku.
Mówiąc o muzyce Karpat polskich i słowackich, mamy na myśli zjawiska, które pod pewnymi względami są sobie bardzo bliskie,
ale jednocześnie pod bardzo wieloma względami są bardzo różnorodne.
Ale mimo przewagi czynników różnicujących społeczności zamieszkujące Karpaty,
odczuwają one pewne pokrewieństwo z pozostałymi.
I choćby tylko z tego powodu trzeba się nad tym zagadnieniem pochylić.
Przede wszystkim jednak pamiętać musimy o tym, że aż do drugiej połowy wieku XIII
tereny położone powyżej 350-400 metrów nad poziomem morza nie były w ogóle zasiedlone.
Przy ówczesnym poziomie wiedzy i technologii rolniczej było to dla ówczesnej ludności zbyt trudne.
Jeśli więc ktoś zapuszczał się w wyżej położone rejony,
to był na ogół łowcą, wojem pełniącym wartę w czatowni albo też kupcem na szlaku.
I właśnie wtedy, począwszy od drugiej połowy XIII wieku do co najmniej pierwszej połowy XVII wieku,
na tereny Karpat leżących obecnie w granicach Polski,
na Słowacji bowiem procesy te zachodziły wcześniej,
zaczęły napływać pierwsze grupy pasterzy wołoskich.
Wołosi, zwani też Wlachami, Olachami,
byli ludnością pochodzącą pierwotnie z Półwyspu Bałkańskiego,
która przemieszczając się wzdłuż łańcuchów górskich poprzez Maramuresz,
Hucurszczyznę i Bojkowszczyznę lub też tereny dawnego Królestwa Węgier
docierały w Bieszczady, Beskidy i Tatry, aż po Bramę Murawską.
Przynieśli ze sobą bogatą kulturę pasterską, która do dziś jest jeszcze obecna,
swój język, którego słowa przetrwały w gwarach karpackich i nazewnictwie lokalnym,
prawo wołoskie, które uformowało wsie i górskie polany,
ale też muzykę i tańce.
Stąd w Karpatach często spotykamy zamiłowanie do śpiewu wielogłosłowego
i jego specyficznych form.
Pochukiwań głosowych zbliżonych do zawołań pasterskich,
meandrującej lub opadającej melodyki,
zawieszenia głosu na fermatach orientalnych w charakterze skal muzycznych,
lidyzmów, punktowanych rytmów, dwumiaru, burdonów.
Charakterystyczna jest też wrażliwość na akustykę brzmienia,
w tym w przestrzeni otwartej, oraz duża wariabilność,
zarówno repertuaru, jak i wykonania.
Interesująca jest obecność instrumentów,
takich jak dudy, dwojnica, trębita,
których występowanie pokrywa się ze szlakiem przemieszczania się wołochów.
To właśnie one zaważyły na stosowanych skalach muzycznych
świadomości akustycznej i harmonicznej.
No i w końcu tańce, zwyrtane, obracane na miejscu,
jak owięzioki, obyrtki, zielone, starowałaskie,
orężne, jak zbójnickie i odzemoki,
popisowe, jak drobne i krzesane.
Powiedzieć trzeba też o wspólnocie wielkiej obszarowo,
ale nie obejmującej całego obszaru,
która wynika z innych wpływów etnicznych.
Nie wszyscy osiedlający się w Karpatach Wołosi
zachowali swoją pierwotną kulturę.
W Bieszczadach i w Beskidzie Niskim,
ale też w okolicach szlachtowej
i odpowiadającym im terenom
po południowej stronie głównej grani Karpat
osiedlali się też zrutenizowani Wołosi,
jak też ciągnący z nimi Rusini.
Tak powstał obszar zamieszkiwany przez Rusnaków,
których w niektórych regionach nazywamy też łemkami i bojkami.
Odróżnia ich język, wiara, ale też nieco odmienny repertuar.
Tańce kozaczkowe, kołomyjkowe, zamiłowanie do pieśni lirycznej,
inny charakter melodyki.
Krom kultury karpackiej semontuje też jeszcze jeden element,
pamięć wspólnoty państwowej czasów monarchii austro-węgierskiej,
a przecież jej dziedzictwem są współdzielone
praktycznie przez wszystkich jej spadkobierców w walce,
sztajery i jakże zróżnicowane Polki.
Nic więc dziwnego, że chociaż granice państw narodowych
powstałych po 1918 roku od ponad wieku dzielą różne społeczności karpackie,
to większość z nich czuje związki z innymi grupami góralskimi
tego potężnego łańcucha górskiego.
Okres panowania austriackiego miał jeszcze jeden ważny rys,
bardzo ważny dla życia muzycznego opisywanego obszaru,
obecność romskich zespołów muzycznych.
Zamknięcie rynku wytwórczego dla Romów
i niechęć do przyjmowania ich w miastach spowodowały,
że zajęli się wytwórstwem, najczęściej kowalstwem
i muzykanstwem na wsiach.
To właśnie Romom, owym mediatorom między muzycznymi światami,
zawdzięczamy rozpowszechnienie się w środowisku wiejskim
zespołów smyczkowych z podziałem na prym, sekund
i rozbudowany harmonicznie bas,
a poza tym wirtuozostwo skrzypcowe i cymbałowe.
To dzięki tym zespołom rozpowszechnił się też czardarz.
Ale mówiłem też o zróżnicowaniu.
Są bowiem regiony, gdzie dudy lepiej się zachowały
i jeszcze dziś możemy spotkać grających na nich do tańca.
Beskid Śląski, Beskid Żywiecki.
Są obszary, gdzie smyczkowy zespół wypracowany przez Romów
ma się bardzo dobrze. Spisz, Podhale, Pieniny.
Lub posługuje się archaiczną praktyką, jak na przykład na Orawie.
Są w końcu obszary niżej położone,
choć przecież zasiedlone w czasach wołoskich wędrówek,
w których już dziś świetnie czuje się klarnet lub trąbka,
na przykład regiony lachowskie.
W ten interesujący świat podczas festiwalu Eufonie
zabierze nas istniejąca już dwie dekady kapela Lipka.
Jest to grupa górali z Beskidu Śląskiego.
Nic więc dziwnego, że szczególną estymą członkowie zespołu
darzą pieśni i muzykę taneczną własnego regionu
i całego Śląska Cieszyńskiego.
Jednakże choć wyniesiona z domu rodzinna mowa jest dla nich świętością,
to muzycznie wykazują się większą otwartością.
W swym dorobku mają bowiem nagrania,
które sięgają po repertuar, instrumenty i stylistykę
wielu innych regionów etnomuzycznych,
a także po klasycyzujące i współczesne środki aranżacyjne.
Kapela Lipka, wspólnie z zespołem pieśni i tańca Olza,
zabierze nas w muzyczno-taneczną wycieczkę po łuku karpackim.
Rozpocznie się ona oczywiście w Beskidzie Śląskim.
Stantąd wyruszymy na południe w kierunku Terchowej,
wsi na styku Małej Fatry i Górki Suckich,
w której przed trzema wiekami urodził się Juraj Janosik.
Słynie ona na Słowacji ze śpiewów wielogłosowych,
wielu aktywnych kapel muzycznych
oraz pogodnego w charakterze repertuaru muzyczno-tanecznego.
Następnie obierzemy kierunek na południe,
gdzie w odległości dwóch godzin drogi samochodem
znajduje się rzadko odwiedzany przez zagranicznych turystów
region Podpolonia.
Tu leży miasto i powiat Detwa,
słynące z bogato zdobionych strojów,
ogromnych, nisko brzmiących fujar
oraz zwyczaju rozkazowaczek,
stanowiącego swego rodzaju współzawodnictwo
pomiędzy zamawiającym melodię tancerzem,
a odpowiadającym mu muzykiem.
Z kolei wybierzemy się na północny wschód Słowacji,
który zamieszkuje ludność Rusnacka,
Łemkowie i Bojkowie,
kultywująca do dziś swoje nastrojowe pieśni.
Nie zabraknie też pieśni i tańców Romów,
którzy zamieszkują we wszystkich regionach Słowacji.
Droga powrotna naszej podróży
powiedzie przez bardziej nam znane Podhale
i Beskid Żywiecki,
a zakończymy ją na Morawach,
słynących w Czechach ze swoich pieśni.
W następnym podcaście opowiem Państwu
o zespole pieśni i tańca Olza
z czeskiego Cieszyna,
działającym przy Polskim Związku Kulturalno-Światowym
w Republice Czeskiej.
Będzie to dla mnie też pretekstem,
by opowiedzieć o zespołach pieśni i tańca
i być może przełamać parę mitów narosłych wokół nich.
Piąty Międzynarodowy Festiwal Muzyki
Europy Środkowo-Wschodniej Eufonie.
Od 17 do 25 listopada w Warszawie.
Audycje kulturalne.
W dobrym tonie.
Audycje Kulturalne są projektem realizowanym przez Narodowe Centrum Kultury.

Pozostałe audycje w tej kategorii

Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

Na wystawie pt. „George Sand (1804-1876). W kalejdoskopie życia i sztuki” zgromadzono unikatowe pamiątki związane z Artystką, które przekonują, że była wszechstronną humanistką, w wielu kwestiach wyprzedzającą swoją epokę. Celem twórców ekspozycji było przedstawienie Sand, jako kobiety wielu zainteresowań, pasji i talentów, która niezasłużenie jest przedstawiana przede wszystkim jako „partnerka… Czytaj dalej o Idea, twórczyni, kobieta – wyjątkowy portret George Sand w Żelazowej Woli

„Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

„Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

Interaktywna, dwujęzyczna mapa pozwala poznać skomplikowaną biografię oraz twórczość Mieczysława Wajnberga, jednego z najwybitniejszych kompozytorów XX wieku. Uniwersum będzie rozwijane, w miarę dalszych ustaleń dotyczących jego życiorysu. Mieczysław Wajnberg był kompozytorem polsko-żydowskiego pochodzenia. Urodził się w Warszawie, gdzie wraz z rodzicami i siostrą mieszkał w kamienicy przy ul. Żelaznej 66. Czytaj dalej o „Wyciąganie historii z pamięci”: Uniwersum Wajnberga

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

Najnowsza wystawa w Muzeum Historii Polski przybliża muzykę rozrywkową lat 1944-1989, skupiając się nie tylko na najważniejszych wydarzeniach ze świata sztuki. Twórcy pokazują też, jakie funkcje muzyka pełniła w życiu Polaków i w jaki sposób próbowały ją wykorzystywać ówczesne władze. Ekspozycja „Za czym kolejka ta stoi? PRL w muzycznym zwierciadle”… Czytaj dalej o „Muzyka była sposobem reagowania na świat” – PRL w muzycznym zwierciadle

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

„Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Muzycy zamiast na scenie filharmonii pojawiają się na placach zabaw, skwerach, przy piaskownicach. W ten sposób spotykają się z nowymi odbiorcami muzyki klasycznej „u nich”, w najbardziej naturalnym dla słuchaczy kontekście. I pokazują, że ten rodzaj sztuki nie musi onieśmielać. Ogólnopolski projekt „Bach w piach” – cykl muzyczno-edukacyjnych flashmobów w przestrzeniach… Czytaj dalej o „Bach w piach”: muzyka wychodzi z sal koncertowych

Król Tanga

Król Tanga

  Tadeusz Miller – pieśniarz powojennego Szczecina Słuchacze mylili go z Mieczysławem Foggiem, on sam cenił twórczość Binga Crosby’ego. Choć płyty z wykonywanymi przez niego tangami sprzedawały się w tysiącach egzemplarzy, przedwczesna  śmierć sprawiła, że Tadeusz Miller na całe dekady został zapomniany. Zmienia się to m.in. za sprawą poświęconej mu… Czytaj dalej o Król Tanga

„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

„Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina

Nowa wystawa w Filharmonii Łódzkiej poświęcona jest niezwykłej relacji jej patrona z rodzinnym miastem. Przywołuje początki jego muzycznej drogi, prezentuje też artystyczną aktywność w mieście swojego urodzenia, w którym koncertował aż 34 razy. Nazywany królem pianistów i obywatelem świata, podziwiany i oklaskiwany na obu półkulach, wspominając lata artystycznej kariery, wydarzenia,… Czytaj dalej o „Wszystko się tu stało” – Łódź Artura Rubinsteina