WEBVTT

1
00:00:01.390 --> 00:00:05.090
Audycje kulturalne. W dobrym tonie.

2
00:00:05.680 --> 00:00:12.630
To są audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury przy mikrofonie Aleksandra Galant.

3
00:00:12.810 --> 00:00:23.090
Mam nadzieję, że słyszycie skrzypienie podłogi, a skrzypienie podłogi, drewnianej podłogi najczęściej nasuwa nam, jak mam nadzieję, skojarzenie z muzeami, a na pewno z wystawami.

4
00:00:23.190 --> 00:00:29.810
I dzisiaj właśnie na takiej się znajdujemy. Wystawa nazywa się Formy Obecności. Sztuka Łemków Rusinów Karpackich.

5
00:00:29.810 --> 00:00:35.990
Ich wystawa do końca czerwca prezentowana jest w Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie.

6
00:00:36.190 --> 00:00:42.850
Dzisiaj o tej ekspozycji będę miała przyjemność rozmawiać z jej twórcami, z panią Agnieszką Kleszcz oraz panem Michałem Szymko.

7
00:00:42.890 --> 00:00:44.210
Witam w audycjach kulturalnych.

8
00:00:44.350 --> 00:00:44.790
Dzień dobry.

9
00:00:45.010 --> 00:00:45.970
Dobry den, dzień dobry.

10
00:00:46.450 --> 00:00:53.510
Zastanawiałam się od jakiego pytania zacząć, bo miałam dwa w głowie, ale zacznę od tego, które przyszło mi do głowy teraz jako pierwsze.

11
00:00:53.510 --> 00:01:05.030
Sztuka Łemków Rusinów Karpackich wydaje mi się, że budzi przede wszystkim skojarzenia ze sztuką ludową, z taką sztuką trochę zanikającą, być może z rzemiosłem artystycznym.

12
00:01:05.130 --> 00:01:13.690
Natomiast wydaje mi się, że Państwa wystawa udowadnia, że nie tylko o tym rodzaju piękna mówimy i to nie jest tylko taka sztuka i nie warto jej do tego zawężać.

13
00:01:13.690 --> 00:01:29.190
Połączyliśmy sztukę profesjonalną, tak zwaną nieprofesjonalną i także rzemiosło i w tej pierwszej sali, w której się znajdujemy, która przywołuje pamięć o Łemkowynie i też pamięć różnych wydarzeń historycznych dotyczących tej społeczności,

14
00:01:29.410 --> 00:01:42.970
mamy zbiór obiektów z Państwowego Muzeum Etnograficznego, często bezimiennych, czyli nie mamy tutaj danych co do twórców, tych haftów, krywulki czy czepców,

15
00:01:42.970 --> 00:01:55.930
ale niektóre nazwiska się pojawiają, takie jak Julia Chomka, Anna Pałyńska, Aleksandra Polańska-Chryńczuk, więc mamy informacje na temat twórczyń zazwyczaj tych obiektów muzealnych

16
00:01:55.930 --> 00:02:04.490
i dla nas to także jest twórczość artystyczna, tak jak obrazy, rzeźby, które możemy zobaczyć w dalszych częściach wystawy.

17
00:02:04.650 --> 00:02:11.550
Myślę, że taki element typowy dla sztuki Łemków, który kojarzymy powszechnie, to jest haft, charakterystyczny haft na koszulach.

18
00:02:11.550 --> 00:02:21.610
Ja tutaj kątem oka też już go zobaczyłam, ale znów takich elementów charakterystycznych, typowych dla, nie wiem czy mogę powiedzieć, że dla tej grupy, jest chyba zdecydowanie więcej.

19
00:02:21.930 --> 00:02:32.450
Oczywiście haft krzyżykowy w tych kolorach takich związanych z karpatami, czyli czerwony, zielony, niebieski, żółty z charakterystycznymi motywami,

20
00:02:32.450 --> 00:02:41.290
ale także krywulka, czyli biżuteria koralikowa, to dosyć popularna teraz sztuka, która nie zanika, wręcz się rozwija.

21
00:02:41.900 --> 00:02:51.930
Oraz pisanki możemy tutaj znaleźć. Pisanki tworzone metodą batikową, czyli nakładaniem warstw barwnika i wosku.

22
00:02:52.500 --> 00:02:57.880
To jest taka charakterystyczna właśnie dla Łemków też metoda tworzenia pisanek.

23
00:02:57.880 --> 00:03:04.720
Sztuka, o której rozmawiamy, nie tylko w kontekście Łemków, Rusinów, Karpackich, wydaje się sztuką z przeszłości,

24
00:03:04.840 --> 00:03:11.620
taką sztuką trochę ginącą, której przedstawiciele czy twórcy są już w mniejszości, o której raczej pielęgnuje się pamięć.

25
00:03:11.720 --> 00:03:15.540
Ale czy także tak jest w tym przypadku, czy wręcz przeciwnie?

26
00:03:15.680 --> 00:03:20.700
To są jakieś takie tożsamościowe elementy, które wciąż można obserwować.

27
00:03:20.700 --> 00:03:26.720
Wspomniała Pani na bardzo ważny kontekst, a mianowicie na połączenie przeszłości i teraźniejszości.

28
00:03:26.860 --> 00:03:30.480
Dlatego, że ta wystawa pokazuje sztukę rusińską.

29
00:03:30.860 --> 00:03:34.080
Ja też na potrzeby tego naszego dzisiejszego spotkania będę mówić rusińską,

30
00:03:34.220 --> 00:03:37.500
żeby też mieli Państwo to poczucie, że Łemkowski równa się rusiński.

31
00:03:37.720 --> 00:03:39.560
Stąd też taki tytuł wystawy.

32
00:03:39.700 --> 00:03:47.340
I tutaj mamy pokazaną naszą sztukę, mówię to jako Łemko, od XVI wieku aż do 2025 roku.

33
00:03:47.340 --> 00:03:50.620
Czyli mamy cały przekrój historii sztuki rusińskiej.

34
00:03:50.760 --> 00:03:58.760
I z jednej strony nie mogliśmy nie pokazać na tej wystawie prac, obiektów z kolekcji Państwowego Muzeum Etnograficznego.

35
00:03:58.920 --> 00:04:02.260
Dlatego, że oczywiście patrzymy na nie w kontekście rzemiosła.

36
00:04:02.400 --> 00:04:08.800
Natomiast gdy wejdą Państwo jeszcze głębiej, to zobaczą Państwo z jak wielu detali te obiekty się składają.

37
00:04:08.860 --> 00:04:13.620
Mamy na przykład okucie na dyszer, na którym ktoś chciał nanieść formy artystyczne.

38
00:04:13.700 --> 00:04:15.600
Mamy tam takie, możemy podejść nawet bliżej.

39
00:04:15.600 --> 00:04:17.620
Po skrzypimy, bardzo chętnie.

40
00:04:17.700 --> 00:04:18.180
Po skrzypimy.

41
00:04:18.640 --> 00:04:24.460
I na tym okucie na dyszel mamy, tak jak Państwo się przyjrzą, mamy takie delikatne elementy zdobienia.

42
00:04:24.660 --> 00:04:28.380
Niby to jakieś słońce, niby to kwiatki, niby to jakieś listki.

43
00:04:28.740 --> 00:04:33.700
Więc tutaj na większości tych obiektów są też formy artystyczne, co jest bardzo ważne.

44
00:04:33.820 --> 00:04:38.790
A tym samym te obiekty wchodzą nam w dialog na przykład z obrazem z 1820 roku.

45
00:04:39.460 --> 00:04:42.100
Praca Josefa Mikroszika, Mężczyzna z książką.

46
00:04:42.100 --> 00:04:44.460
I by pokazać to nasze dziedzictwo.

47
00:04:45.060 --> 00:04:52.230
I tutaj świadomie podjęliśmy taką decyzję, że nie chcemy pokazać w sposób chronologiczny od XVI wieku aż do współczesności.

48
00:04:52.980 --> 00:04:59.060
Tylko zależało nam na tym, żeby te obiekty, prace, które są prezentowane podzielić tematycznie.

49
00:04:59.060 --> 00:05:06.260
Stąd pierwsza stara to jest Pamięć, druga to jest Tożsamość, trzecia to jest Transpop i czwarta to jest Praca Przemoc i Pamięć, Troty Nieznalskiej.

50
00:05:06.500 --> 00:05:14.260
By pokazać tę kategorię pogranicza, to niedopasowanie, ale też to, że tej naszej sztuki na wystawach praktycznie nie było.

51
00:05:14.440 --> 00:05:18.480
A gdy ona była, to była w kontekstach właśnie sztuki ludowej.

52
00:05:18.480 --> 00:05:24.860
I tutaj jestem szczególnie szczęśliwy, dlatego że widzę i młodych ludzi, i starszych, i widzę tak naprawdę wszystkich.

53
00:05:25.240 --> 00:05:30.300
I nikt o tę wystawę nie pytał, a jak się okazuje wiele osób jej po prostu potrzebowało.

54
00:05:30.520 --> 00:05:35.160
Wspomniał Pan o bardzo trudnym wątku, który też chciałabym, żebyśmy omówili w naszych rozmowach.

55
00:05:35.240 --> 00:05:40.860
Mianowicie ten kompletny brak, nie wiem czy mógł powiedzieć, zainteresowania, czy raczej reprezentacji przez wiele lat.

56
00:05:40.860 --> 00:05:47.220
Bo przecież sztuka rusińska, sztuka łemkowska przez wiele lat pozostawała poza tym głównym nurtem.

57
00:05:47.340 --> 00:05:49.720
Zresztą mam nadzieję, że ta wystawa to zmieni.

58
00:05:49.800 --> 00:05:53.820
Natomiast trudno mówić, że ta sytuacja już uległa jakiejś dużej metamorfozie.

59
00:05:54.080 --> 00:06:00.260
Podejrzewam, że może tak dziać się również dlatego, że historia łemków tutaj, m.in. w Polsce, to jest bardzo trudna historia.

60
00:06:01.040 --> 00:06:04.400
Asymilacje, przesiedlenia, wysiedlenia, akcja Wisła, obóz.

61
00:06:04.660 --> 00:06:06.520
To jest po prostu kawałek trudnej historii.

62
00:06:06.520 --> 00:06:12.440
I zastanawiam się, czy to jest główny, czy też jedyny, czy jeden z wielu powodów, dla którego tej sztuki po prostu nie znamy.

63
00:06:12.580 --> 00:06:19.880
Na początku dodam, że myślę sobie, że w ogóle cała wystawa też powoduje, że odbiorcy niektórzy czują się dość niekomfortowo.

64
00:06:20.020 --> 00:06:28.900
Dlatego, że jednak Pani ostatnio podchodzi i mówi, że brakowało mi mapy, brakowało mi właśnie wytłumaczenia, do czego właściwie służyło czułęko tkackie.

65
00:06:29.040 --> 00:06:31.180
I zaczęliśmy rozmawiać i ja mówię, Pani co?

66
00:06:31.180 --> 00:06:36.680
Idąc na wystawę sztuki łemkowskiej, od razu Pani się w te ramy wystawy etnograficznej, sama siebie wprowadza.

67
00:06:36.880 --> 00:06:41.120
I oczekuję, że ta wystawa, którą pokazujemy, będzie to wystawa kolejna etnograficzna.

68
00:06:41.580 --> 00:06:44.800
Widzą Państwo, to nie jest tak, że wystaw sztuki łemkowskiej, rusińskiej nie było.

69
00:06:45.060 --> 00:06:47.460
Te wystawy były, ale one były dużo mniejsze.

70
00:06:47.840 --> 00:06:52.800
Były najczęściej tworzone, robione naszym sumptem, często niedofinansowane.

71
00:06:52.800 --> 00:07:02.360
Ale pamiętam teraz, gdy tworzyłem wystawę w Etnocentrum Ziemi Krośnijskiej, to praca nad tą wystawą nie wyglądała w taki sposób jak tutaj, w wielkiej państwowej instytucji.

72
00:07:02.540 --> 00:07:05.180
I myślę, że ta reprezentacja jest szczególnie potrzebna.

73
00:07:05.300 --> 00:07:06.720
Ale dlaczego taki wystaw nie było?

74
00:07:07.040 --> 00:07:10.660
Myślę, że powinniśmy to pytanie skierować do instytucji kultury.

75
00:07:11.080 --> 00:07:11.660
Dlaczego?

76
00:07:11.660 --> 00:07:24.820
Mówię to też jako historyk sztuki, dlatego że ja sam z pomysłem tej wystawy, ja zwracałem się do moich znajomych, historyków, historyczek sztuki i bardzo często słyszałem iść do etnograficznego, iść do etnograficznego.

77
00:07:24.980 --> 00:07:35.940
I jak się okazuje, to etnograficzne muzeum było miejscem w połowie spotkań, miejscem bardzo ważnym, które podjęło bardzo ryzykowną decyzję, by pokazać w swojej przestrzeni wystawę o sztuce.

78
00:07:36.320 --> 00:07:41.160
I ja to bardzo wyraźnie podkreślam, że to jest wystawa o sztuce, po prostu.

79
00:07:41.160 --> 00:07:48.160
To nie jest wystawa, która ma nam mówić o etnogenezie Łemku, to nie jest wystawa, która ma nam mówić o tym, do czego służyło członko tkackie.

80
00:07:48.320 --> 00:07:52.900
To nie jest wystawa, która ma nas zaznajomić z kontekstem na przykład cerkiewnym.

81
00:07:53.060 --> 00:07:56.480
Te prace musimy sobie odrobić w domu albo na oprowadzaniu.

82
00:07:56.740 --> 00:07:58.960
To jest wystawa o sztuce, po prostu.

83
00:07:59.420 --> 00:08:10.740
Jestem tak niesamowicie zaskoczony tym pięknym odbiorem przez publiczność, dlatego że ja nie ukrywam, że przygotowując się do tej wystawy, miałem z tyłu głowy, a może jednak nikt nie przyjdzie,

84
00:08:10.740 --> 00:08:12.000
albo może przyjdzie mało osób.

85
00:08:12.600 --> 00:08:15.840
I to wszystko mnie bardzo o nie śmiera, co się dzieje wokół właśnie tej wystawy.

86
00:08:16.140 --> 00:08:25.420
Ja myślę, że wielką innowacją jest właśnie i dla nas to spojrzenie Michała, spojrzenie historyka sztuki, spojrzenie Łemka, czyli od wewnątrz tej grupy.

87
00:08:25.420 --> 00:08:28.840
A wystawy etnograficzne oczywiście były.

88
00:08:29.400 --> 00:08:42.180
Najważniejsza wystawa to wystawa z 1984 roku w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu, stworzona przez Antoniego Krocha w silnej takiej współpracy ze społecznością Łemkowską.

89
00:08:42.420 --> 00:08:48.340
Tylko to właśnie wystawa historyczno-etnograficzna, a nasza jest wystawą sztuki.

90
00:08:48.340 --> 00:08:58.560
Też wiemy, że w Słowacji na przykład była wystawa sztuka podkarpackiej Rusi, więc jest to jakaś część też tej historii sztuki rusińskiej.

91
00:08:58.980 --> 00:09:05.020
Ta wystawa jest przekrojowa i właśnie prowadzi nas w takie nieoczywiste konteksty i połączenia.

92
00:09:05.240 --> 00:09:10.100
I muszę dodać, że oprócz oczywiście sztuki rusinów karpackich, mamy na tej wystawie dwóch gości.

93
00:09:10.100 --> 00:09:17.520
Mamy Polaka Antoniego Krocha, tak jak Agnieszka wspomniała, to są fotografie pana Antoniego, to jest ten dobry przykład etnografii.

94
00:09:17.960 --> 00:09:21.680
Natomiast na tych fotografiach mogą Państwo zobaczyć to nasze Łemkowskie dziedzictwo.

95
00:09:21.840 --> 00:09:30.440
Z jednej strony niszczone, bo widzimy sceny niszczenia naszych cerkwi, krzyży kamiennych, ale z drugiej strony mogą Państwo zobaczyć tę siłę naszej kultury.

96
00:09:31.020 --> 00:09:34.320
Sceny rozpalenia Watry Łemkowskiej, czy wybory misł Łemkowyna.

97
00:09:34.320 --> 00:09:43.120
I mamy jeszcze drugą gościnie, jest to paracka płytka Hory Cwit z Karpat Ukraińskich, bo huculi galicyjscy, oni nie wchodzą w ten kontekst rusinów karpackich,

98
00:09:43.340 --> 00:09:53.320
ale nam zależało bardzo na tym, żeby pokazać jej głos właśnie w kontekście Karpat, dlatego że druga sala, ona jest taką afirmacją właśnie do Karpat, do bycia tam.

99
00:09:53.520 --> 00:09:56.140
Też chcieliśmy to sąsiedztwo wzajemne pokazać.

100
00:09:56.380 --> 00:10:02.160
Oczywiście mamy ten główny głos, niesiemy, ale ta dwójka gości też jest myślę tutaj szczególnie ważna.

101
00:10:07.630 --> 00:10:11.830
Jeżeli Państwo się zgodzą, proponuję, żebyśmy przeszli dalej do kolejnej sali.

102
00:10:14.300 --> 00:10:15.840
Przechodzimy za kotarem.

103
00:10:16.200 --> 00:10:17.360
Niezwykłą kotarem.

104
00:10:17.600 --> 00:10:18.640
Z zębem czasu.

105
00:10:18.960 --> 00:10:28.620
Kotarem, które trochę wprowadza nas w taką rzeczywistość diaspory i społeczności rusińskich, funkcjonujących poza tą kolebką karpacką.

106
00:10:28.620 --> 00:10:33.780
I mamy tutaj rusinów panońskich, czyli żyjących w dzisiejszej Serbii i Chorwacji.

107
00:10:34.360 --> 00:10:40.060
Miejscowość ruski Krystur, która jest przedstawiona na wideo stworzonym przez Dariana Hardiego.

108
00:10:40.340 --> 00:10:55.900
Ta grupa wzięła się z takiego przesiedlenia już XVIII-wiecznego, kiedy to Cesarstwo Habsburskie w wyniku Traktatu Karłowickiego zyskało ziemię od Imperium Osmańskiego i osiedliło tam m.in. rusinów.

109
00:10:55.900 --> 00:11:11.040
A Darian w takiej perspektywie dwoistej pokazuje z jednej strony właśnie życie codzienne, miejscowości ruski Krystur, a także protesty dowodzone przez studentów, które w ostatnich latach w Serbii mają miejsce i w których rusini także biorą udział.

110
00:11:11.040 --> 00:11:26.940
I to jest bardzo ważne, żeby też tutaj wspomnieć o tym, że Darian Hardi, artysta też podkreśla, że te protesty, one nie dotyczą tylko i wyłącznie studentów, ale on kameruje te sceny z codzienności rusinów mieszkających właśnie w Serbii.

111
00:11:26.940 --> 00:11:38.640
Ale pokazuje też transparenty. To nie są transparenty, które są krzyczące, które mają hasła. Zobaczymy Państwo w trzeciej sali. Są to artystyczne transparenty, które też nawiązują do tych pokojowych protestów.

112
00:11:38.900 --> 00:11:50.800
Natomiast sam Darian mówi, że nam los w Serbii nie jest obojętny. Serbia jest naszym domem i kręci, filmuje te sceny jakby z takiego strachu, że kiedyś historia może zapomnieć.

113
00:11:50.800 --> 00:12:06.980
Będziemy oczywiście pamiętać te wielkie, ogromne rzesze ludzi, które wychodzą na ulicę, ale ten malusieńki głos tych kilkunastu rusinów w tej małej swojej wsi, oni też tam wychodzą i też biorą udział w tym, co tam się dzieje, w tej historii współczesnej.

114
00:12:07.260 --> 00:12:14.180
Na ścianie przed nami znajdują się fotografie. Czy to są fotografie, o których już Państwo wspominali?

115
00:12:14.180 --> 00:12:23.140
Z jednej strony tak, dlatego, że po prawej stronie zobaczą Państwo fotografie właśnie pana Antoniego Krocha, ale po lewej są szczególne fotografie.

116
00:12:23.380 --> 00:12:30.020
Mówię szczególne dlatego, że autorką jest Katarzyna Szweda, nasza łemkowska poetka i fotografka.

117
00:12:30.200 --> 00:12:36.320
Zobaczą Państwo na nich pustkę i ta pustka jest takim motywem, który nam się wielokrotnie pojawia.

118
00:12:36.320 --> 00:12:44.240
Czy to na obrazach, czy w rzeźbie, czy właśnie tutaj w fotografiach i my od tej pustki nie uciekniemy, będąc na tej wystawie.

119
00:12:44.700 --> 00:12:54.320
I tutaj też zależało mi na tym szczególnie, żeby ta pustka była w tej pierwszej części otwierającej, żeby była tym motywem, który będzie szedł z nami aż do końca, aż do tej czwartej sali,

120
00:12:54.740 --> 00:13:00.100
bo tam też patrząc na twarze deportowanej ludności, zobaczą Państwo po prostu pustkę.

121
00:13:00.100 --> 00:13:10.340
I możemy podejść kawałeczek dalej, bo tutaj też jest myślę szczególny głos, głos amerykański, praca Aleksandry Bodnarczu.

122
00:13:10.700 --> 00:13:14.180
Praca szczególna dlatego, że składa się z trzech części.

123
00:13:14.640 --> 00:13:19.680
Pierwszą są fotografie rodzinne, które pokazują sceny z życia Aleksandry.

124
00:13:20.120 --> 00:13:26.200
Cały koncept scenograficzny polegał na tym, że chcieliśmy tu stworzyć taki zakątek, że czujemy się niby w domu.

125
00:13:26.200 --> 00:13:33.600
I Aleksandra w tej drugiej części opowiada nam o swojej historii, o wychodzeniu do swojej tożsamości rusińskiej.

126
00:13:33.920 --> 00:13:38.600
W trzeciej części widzimy taniec. Aleksandra jest choreografką, tancerką.

127
00:13:39.040 --> 00:13:44.580
Sama w kontekście amerykańskim stworzyła Dom Aden Studio, uczy tańców, też m.in. tańców rusińskich.

128
00:13:45.020 --> 00:13:54.800
I zaprasza do współpracy swoje dwie koleżanki tancerki i tworzy choreografię inspirowaną mocno tym, jak tańczyła jej prababka, jak tańczyła jej babka.

129
00:13:54.800 --> 00:13:58.760
Ten taniec odbywa się w kontekście Karpat w Słowacji.

130
00:13:59.140 --> 00:14:02.000
Widzimy naturę, słyszymy piosenkę Mamko Moja Luba.

131
00:14:02.280 --> 00:14:06.020
Niby taki lezwie słyszalny, ale wciąż głos tli się nam.

132
00:14:06.180 --> 00:14:10.960
Czy będziemy w drugiej sali, czy w trzeciej, czy w pierwszej, ta Mamko Moja Luba, ona przenika.

133
00:14:11.260 --> 00:14:16.720
Nie jest bardzo wyraźna, ale tak jakby chciała przejść, chciała wejść na powierzchnię.

134
00:14:16.880 --> 00:14:18.980
I to był też szczególny zabieg.

135
00:14:19.340 --> 00:14:20.780
Muzyka też jest dla nas bardzo ważna.

136
00:14:20.880 --> 00:14:23.100
Muzyka jest częścią naszej bytności.

137
00:14:23.100 --> 00:14:27.320
I moja prababcia, gdy jej było smutno śpiewała, gdy była szczęśliwa, śpiewała.

138
00:14:27.880 --> 00:14:33.840
I tak to też jest u mnie w rodzinie, ale też wiem, że u innych Rusinów, że cokolwiek by się nam nie działo w życiu, my po prostu śpiewamy.

139
00:14:33.960 --> 00:14:39.900
Ta pieśń Mamko Moja Luba trochę odnosi nas do w ogóle matek łemkowskich, matek rusińskich,

140
00:14:40.040 --> 00:14:46.880
które dbały o przekaz tradycji, o to, by po wysiedleniach w innych miejscach ich dzieci pamiętały, skąd pochodzą.

141
00:14:46.880 --> 00:14:51.900
I mamy właśnie w okolicy tego wideo portret matki Mykołaja Fedaka.

142
00:14:52.280 --> 00:15:00.820
Historia wysiedlenia, czyli wymiany ludności między ZSRR a Polską w 1944-1946.

143
00:15:01.240 --> 00:15:06.760
I właśnie rodzina Mykołaja Fedaka wtedy wyjechała do miejscowości Tawria w Ukrainie.

144
00:15:06.760 --> 00:15:12.980
I może Michał opowie, ponieważ sam słyszał od żony Mykołaja Fedaka tę historię rodzinną.

145
00:15:13.100 --> 00:15:18.260
Jest to dość dotykająca historia, dlatego że kreśliła mi ją żona artysty Rita Fedak.

146
00:15:18.600 --> 00:15:25.120
Ja właściwie do tej pory nie rozumiem i dlatego też nie wie, dlaczego rodzina wyjeżdża do Ukrainy Radzieckiej.

147
00:15:25.540 --> 00:15:29.380
Ciężko mówić o dobrowolnym wyjeździe, bo pamiętałem, że to była propaganda radziecka,

148
00:15:29.620 --> 00:15:32.760
a oni byli dość bogatą rodziną wolchowców, mieli sporo ziemi.

149
00:15:33.140 --> 00:15:35.640
Natomiast podejmują decyzję, że wyjeżdżają.

150
00:15:35.640 --> 00:15:39.300
I proszę Państwa, w Tawri sytuacja życiowa była tragiczna.

151
00:15:39.360 --> 00:15:45.480
Panowała epidemia malarii i jak wspominała Rita, tutaj też Państwo zobaczą tuż obok portretu matki

152
00:15:45.480 --> 00:15:51.800
całą rodzinę, która jest tuż po tej wywózce i panowała tam epidemia malarii.

153
00:15:51.940 --> 00:15:58.600
I sytuacja była tak tragiczna, że ojciec Mykołaja widział ciała, które leżą przy rowie, przy drodze

154
00:15:58.600 --> 00:16:03.580
i nosił ze sobą taką malutką łopatkę na wypadek, gdyby ktoś z rodziny zmarł.

155
00:16:03.580 --> 00:16:07.140
Żeby to ciało nie leżało, rzucone, tylko żeby pochować.

156
00:16:07.380 --> 00:16:13.420
I pamiętam, zapytałem Rity, czy Mykołaj kiedykolwiek mówił, czy w ogóle rozmawiał z tatą na ten temat.

157
00:16:13.820 --> 00:16:18.520
Natomiast Rita powiedziała, że to była dla nich tak trudna historia, że oni nie chcieli o tym mówić.

158
00:16:19.000 --> 00:16:21.460
Mama bardzo dużo opowiadała o życiu wolchowcu.

159
00:16:21.700 --> 00:16:23.600
O tym świecie, który zostawiła.

160
00:16:23.600 --> 00:16:30.280
Myślę sobie, że patrząc też na jej twarz, to mogą Państwo poczuć też ten ogromny ból tej utraty ojczyzny.

161
00:16:30.460 --> 00:16:34.520
Bo mama Mykołaja do końca swojego życia wierzyła, że uda im się wrócić.

162
00:16:34.880 --> 00:16:38.140
Oni w ogóle z tej Tawrii bardzo szybko chcieli wracać do Polski.

163
00:16:38.500 --> 00:16:42.000
Nie wiem, kto wpadł na pomysł, żeby wziąć ze sobą pięć butelek samogony.

164
00:16:42.480 --> 00:16:44.340
Natomiast te butelki im życie uratowały.

165
00:16:44.400 --> 00:16:48.100
Dlatego, że dzięki nim udało im się zdobyć miejsce w pociągu do Lwowa.

166
00:16:48.100 --> 00:16:52.260
No i myśleli, że z Lwowa dojadą do Polski z powrotem do domu, do Olchowca.

167
00:16:52.460 --> 00:16:54.240
Natomiast niestety krańce były zamknięte.

168
00:16:54.820 --> 00:16:56.420
Nie mogli dotrzeć do Polski.

169
00:16:56.620 --> 00:17:04.160
I mama Mykołaja, tak też wspomina Rita, do końca wierzyła, że przed te ostatnie lata swojego życia spędzi już tam w Olchowcu.

170
00:17:04.320 --> 00:17:05.140
Na Łemkowynie.

171
00:17:05.280 --> 00:17:06.380
Natomiast nie udało jej się.

172
00:17:06.520 --> 00:17:08.400
Zmarła pokolicy Mikołajowa.

173
00:17:08.660 --> 00:17:11.320
Losy Mykołaja rzuciły go do Mołdawii, do Kiszyniowa.

174
00:17:11.500 --> 00:17:15.560
Więc gdy patrzymy na kontekst naszego rozproszenia, to wymieniamy państwa.

175
00:17:15.720 --> 00:17:16.660
I wymieniamy je długo.

176
00:17:16.660 --> 00:17:18.260
No, Mołdawii nie było.

177
00:17:18.560 --> 00:17:20.120
Natomiast ta Mołdawia się też pojawiła.

178
00:17:20.220 --> 00:17:28.180
Dlatego, że podczas moich badań nad doktoratem udało mi się dotrzeć do informacji, że dwóch chłemkowskich artystów żyło i tworzyło w Mołdawii.

179
00:17:28.440 --> 00:17:32.260
To był Mykołaj Freda, którego prace państwo oglądają malarskie, szkice.

180
00:17:32.640 --> 00:17:33.840
Ale też to był Andrzej Kopcza.

181
00:17:34.000 --> 00:17:37.320
W pierwszej sali wita nas jego tkany dywan ręcznie.

182
00:17:37.620 --> 00:17:40.120
Więc wiemy, że mieliśmy dwójkę artystów.

183
00:17:40.220 --> 00:17:42.100
Przeszliśmy do kolejnej sali.

184
00:17:42.100 --> 00:17:48.900
Tutaj oprócz obrazów na ścianach możemy oglądać rzeźby, figury, przedstawienia postaci.

185
00:17:49.060 --> 00:17:50.140
I makiety.

186
00:17:50.280 --> 00:17:56.920
I proszę państwa, jest taka praca szczególna, dlatego że o Janie Michalaku też jeszcze do niedawna nie wiedzieliśmy.

187
00:17:56.920 --> 00:18:04.140
Natomiast dzięki badaniom, też nad moją pracą doktorską, udało mi się dotrzeć do Wrocławskiego Muzeum Etnograficznego.

188
00:18:04.240 --> 00:18:11.900
I tam dzięki Marcie Derejczyk, ówczesnej pracowniczce muzeum, obecnej kierowniczce Muzeum Etnograficznego, która do tego mojego maila,

189
00:18:12.120 --> 00:18:19.580
widzą państwo, zwykły doktorant pisze maila, poświęciła mi czas i odpisała, że mamy w kolekcji makiety Jana Michalaka.

190
00:18:19.580 --> 00:18:29.180
I dzięki temu, że odpisała, dzisiaj wiemy, myłemkowie, ale też wiem, że makiety Jana Michalaka mają być na stałej ekspozycji w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu.

191
00:18:29.560 --> 00:18:33.340
Wie bodajże, że pamięć o Michalaku będzie.

192
00:18:33.620 --> 00:18:38.680
I tutaj mogą państwo zobaczyć scenę właśnie wypieczenia, tworzenia chleba.

193
00:18:38.940 --> 00:18:45.000
Taka też bardzo dotykająca, tak jak większa część prac w tej drugiej sali, dlatego że tutaj podglądamy.

194
00:18:45.000 --> 00:18:52.960
Z jednej strony to życie codzienne, bo podglądamy na przykład scenę kopania ziemniaków, czy sceny, gdy Rusinki piorą w rzece,

195
00:18:53.200 --> 00:19:00.440
ale podglądamy też takie nie do końca szczęśliwe historie, dlatego że patrzę teraz na prace Michała Sirika,

196
00:19:00.900 --> 00:19:09.240
jakie przyjechały do nas z Narodowej Galerii w Bratysławie i tam w pierwszej pracy widzimy w centrum młodą dziewczynę, Rusinkę, która płacze.

197
00:19:09.240 --> 00:19:15.500
Widzimy, że nie chce wyjść za mąż i dwie kobiety, które siedzą przy stole też są smutne, nieobecne.

198
00:19:15.660 --> 00:19:17.280
Tak jakby rozumiemy twój los.

199
00:19:17.680 --> 00:19:21.340
Muszą państwo też w kontynuacji do tej pierwszej pracy spojrzeć na drugą.

200
00:19:21.620 --> 00:19:28.160
Mamy scenę wesela i tutaj jedzie wóz zaprzeżony końmi i wszyscy się cieszą z wyjątkiem tej młodej dziewczyny.

201
00:19:28.400 --> 00:19:35.300
To pokazuje, że ten nasz folklor, on nie zawsze też był kolorowy, nie zawsze był też miły i przyjemny.

202
00:19:35.300 --> 00:19:43.460
Czy teraz patrzę na pracę Łemkowski-Pastuch, Iwana Rusenki i ostatnia praca, którą wykonał przed śmiercią, nieskończona.

203
00:19:43.780 --> 00:19:52.200
Zobaczą państwo barany z jednej strony namalowane, skończone, ale z drugiej takie niby duchy, to są te, których już nie udało mu się dokończyć.

204
00:19:52.380 --> 00:19:59.520
Więc ta część jest takim dotknięciem Karpat, takim przeniesieniem się w ten kontekst przyrody, gór, lasu.

205
00:19:59.640 --> 00:20:04.380
I myślę, że tutaj będąc w tej przestrzeni na chwilkę się wyłączymy z całej rzeczywistości.

206
00:20:04.380 --> 00:20:09.460
Tu odtwarzamy takiego ducha miejsca, chcemy przenieść trochę zwiedzających w Karpaty.

207
00:20:09.980 --> 00:20:16.500
I na tej sali też znajduje się najstarszy zabytek na tej wystawie, czyli XVI-wieczna ikona Sądu Ostatecznego,

208
00:20:17.440 --> 00:20:27.180
sprowadzona z Muzeum Kultury Ukraińskiej w Swidniku, a która pierwotnie znajdowała się w cerkwi w miejscowości Krasny Brot w Słowacji.

209
00:20:27.180 --> 00:20:40.180
I też ona jest otoczona pracami współczesnych artystów, m.in. Jerzego Nowosielskiego, który tak silnie przeżył spotkanie pierwsze z ikonami łemkowskimi i ukraińskimi we Lwowie

210
00:20:40.180 --> 00:20:46.290
jako nastolatek, że potem cała jego twórczość była naznaczona tym idiomem ikony.

211
00:20:50.650 --> 00:21:01.570
Transpop to sala, która powiedziałabym kusi kolorami i kusi motywami, które są szeroko znane, które są podstawowym elementem popkultury.

212
00:21:02.190 --> 00:21:08.070
No nazwisko, które ciśnie się na usta chyba jako pierwsze to jest Andy Warhol, człowiek ponoć znikąd.

213
00:21:08.330 --> 00:21:13.550
Tymczasem pojawia się tutaj na wystawie poświęconej sztuce łemków i rusinów karpackich.

214
00:21:13.550 --> 00:21:20.550
Tak, ta trzecia sala, tak jak pani powiedziała, motywy, które możemy kojarzyć, czy nurty w sztuce, które też możemy znać, czy kojarzyć.

215
00:21:20.710 --> 00:21:29.530
I pokazujemy nie w kontekście tego, żeby pokazać, że zobaczcie, mieliśmy ekspresjonizm abstrakcyjny, zobaczcie, mieliśmy surrealizm, by dorównywać kanoną sztuki zachodniej.

216
00:21:29.630 --> 00:21:36.390
Ale pokazujemy, żeby też mieli państwo świadomość, że ten nasz głos rusiński, on był czasami bardziej słyszalny, czasami mniej.

217
00:21:36.390 --> 00:21:40.210
I też te wielkie nurty historii sztuki nas nie ominęły.

218
00:21:40.570 --> 00:21:44.890
Oczywiście bardzo ważną postacią w tej części jest Andy Warhol.

219
00:21:45.230 --> 00:21:50.230
Andy Warhol też czytany przez kontekst jego tożsamości etnicznej, jego rusinskości.

220
00:21:50.750 --> 00:21:55.050
Natomiast ja teraz patrzę na dwie rzeźby abstrakcyjne, Bogdana Kareła.

221
00:21:55.510 --> 00:22:01.590
Dlatego, że od pierwszej sali aż do tej trzeciej tutaj mają państwo doświadczenie chyży łemkowskiej, czyli domu.

222
00:22:01.590 --> 00:22:07.950
W pierwszej sali mamy przedmioty, które pochodzą z domu, z chyży, częścią czyjegoś życia.

223
00:22:08.230 --> 00:22:14.910
W drugiej sali widzimy namalowane chyże, a w trzeciej sali mogą państwo mieć namacalną chyżę.

224
00:22:15.050 --> 00:22:23.950
Dlatego, że Bogdan Kareł w swojej łemkowskiej rzeźbie abstrakcyjnej pracuje właśnie na bali pochodzącej z rozebranej stuletniej chyży.

225
00:22:23.950 --> 00:22:30.210
I on tę balę przerabia i jego syn Piotr Kareł mówi, tata stwórz na tej beli coś łemkowskiego.

226
00:22:30.430 --> 00:22:37.130
I Bogdan tworzy nam abstrakcję jako taką jedyną informację, która mu o tym trudnym XX wieku, ona po prostu jest takim komunikatem.

227
00:22:37.790 --> 00:22:44.250
I według Bogdana ciężko mówić w bardzo oczywisty sposób o doświadczeniach XX wieku dla rusinów karpackich.

228
00:22:44.370 --> 00:22:52.430
I w tej abstrakcji ukrywa cały ten ból, całe to napięcie, całe to cierpienie, ale ukrywa też tę ogromną siłę naszej kultury.

229
00:22:52.430 --> 00:22:56.830
Sam Bogdan Kareł mówił o sobie, że jest technologiem materiałów.

230
00:22:57.090 --> 00:23:01.210
On też technologię materiałów skończył wszystkich z wyjątkiem drewna, a na drewnie pracował.

231
00:23:01.650 --> 00:23:06.810
Miał mieć wielką wystawę swojej sztuki w Londynie, natomiast no niestety tuż przed tą wystawą zmarł,

232
00:23:07.050 --> 00:23:10.310
a warunkiem koniecznym było pojawienie się osobiście na tej wystawie.

233
00:23:10.390 --> 00:23:16.930
Więc ta wystawa do skutku nie doszła, więc cieszę się, że też ta reprezentacja Bogdana Kareła też tutaj jest.

234
00:23:16.930 --> 00:23:22.050
Bo, wiedzą Państwo, Bogdan twierdził, patrząc też na swoją twórczość, że jest unikatowy,

235
00:23:22.130 --> 00:23:26.630
że te jego rzeźby w drewnie wprowadzają jakąś nową jakość do historii sztuki.

236
00:23:27.050 --> 00:23:32.370
Mówię do niego, Bogdan, ale ja znam też abstrakcje rzeźbione, więc ja nie wiem do końca, czy to jest takie innowacyjne.

237
00:23:32.450 --> 00:23:35.590
A on mówi, ale znasz kogoś, kto pracuje z bejcą wodną?

238
00:23:35.970 --> 00:23:37.670
No, z bejcą wodną nie do końca.

239
00:23:37.670 --> 00:23:45.890
Tutaj rzeczywiście oddajemy też głos nie tylko Endiemu, ale też innym twórcom, którzy mówią o współczesności,

240
00:23:45.990 --> 00:23:49.070
którzy też ten kontekst współczesności poruszają.

241
00:23:49.390 --> 00:23:54.270
Natomiast jest jedna praca, która ze współczesnością, no mogłoby się wydawać, ma mało wspólnego.

242
00:23:54.490 --> 00:23:57.930
To jest ikona św. Mikołaja z XVII wieku.

243
00:23:58.070 --> 00:24:05.690
I to zestawienie ikony przeszłości św. Mikołaja z Marilyn Monroe, ikona kapitalizmu, ikona współczesności,

244
00:24:05.690 --> 00:24:11.370
ona też w bardzo wyraźny sposób pokazuje ten nasz luściński głos, że on był.

245
00:24:11.830 --> 00:24:15.550
Pokazuje to połączenie od tego XVI wieku aż do 2025.

246
00:24:16.510 --> 00:24:23.770
Ale z drugiej strony patrzymy na te dwie prace i możemy też spojrzeć na twórczość Andiego Warhola z zupełnie innej perspektywy.

247
00:24:23.970 --> 00:24:30.990
Gdy był mały, mama zabierała go do cerkwi, opowiadała mu o żywotach świętych, św. Mikołaju, św. Paraskewi.

248
00:24:30.990 --> 00:24:34.990
I później to zainteresowanie Warhol przerzuca na kontekst amerykański.

249
00:24:35.850 --> 00:24:41.690
Pamiętamy te święte obrazki rozdawane, które mają nas chronić, żeby włożyć do portfela, żeby mieć przy sobie.

250
00:24:41.890 --> 00:24:44.180
I później widzimy też to w seriografiach Warhola.

251
00:24:44.710 --> 00:24:49.030
To powielanie w sposób bardzo maszynowy, w sposób produkcyjny.

252
00:24:49.390 --> 00:24:56.150
Natomiast też z boku, jak będą Państwo obok Marilyn, niektórzy nie zauważają, ale to jest taki zabieg specjalny.

253
00:24:56.150 --> 00:25:01.070
Mogą Państwo poszukać, tam jest taki labirynt korytarzy właśnie srebrnych.

254
00:25:01.470 --> 00:25:12.030
Mogą Państwo zobaczyć plakat z filmu Krew dla Draculi z 1974, gdzie Sao Schumberger, przyjaciółka Andiego, nazywała go małym karpackim wampirkiem.

255
00:25:12.430 --> 00:25:17.670
I tutaj mamy też tego wampira z Karpat, który nie wie właściwie kim jest, nie wie do kogo należy.

256
00:25:17.670 --> 00:25:26.350
Ta trzecia część nam zamyka tę tutaj część wystawy na parterze, a na górze mamy pracę Doroty Nieznalskiej, instalację Przemoc i Pamięć.

257
00:25:26.510 --> 00:25:28.490
Bardzo mocną i dotykającą pracę.

258
00:25:28.730 --> 00:25:35.850
Dorota Nieznalska powraca do historii swojej rodziny, która także została wysiedlona ze wsi Rudenka na Warmię.

259
00:25:35.970 --> 00:25:44.430
Pracą taką bardzo w strukturze swojej sakralną, ponieważ jest to ikonostas, przypominający ikonostasy właśnie z rejonu Karpat.

260
00:25:44.430 --> 00:25:56.630
Posługuje się zdjęciami z dokumentacji badawczej Instytut für Deutsche Osterbeidt, czyli takiej paranaukowej instytucji założonej przez nazistów w Krakowie w 1940 roku,

261
00:25:57.290 --> 00:26:00.090
która posiadała sekcję ludoznawczą i rasową.

262
00:26:00.690 --> 00:26:08.370
Austriaccy etnografowie badali wsie Łemkowskie, badali Romów, badali także Żydów w getcie w Tarnowie.

263
00:26:08.590 --> 00:26:14.350
Tych fotografii użyła Dorota Nieznalska, żeby złożyć hołd tym społecznościom.

264
00:26:14.430 --> 00:26:18.710
Poruszające historie, jest bardzo wielu perspektyw dotyczących bardzo wielu grup.

265
00:26:18.950 --> 00:26:24.330
Możecie zobaczyć na wystawie Formy Obecności, sztuka Łemków Rusinów Karpackich,

266
00:26:24.490 --> 00:26:29.150
która w Państwowym Muzeum Etnograficznym jest dostępna do końca czerwca,

267
00:26:29.210 --> 00:26:33.270
a dzisiaj opowiadali o niej twórcy, czyli Agnieszka Kleszcz i Michał Szymko.

268
00:26:33.350 --> 00:26:34.670
Bardzo dziękuję za rozmowę.

269
00:26:34.830 --> 00:26:35.090
Dziękuję.

270
00:26:35.350 --> 00:26:36.390
Dziękuję i zapraszam.

271
00:26:36.390 --> 00:26:41.830
Audycje kulturalne w dobrym tonie.