WEBVTT

1
00:00:01.420 --> 00:00:05.120
Audycje kulturalne w dobrym tonie.

2
00:00:05.720 --> 00:00:11.340
Dzień dobry Państwu, Katarzyna Sanocka to są Audycje kulturalne, podcast Narodowego Centrum Kultury.

3
00:00:11.640 --> 00:00:19.320
5 grudnia minęło 100 lat od śmierci Władysława Stanisława Reymonta, laureata Nagrody Nobla z 1924 roku.

4
00:00:19.620 --> 00:00:29.340
Nakładem wydawnictwa Narodowego Centrum Kultury ukazał się tom zatytułowany Reymont Perspektywy pod redakcją Doroty Samborskiej-Kukuć i Beaty Utkowskiej.

5
00:00:29.340 --> 00:00:37.060
Jest to zbiór esejów poświęconych nobliście i temu jak patrzymy na jego twórczość z perspektywy całego stulecia.

6
00:00:37.400 --> 00:00:43.220
Naszym gościem jest profesor Marek Pąkciński z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk. Dzień dobry.

7
00:00:43.560 --> 00:00:45.000
Dzień dobry, witam serdecznie.

8
00:00:45.180 --> 00:00:51.160
Pan profesor jest autorem eseju zatytułowanego Poszerzenie realizmu czy realizm mediumiczny?

9
00:00:51.300 --> 00:00:56.860
Wampir Reymonta na tle modernistycznych prób reformy wzorca Poznania.

10
00:00:56.860 --> 00:01:05.800
Brzmi enigmatycznie, ale zaraz pan profesor wyjaśni nam zawiłości, które kryją się w tej niezwykłej powieści, powieści wampir Władysława Stanisława Reymonta.

11
00:01:05.900 --> 00:01:11.480
Zanim jednak o samej powieści, chciałam zapytać o samopoznanie twórczości Władysława Reymonta.

12
00:01:11.620 --> 00:01:18.980
We wstępie do tego tomu czytamy, że od lat uprawiamy coś w rodzaju reymontologii przygodnej.

13
00:01:19.380 --> 00:01:24.480
Jak pan profesor zinterpretowałby to zdanie i dlaczego w zasadzie tak jest?

14
00:01:24.480 --> 00:01:32.460
Zgodnie z opinią obu redaktorek tomu, wybitnych badaczek moim zdaniem twórczości Reymonta,

15
00:01:33.000 --> 00:01:43.500
rzeczywiście jest tak, że Reymont nie miał szczęścia do interpretatorów, do historyków literatury i wreszcie do edytorów.

16
00:01:43.500 --> 00:01:51.480
W tym sensie, że jego edycje, jego utworów, jak też i interpretacje oraz historyczno-literackie syntezy

17
00:01:51.480 --> 00:01:58.540
nie dorównywały tym, których doczekali się najwybitniejsi pisarze XIX i XX wieku.

18
00:01:58.540 --> 00:02:11.760
Orzeszkowa, Sienkiewicz, Żeromski i w związku z tym jest tak, że Reymont jest przypominany najczęściej przy okazji właśnie rocznic,

19
00:02:11.940 --> 00:02:23.460
tak jak ta właśnie, która została odnotowana za pomocą tego tomu oraz takich badań w pełnym sensie przygodnych,

20
00:02:23.460 --> 00:02:28.500
czyli wtedy, kiedy jakiś badacz sięga po Reymonta jako egzemplifikację swoich tez, prawda?

21
00:02:28.700 --> 00:02:37.140
Ponieważ Reymont bywa też wygodnym pisarzem do na przykład stosowania różnego typu teorii, prawda?

22
00:02:37.140 --> 00:02:45.380
Znana jest ta książka Kazimierza Wyki o Reymoncie, Reymont Ucieczka do Życia,

23
00:02:46.680 --> 00:02:52.660
gdzie wyróżnia badacz trzech narratorów w chłopach.

24
00:02:52.800 --> 00:02:58.100
Oczywiście głównym tematem są zawsze chłopi, jako ta powieść noblowska Reymonta.

25
00:02:58.760 --> 00:03:05.460
Narrator realistyczny, narrator impresjonistyczny i narrator tak zwany wsiowy gaduła, prawda?

26
00:03:05.460 --> 00:03:12.320
To zawsze podoba się studentom ten trzeci typ narratora.

27
00:03:12.710 --> 00:03:22.960
W związku z tym jest to przykład takiej bardzo misternie skonstruowanej także od strony teoretyczno-literackiej powieści, prawda?

28
00:03:25.640 --> 00:03:35.120
I no również inne teorie takie jak na przykład strukturalizm pasują do części utworów Reymonta,

29
00:03:35.240 --> 00:03:39.140
ale rzeczywiście nie ma takiej Reymontologii systematycznej.

30
00:03:39.240 --> 00:03:45.700
I tutaj w pełni się zgadzam z profesor Samborską Kukuć i z profesor Utkowską,

31
00:03:45.700 --> 00:03:50.600
są redaktorkami tomu, że tego brakuje w przypadku Reymonta.

32
00:03:50.880 --> 00:03:55.840
Ten tom wydany przez Narodowe Centrum Kultury w jakimś stopniu być może tę lukę wypełnia.

33
00:03:56.360 --> 00:04:01.880
Pański esej, pański artykuł dotyczy powieści wampir Władysława Reymonta.

34
00:04:02.180 --> 00:04:05.540
Dlaczego zajął się pan właśnie tym dziełem?

35
00:04:05.540 --> 00:04:08.980
Wynika to z mojego podejścia do literatury.

36
00:04:09.100 --> 00:04:16.440
Znów jest to pewnie przykład w pewnym sensie takiej może nie tyle przygodnej Reymontologii,

37
00:04:16.560 --> 00:04:24.740
co Reymontologii stosowanej przy okazji jakby próbowania pewnych teorii w odniesieniu do literatury.

38
00:04:24.900 --> 00:04:31.640
Moim takim obecnym zainteresowaniem naukowym są kognitywne aspekty twórczości literackiej,

39
00:04:31.640 --> 00:04:37.260
czyli to w jakiej mierze twórczość literacka służy poznaniu otaczającego nas świata.

40
00:04:37.480 --> 00:04:41.760
I tu wydaje się, że Reymont jest wdzięcznym obiektem badań,

41
00:04:42.100 --> 00:04:47.320
ponieważ jest to pisarz, który jak wielu historyków literatury zauważa,

42
00:04:47.460 --> 00:04:49.820
nie czerpie z innych książek.

43
00:04:50.160 --> 00:04:54.380
Zresztą brak jakichś reakcji na lektury,

44
00:04:54.500 --> 00:04:57.900
na takie nośne w owym czasie, na początku XX wieku lektury,

45
00:04:57.900 --> 00:05:03.320
stanowi ważny element jego dzienniku, ważną cechę charakterystyczną.

46
00:05:04.100 --> 00:05:06.340
Reymont czerpie z życia przede wszystkim,

47
00:05:06.440 --> 00:05:09.900
a zatem czerpie wszystkimi zmysłami i wydaje się,

48
00:05:09.960 --> 00:05:15.320
że dla kognitywistów byłby dobrym przykładem właśnie takiego literackiego poznania.

49
00:05:15.820 --> 00:05:19.320
No i starałem się tym zająć w przypadku powieści Wampir,

50
00:05:19.400 --> 00:05:23.060
bo z kolei jest to powieść osobliwa, przez wiele lat niedoceniana,

51
00:05:23.060 --> 00:05:28.380
nie tylko ze względu na taki powiedzmy w pewnym sensie postępowy,

52
00:05:28.540 --> 00:05:31.720
może trochę w cudzysłowie charakter polonistyki w PRL-u,

53
00:05:32.160 --> 00:05:38.160
ale także ze względu na to, że spirytyzm został w oczach wielu badaczy,

54
00:05:38.260 --> 00:05:43.560
a stopniowo także w oczach ogółu skompromitowany jako zjawisko kulturowe,

55
00:05:43.660 --> 00:05:47.360
a także jako sposób poznania tego innego świata,

56
00:05:47.500 --> 00:05:51.250
innego niż ten świat zwykły, codzienny, poznawalny zmysłami.

57
00:05:51.250 --> 00:05:54.490
I z tego właśnie powodu sięgnąłem po wampira.

58
00:05:54.730 --> 00:05:59.570
Pana esej rozpoczyna rozdział zatytułowany, i tu cudzysłów,

59
00:05:59.670 --> 00:06:03.890
medium piszące. Tak właśnie określano Władysława Reymonta.

60
00:06:03.990 --> 00:06:06.830
Pan się z tym określeniem zgadza. W takim razie co ono oznacza?

61
00:06:06.970 --> 00:06:09.610
Oznacza to, myślę, kilka rzeczy.

62
00:06:10.430 --> 00:06:17.470
Przede wszystkim to, że Reymont rzeczywiście miał cechy określane wówczas

63
00:06:17.470 --> 00:06:20.450
w epoce pisania tej powieści jako mediumiczne.

64
00:06:21.290 --> 00:06:25.590
Istniała cała skomplikowana wiedza na ten temat.

65
00:06:25.850 --> 00:06:31.250
Wiedza zresztą nie tylko nienaukowa, ale wiedza, którą zajmowali się badacze,

66
00:06:31.370 --> 00:06:36.790
prawda? Między innymi w Rosji wybitny chemik Mendelejew

67
00:06:36.790 --> 00:06:40.910
zajął się badaniem spirytyzmu, ponieważ po prostu uważano wtedy,

68
00:06:41.050 --> 00:06:45.310
że są to zjawiska warte zbadania. Były do tego stopnia nośne,

69
00:06:45.470 --> 00:06:48.570
społecznie popularne, że postanowiono je zbadać.

70
00:06:48.670 --> 00:06:53.890
Wiemy skądinąd też, że spośród naszych pozytywistów Julian Ochorowicz,

71
00:06:54.330 --> 00:06:58.330
znany psycholog, pozytywista i Bolesław Prus.

72
00:06:58.330 --> 00:07:02.530
Reymont zajmowali się seansami spirytystycznymi, uczestniczyli w nich

73
00:07:02.530 --> 00:07:11.250
i starali się wydobyć takie sprawdzalne, faktyczne sedno z tychże seansów.

74
00:07:11.670 --> 00:07:17.010
W związku z tym rzeczywiście Reymont należał do tego kręgu ludzi wrażliwych

75
00:07:17.010 --> 00:07:21.670
pod tym względem. Medium, czyli mówiąc potocznie osoba, która potrafi

76
00:07:21.670 --> 00:07:26.230
nawiązać kontakt z duchami, z bytami niematerialnymi, z duszami ludzkimi

77
00:07:28.010 --> 00:07:32.790
egzystującymi gdzieś w międzyświatach, prawda, poza światem realnym.

78
00:07:33.450 --> 00:07:37.690
Część jego biografii, taka dość tajemnicza, z okresu młodości,

79
00:07:37.810 --> 00:07:41.570
kiedy Reymont nie bardzo wiedział jeszcze, co ze sobą zrobić, mówiąc potocznie,

80
00:07:42.130 --> 00:07:48.090
związana jest właśnie z tym, że nauczyciel z Częstochowy, Pusz,

81
00:07:49.010 --> 00:07:54.230
który był wyróżniającą się postacią ruchu spirytystycznego,

82
00:07:55.130 --> 00:08:01.570
namówił Reymonta do uczestnictwa w tym ruchu. Reymont jeździł wówczas na seanse

83
00:08:01.570 --> 00:08:06.090
nie tylko i jakby takie spotkania spirytystów, nie tylko na ziemiach polskich,

84
00:08:06.170 --> 00:08:12.990
ale także być może, choć nie na pewno, tutaj są różne opinie za granicę.

85
00:08:12.990 --> 00:08:18.670
I praktykował spirytyzm jako właśnie tak zwane silne medium, prawda.

86
00:08:19.370 --> 00:08:26.910
No, oprócz tego drugie znaczenie dotyczyłoby samego charakteru pisarstwa Reymonta.

87
00:08:27.490 --> 00:08:31.690
Reymont jest pisarzem, który w bardzo dużym stopniu czerpie z życia.

88
00:08:31.910 --> 00:08:35.990
A zatem można powiedzieć, że jako pisarz jest on pewnego typu medium życia,

89
00:08:35.990 --> 00:08:39.430
życia bieżącego, dziejącego się na naszych oczach.

90
00:08:39.910 --> 00:08:43.890
Nie tyle medium lektur wcześniejszych, jak wielu innych pisarzy, prawda,

91
00:08:44.070 --> 00:08:46.530
którzy czerpią wzory z przeszłości, z literatury.

92
00:08:47.030 --> 00:08:48.930
Reymont czerpie przede wszystkim z życia.

93
00:08:49.050 --> 00:08:52.850
Czyli to by było takie drugie znaczenie tego terminu.

94
00:08:53.090 --> 00:08:57.130
Czytamy w pana artykule, że powieść ta skupia wszystkie wątki

95
00:08:57.570 --> 00:09:00.090
związane z duchowością przełomu stuleci,

96
00:09:00.230 --> 00:09:03.090
wskazując zjawiska, których autor doświadczył bezpośrednio.

97
00:09:03.090 --> 00:09:05.770
To jest dokładnie to, o czym pan profesor mówi.

98
00:09:05.950 --> 00:09:08.690
W takim razie, jakie to są zjawiska, których Reymont doświadcza

99
00:09:08.690 --> 00:09:11.990
i które potem przekłada na karty powieści wampir?

100
00:09:12.750 --> 00:09:17.890
Jest to portret przede wszystkim środowiska spirytystów, prawda.

101
00:09:18.450 --> 00:09:23.110
Reymont należał do związanego właśnie z panem Puszem

102
00:09:23.110 --> 00:09:26.850
i innymi spirytystami tak zwanego Towarzystwa Psychologicznego,

103
00:09:27.450 --> 00:09:33.070
którego nominalnym celem było propagowanie światopoglądu idealistycznego,

104
00:09:34.870 --> 00:09:36.230
wśród społeczeństwa.

105
00:09:36.710 --> 00:09:42.950
Chodziło o walkę z materializmem, w domyśle być może z socjalizmem,

106
00:09:43.110 --> 00:09:47.490
czyli tymi tendencjami, które wówczas zmierzały do rozsadzenia społeczeństwa,

107
00:09:47.570 --> 00:09:49.910
ale ten aspekt polityczny nie był najważniejszy.

108
00:09:50.250 --> 00:09:56.650
Najważniejsze było właśnie to, że zaznaczająca się na przełomie XIX i XX wieku

109
00:09:58.150 --> 00:10:02.650
potrzeba transcendencji, potrzeba uzupełnienia naukowego obrazu rzeczywistości,

110
00:10:03.310 --> 00:10:07.570
jakby utworzonego przez pozytywizm, prawda,

111
00:10:09.130 --> 00:10:13.390
ograniczającego się do siły i materii, jak napisał jeden z niemieckich filozofów,

112
00:10:13.790 --> 00:10:19.450
doprowadziła do duże kręgi społeczeństwa, do takich właśnie poglądów i takich właśnie przekonań.

113
00:10:19.450 --> 00:10:25.810
I Raymond opisuje to środowisko, lokalizując akcję swojej powieści w Londynie,

114
00:10:26.170 --> 00:10:28.750
gdzie rzeczywiście w pewnym momencie życia przebywał

115
00:10:28.750 --> 00:10:34.310
i pokazując, jak te seanse były skonstruowane.

116
00:10:34.930 --> 00:10:38.790
Czyli jest to jakby zapis bezpośrednich doświadczeń Raymonda,

117
00:10:39.230 --> 00:10:43.390
zapis pewnego środowiska, a także zapis funkcjonowania miasta, prawda.

118
00:10:43.390 --> 00:10:48.750
Wiemy, że Londyn był wówczas, no bodaj najbardziej żywotną,

119
00:10:48.970 --> 00:10:54.370
taką międzykulturową metropolią, prawda, ponieważ funkcjonowało jeszcze

120
00:10:54.370 --> 00:10:59.650
w dużej mierze to imperium brytyjskie, nad którym, w cudzysłowie mówiąc,

121
00:10:59.690 --> 00:11:03.790
słońce nigdy nie zachodziło, prawda, czyli właściwie wszystkie ludy,

122
00:11:03.830 --> 00:11:08.070
że tak powiem, partycypowały w tym imperium w mniejszym lub większym stopniu.

123
00:11:08.070 --> 00:11:14.250
I w związku z tym to oddziaływanie kultur orientu, kultur południa,

124
00:11:15.050 --> 00:11:20.270
dzisiaj się nazywa to globalnym południem i kultury zachodniej było tam szczególnie widoczne.

125
00:11:20.350 --> 00:11:24.110
I to jest jakby drugi z takich ważnych elementów powieści.

126
00:11:24.590 --> 00:11:28.270
Raymond stara się skomentować jakoś to oddziaływanie

127
00:11:28.270 --> 00:11:35.110
i zastanowić się nad wpływem kultur wschodu i południa na kulturę europejską i odwrotnie.

128
00:11:35.110 --> 00:11:40.190
Rozlicza trochę Europejczyków z własną przeszłością, jeżeli chodzi o kontakt

129
00:11:40.190 --> 00:11:43.710
i postrzeganie właśnie orientu i w ogóle innych kultur?

130
00:11:44.010 --> 00:11:50.810
Tak, na pewno. Jeden z bohaterów tej powieści jest Brytyjczykiem

131
00:11:50.810 --> 00:12:00.070
i on właśnie reprezentuje taki właściwie można powiedzieć rezygnacyjny aspekt kultury zachodu

132
00:12:00.070 --> 00:12:09.310
w owym czasie. Jest to rezygnacja z imperium, ale idąca także za tym rezygnacja z wpływów kulturowych

133
00:12:09.310 --> 00:12:11.550
na inne Europy, na inne kultury.

134
00:12:11.550 --> 00:12:19.890
Jest tam takie znamienne zdanie, że Hindusi są tak naprawdę ludźmi ducha, ludźmi poznania.

135
00:12:19.990 --> 00:12:24.870
Całej rzeczywistości Europa uwięzła w schematach czysto racjonalnych,

136
00:12:24.990 --> 00:12:28.890
w tworzeniu technicznej cywilizacji i to nie pozwala Europejczykom

137
00:12:28.890 --> 00:12:33.130
partycypować w takim szeroko rozumianym świecie duchowym.

138
00:12:33.130 --> 00:12:39.370
I na tym właśnie polega ta krytyka, ale trzeba powiedzieć, że Raymond nie jest aż tak radykalny.

139
00:12:39.530 --> 00:12:44.870
Nie przypadkiem główny bohater tej powieści reprezentuje inne stanowisko

140
00:12:44.870 --> 00:12:52.450
i można powiedzieć, że w domyśle jakoś faworyzuje on, czy stara się pokazać kulturę polską,

141
00:12:52.510 --> 00:12:57.630
czy kulturę środkowo-wschodniej Europy jako tę, która mogłaby tchnąć nowego ducha

142
00:12:57.630 --> 00:12:59.550
w kulturę zachodu.

143
00:12:59.550 --> 00:13:11.210
Pan profesor wspomniał na początku, że powieść wampir była uznawana za nieudaną,

144
00:13:11.330 --> 00:13:13.830
być może za, a być może była niedoceniana.

145
00:13:14.250 --> 00:13:18.510
Przytacza pan profesor kilka interpretacji tej powieści wcześniejszych,

146
00:13:18.630 --> 00:13:22.670
ale też snuje własne rozważania, w których odwołuje się pan profesor

147
00:13:22.670 --> 00:13:25.170
do filozofii Eduarda von Hartmana.

148
00:13:25.570 --> 00:13:31.210
Na czym w takim razie polega ta ścieżka interpretacji i co nowego wnosi,

149
00:13:31.210 --> 00:13:36.090
w jaki sposób, być może inny od poprzednich postrzega pan tę powieść?

150
00:13:36.330 --> 00:13:42.350
W mojej takiej, w mojej badawczej perspektywie może tak,

151
00:13:42.830 --> 00:13:48.610
ten filozof, psycholog, filozof niemiecki, Eduard von Hartman właśnie,

152
00:13:49.350 --> 00:13:52.090
filozof dodajmy z drugiej połowy wieku XIX,

153
00:13:52.770 --> 00:13:55.870
był w pewnym sensie prekursorem psychoanalizy.

154
00:13:55.870 --> 00:14:00.790
I to jest interesujące, że zarysował on pewnego typu inną ścieżkę

155
00:14:00.790 --> 00:14:03.790
interpretacji pojęcia nieświadomości zwłaszcza,

156
00:14:03.910 --> 00:14:07.390
niż ta ścieżka, którą później poszedł Freud i jego następcy.

157
00:14:07.570 --> 00:14:12.110
Ta druga ścieżka freudowska była ścieżką psychoterapeutyczną, prawda?

158
00:14:12.270 --> 00:14:17.050
Czyli niezależnie od tego, jak opiniujemy psychoanalizę,

159
00:14:17.510 --> 00:14:22.510
trzeba powiedzieć, że psychoanaliza wywodziła się z praktyki terapeutycznej, prawda?

160
00:14:22.510 --> 00:14:26.710
Była zawsze ta słynna kozetka, rozmowa z pacjentem

161
00:14:26.710 --> 00:14:30.070
i interpretacja jego snów, jego myśli.

162
00:14:30.270 --> 00:14:34.570
Natomiast von Hartman poszedł w innym kierunku,

163
00:14:34.930 --> 00:14:38.350
interpretował nieświadomość w duchu, no powiedzmy,

164
00:14:38.450 --> 00:14:40.610
klasycznej filozofii niemieckiej w wieku XIX,

165
00:14:40.630 --> 00:14:44.170
czyli w tradycji wywodzącej się od Artura Schopenhauera

166
00:14:44.170 --> 00:14:46.470
i jego słynnej książki

167
00:14:46.470 --> 00:14:48.210
Świat jako wola i wyobrażenie.

168
00:14:48.210 --> 00:14:53.910
No, można powiedzieć, że jest to nurt, który także wracając do tego tematu

169
00:14:53.910 --> 00:14:57.890
międzykulturowości przyswaja w pewnej mierze

170
00:14:59.030 --> 00:15:01.950
nurty wschodu, nurty Indii, prawda?

171
00:15:02.110 --> 00:15:04.750
Przede wszystkim buddyzm, kulturze zachodniej.

172
00:15:05.250 --> 00:15:08.350
Stąd właśnie Schopenhauer wprowadził w obieg filozoficzny

173
00:15:08.350 --> 00:15:09.430
pojęcie Nirwany.

174
00:15:10.070 --> 00:15:14.850
Natomiast Hartman rozwinął to w stronę opisu pewnej warstwy

175
00:15:14.850 --> 00:15:17.990
nie tyle ludzkiej psychiki, co warstwy rzeczywistości,

176
00:15:18.130 --> 00:15:20.750
która jest niepoznawalna przez umysł racjonalny

177
00:15:20.750 --> 00:15:24.090
i która istnieje nie tylko jakby w naszych mózgach,

178
00:15:24.190 --> 00:15:27.430
w naszych psychikach, ale w całym świecie jako takim, prawda?

179
00:15:27.910 --> 00:15:34.290
I wydaje się, że w wampirze Raymond tak postrzega tę sferę,

180
00:15:34.410 --> 00:15:37.090
którą starali się eksplorować spirytyści.

181
00:15:37.190 --> 00:15:39.290
Czy robili to w sposób udany?

182
00:15:39.430 --> 00:15:40.890
No, to jest inna sprawa, prawda?

183
00:15:40.890 --> 00:15:48.450
Rzeczywiście nie ustrzegli się od takiego ułatwiania sobie zadania

184
00:15:48.450 --> 00:15:54.310
w postaci oszukiwania po prostu w niektórych przypadkach widowni,

185
00:15:54.390 --> 00:15:57.030
ponieważ ta widownia seansów spirytystycznych

186
00:15:57.030 --> 00:15:59.130
po prostu chciała być oszukana.

187
00:15:59.210 --> 00:15:59.710
Chciała w to uwierzyć.

188
00:15:59.710 --> 00:16:01.090
Chciała w to uwierzyć.

189
00:16:01.250 --> 00:16:03.390
I w związku z tym było to wdzięczne pole

190
00:16:03.390 --> 00:16:04.990
do wszelkiego rodzaju nadużyć.

191
00:16:04.990 --> 00:16:10.750
Te nadużycia ostatecznie posłużyły do zakończenia kariery

192
00:16:10.750 --> 00:16:14.430
ruchu spirytystycznego, spowodowały zakończenie ruchu spirytystycznego,

193
00:16:14.590 --> 00:16:20.710
ale tym niemniej wydaje się, że nadal aktualny jest ten opis nieświadomego

194
00:16:20.710 --> 00:16:24.950
jako pewnej sfery rzeczywistości, być może związanej jakoś,

195
00:16:25.310 --> 00:16:27.650
nie wiem, z fizyką kwantową, prawda?

196
00:16:27.870 --> 00:16:32.590
Tutaj jestem bardzo sceptyczny wobec aż takiego dalekiego łączenia

197
00:16:32.590 --> 00:16:36.090
dziedzin wiedzy, prawda? Przestrzegałbym przy okazji

198
00:16:36.090 --> 00:16:39.750
przed różnego typu kwantowymi teoriami, prawda?

199
00:16:39.930 --> 00:16:43.510
Udoskonalenia siebie. Takich książek mamy obecnie mnóstwo.

200
00:16:44.050 --> 00:16:48.590
Natomiast chodzi tutaj o taką rzetelną wiedzę

201
00:16:48.590 --> 00:16:53.830
wywodzącą się z bardzo solidnych źródeł filozoficznych

202
00:16:53.830 --> 00:16:57.230
i taką wiedzę starał się szerzyć von Hartmann.

203
00:16:57.410 --> 00:17:00.330
I wydaje się, że Raymond opisuje tę rzeczywistość

204
00:17:00.330 --> 00:17:04.130
od strony sensualnej, od strony przeżycia, prawda?

205
00:17:04.430 --> 00:17:08.010
Tę samą, którą Hartmann opisywał, posługując się pojęciami

206
00:17:08.010 --> 00:17:09.570
filozoficznymi Schopenhauera.

207
00:17:10.010 --> 00:17:13.130
Czy na zakończenie w takim razie Władysław Raymond

208
00:17:13.130 --> 00:17:17.830
w wampirze przewidział jakieś zagrożenia współczesności

209
00:17:18.350 --> 00:17:23.110
albo na ile ta powieść jest aktualna, na ile możemy ją interpretować

210
00:17:23.110 --> 00:17:24.970
myśląc o współczesności?

211
00:17:24.970 --> 00:17:30.730
To znaczy, snując interpretację wampira Raymonda,

212
00:17:30.930 --> 00:17:37.230
nawet już w trakcie samego pisania artykułu zwróciłem uwagę

213
00:17:37.230 --> 00:17:41.350
na taką znaczącą zbieżność pomiędzy terminologią

214
00:17:41.350 --> 00:17:46.810
zakresu spirytyzmu, no choćby seans, medium, prawda?

215
00:17:47.110 --> 00:17:52.030
Inne tego typu słowa i terminologią z dziedziny filmu

216
00:17:52.030 --> 00:17:57.710
i mass mediów, prawda? Czyli jest to coś, co rodziło się wówczas

217
00:17:57.710 --> 00:18:04.410
nie tylko w technice filmu czy radia, ale też w świadomości

218
00:18:04.410 --> 00:18:08.970
ówczesnych Europejczyków i w ogóle ówczesnych ludzi.

219
00:18:09.310 --> 00:18:16.890
Wydaje się, że tym samym Raymond nawet być może niekoniecznie świadomie

220
00:18:16.890 --> 00:18:21.750
pokazał pewien mechanizm manipulacji świadomością ludzi,

221
00:18:22.110 --> 00:18:26.370
świadomością widzów, świadomością słuchaczy, czy w przypadku polityków

222
00:18:26.370 --> 00:18:28.210
świadomością wyborców, prawda?

223
00:18:28.750 --> 00:18:33.250
Za pomocą takich bardzo subtelnych, psychicznych chwytów,

224
00:18:33.450 --> 00:18:35.950
które wykorzystywali spirytyści.

225
00:18:36.210 --> 00:18:39.890
A zatem jest to pewnego typu powieść profetyczna w tym sensie,

226
00:18:39.890 --> 00:18:44.530
że zapowiada ona być może nawet totalitaryzmy, prawda?

227
00:18:44.790 --> 00:18:49.470
Ta magia przemówień przywódców totalitarnych, no Mussoliniego,

228
00:18:49.590 --> 00:18:52.890
Hitlera, prawda? Znamy zapisy tych przemówień.

229
00:18:53.950 --> 00:18:57.050
No później też zdaje się, że Fidel Castro słynął z takich

230
00:18:57.050 --> 00:18:59.590
wielogodzinnych przemówień w trakcie których...

231
00:18:59.590 --> 00:19:01.130
No Stalin również, prawda?

232
00:19:01.610 --> 00:19:03.870
Oni słynęli z takich wielogodzinnych przemówień,

233
00:19:04.010 --> 00:19:07.270
w trakcie których jakby zaczynali władać świadomością

234
00:19:07.270 --> 00:19:10.650
swoich słuchaczy, prawda? Tym samym świadomością polityczną

235
00:19:10.650 --> 00:19:14.790
całego społeczeństwa. I to zagrożenie wydaje się jest jakby

236
00:19:14.790 --> 00:19:18.630
innuce w takiej postaci rodzącej się dopiero zauważone

237
00:19:18.630 --> 00:19:19.990
w wampirze Raymonta.

238
00:19:20.130 --> 00:19:24.830
W książce Raymont Perspektywy mamy kilkanaście bardzo ciekawych

239
00:19:24.830 --> 00:19:27.310
artykułów opowiadających o tym, jak postrzegamy dziś

240
00:19:27.310 --> 00:19:31.250
Władysława Raymonta i w jaki sposób badacze interpretują

241
00:19:31.250 --> 00:19:33.830
być może również na nowo jego twórczość.

242
00:19:33.830 --> 00:19:37.630
Pan profesor z pewnością może nam opowiedzieć o tym,

243
00:19:37.930 --> 00:19:41.470
jak nowatorskie to są spojrzenia i co w tym tomie znajdziemy.

244
00:19:41.850 --> 00:19:48.590
No jest to rzeczywiście tom, no wydaje się, złożony z artykułów

245
00:19:48.590 --> 00:19:51.710
najwybitniejszych obecnie badaczy Raymonta.

246
00:19:52.170 --> 00:19:56.690
Wspominałem już o wkładzie pani profesor Doroty Samborskiej-Kukuć

247
00:19:56.690 --> 00:20:02.250
i Beaty Łódkowskiej. Ta książka jest podzielona na jakby podrozdziały.

248
00:20:03.070 --> 00:20:07.170
Są to egodokumenty, peregrynacje, dzieła i wreszcie koda.

249
00:20:08.050 --> 00:20:13.410
Wszystkie te artykuły wskazują na pewne nowe tropy w interpretacji Raymonta.

250
00:20:13.410 --> 00:20:19.150
Pani profesor Dorota Samborska-Kukuć przypomina pewien dokument

251
00:20:19.150 --> 00:20:25.410
napisany przez Raymonta pod kątem już autoprezentacji w trakcie odbierania

252
00:20:25.410 --> 00:20:27.450
czy przed odbieraniem Nagrody Nobla.

253
00:20:27.590 --> 00:20:32.270
To jest tak zwana autobiografia nicejska, gdzie Raymont w przejmujący sposób

254
00:20:32.270 --> 00:20:36.530
pisze o swoim życiu, akcentując biedę, cierpienie,

255
00:20:37.050 --> 00:20:41.550
takie wydobywanie się z trudem, no z takiej zapaści życiowej.

256
00:20:41.550 --> 00:20:46.710
Wiemy też, że Raymont wielokrotnie był nękany myślami samobójczymi, prawda?

257
00:20:47.170 --> 00:20:51.510
I można powiedzieć, że jego stanie się pisarzem i to wybitnym pisarzem

258
00:20:51.510 --> 00:20:54.530
było dla niego pewnego typu cudem, prawda?

259
00:20:54.770 --> 00:20:58.310
O charakterze niemalże transcendentnym, prawda? Właśnie.

260
00:20:58.930 --> 00:21:01.290
Sam był tym bardzo zaskoczony, prawda?

261
00:21:01.330 --> 00:21:04.410
Że stał się raptem najwybitniejszym polskim pisarzem.

262
00:21:04.670 --> 00:21:08.730
Paweł Rodak pisze o charakterze notatników

263
00:21:08.730 --> 00:21:13.830
Władysława Stanisława Reymonta i o kształtowaniu się jakby tekstu

264
00:21:13.830 --> 00:21:17.390
tych notatników. Stara się ująć ten proces teoretycznie.

265
00:21:17.650 --> 00:21:21.450
Pokazuje jakby takie krążenie tekstu.

266
00:21:21.830 --> 00:21:24.910
Bodajże takim słowem najczęściej używanym w tym tekście

267
00:21:24.910 --> 00:21:26.730
jest oscylacja, prawda?

268
00:21:27.030 --> 00:21:32.070
Czyli oscylowanie pomiędzy ja racjonalnym, ja świadomym, ja pisarza,

269
00:21:32.070 --> 00:21:36.330
a ja właśnie tego człowieka rozdartego, zgłębionego.

270
00:21:36.790 --> 00:21:41.590
Dawid Maria Osiński kontynuuje w pewnym sensie ten wątek.

271
00:21:42.150 --> 00:21:44.350
Pokazuje Reymonta w korespondencji.

272
00:21:44.530 --> 00:21:48.890
I tam wydaje się, że jednym z najciekawszych wątków jest

273
00:21:49.850 --> 00:21:51.910
korespondencja Reymonta z kobietami,

274
00:21:52.130 --> 00:21:54.850
z kobietami, którymi był zauroczony.

275
00:21:54.950 --> 00:21:57.710
Niektóre z nich rzeczywiście stawały się jego partnerkami.

276
00:21:57.710 --> 00:22:02.750
I pokazuje to jakby takie zatarcie granicy ja w relacji miłosnej.

277
00:22:02.810 --> 00:22:06.910
Jest to też bardzo ciekawy temat, ponieważ Reymont jakby rezygnuje

278
00:22:06.910 --> 00:22:11.530
ze swojej podmiotowości, jakby przerzuca na kobietę część swojego ja,

279
00:22:11.630 --> 00:22:14.850
swojej jaźni. Jest to związane z jego charakterem.

280
00:22:15.410 --> 00:22:20.810
Jest też dokument relacji, zwłaszcza pomiędzy Reymontem a Orzeszkową,

281
00:22:20.970 --> 00:22:26.250
zawarty w dokumentach pisanych przez samą wybitną pozytywistkę,

282
00:22:26.250 --> 00:22:31.290
opublikowany przez pana Dariusza Kukucia i Dorotę Samborską-Kukuć

283
00:22:31.290 --> 00:22:32.930
Reymont we Florianowie.

284
00:22:33.150 --> 00:22:38.250
Druga część peregrynacji poświęcona jest podróżom Reymonta.

285
00:22:38.470 --> 00:22:41.090
Zaczyna się od artykułu Cezarego Zalewskiego

286
00:22:41.090 --> 00:22:44.350
dotyczącego pielgrzymki do Jasnej Góry.

287
00:22:44.630 --> 00:22:48.710
Ujmuje to profesor Cezary Zalewski w sposób nowatorski,

288
00:22:48.750 --> 00:22:53.370
z tego względu, że wykorzystuje do interpretacji tego tekstu

289
00:22:53.370 --> 00:22:57.770
słynnego reportażu Reymonta za pośrednictwem teorii doświadczenia

290
00:22:57.770 --> 00:23:04.570
liminalnego, czyli liminoidalnego, jak wyraża się pan profesor.

291
00:23:04.970 --> 00:23:10.410
Jest to taka niedawno przyswojona naszej humanistyce teoria,

292
00:23:11.250 --> 00:23:14.970
która właśnie mówi o granicznym charakterze tych doświadczeń

293
00:23:14.970 --> 00:23:19.970
i co ciekawe w tym artykule pan profesor nie uznaje jednoznacznie

294
00:23:20.670 --> 00:23:25.050
tego reportażu za wyraz religijności Reymonta,

295
00:23:25.190 --> 00:23:29.030
ale właśnie za pokazanie jakby pewnego typu więzi religijnej,

296
00:23:29.170 --> 00:23:30.210
która tworzy się w społeczeństwie.

297
00:23:30.570 --> 00:23:34.030
Można powiedzieć, że Reymont zdaniem Cezarego Zalewskiego

298
00:23:34.030 --> 00:23:38.670
ukazuje, jak ludzie tworzą religię za pomocą swoich zachowań,

299
00:23:38.790 --> 00:23:39.810
swojej wspólnoty.

300
00:23:39.810 --> 00:23:44.630
Artykuł Wiesława Ratajczaka pisze o wpływach włoskich,

301
00:23:45.650 --> 00:23:50.210
tam pan profesor pisze o wpływach włoskich w twórczości Reymonta,

302
00:23:50.370 --> 00:23:52.270
między innymi podróż do Watykanu.

303
00:23:52.710 --> 00:23:55.850
Beata Utkowska pisze o ostatnim reportażu Reymonta,

304
00:23:56.230 --> 00:24:00.090
czyli o jego reportażu z podróży do Ameryki.

305
00:24:00.590 --> 00:24:03.290
To jest tekst, który ukazał się już w latach trzydziestych.

306
00:24:03.850 --> 00:24:08.310
Ciekawy jest też wątek wschodni, który porusza pani profesor Hanna Ratuszna

307
00:24:08.310 --> 00:24:11.430
oraz pan profesor Jarosław Ławski.

308
00:24:12.770 --> 00:24:14.590
Jest to fascynacja Japonią.

309
00:24:15.270 --> 00:24:20.310
Ten japonizm, jak wówczas to nazywano, był cechą kultury polskiej

310
00:24:20.310 --> 00:24:25.550
przełomu XIX i XX wieku, być może częściowo uwarunkowaną kwestiami politycznymi,

311
00:24:25.670 --> 00:24:29.870
czyli wojną rosyjsko-japońską i stworzoną w ten sposób szansą

312
00:24:29.870 --> 00:24:32.490
na odzyskanie przez Polskę niepodległości.

313
00:24:32.490 --> 00:24:37.590
I tutaj Reymont jakby wybiera się na wschód w swojej wyobraźni,

314
00:24:37.790 --> 00:24:45.990
natomiast wyrazem takim symbolicznym tego jest opowieść Komurasaki,

315
00:24:46.210 --> 00:24:50.410
jeden z późnych tekstów głęboko zakorzeniony w kulturze japońskiej,

316
00:24:50.530 --> 00:24:54.790
który jakby wieloaspektowo analizuje pan profesor Jarosław Ławski.

317
00:24:54.790 --> 00:25:00.990
Wspomniałbym jeszcze o kwestii samotności w Ziemi Obiecanej Reymonta.

318
00:25:01.130 --> 00:25:05.450
Tutaj z kolei przez ten pryzmat jest pokazany kapitalizm, prawda?

319
00:25:05.530 --> 00:25:09.750
Uważa się, że Ziemia Obiecana to pierwsza polska powieść o kapitalizmie,

320
00:25:09.990 --> 00:25:14.070
ale też powieść o samotności, o takiej atomizacji społeczeństwa.

321
00:25:14.190 --> 00:25:18.330
I pan profesor Piechota na konkretnych przykładach bohaterów pokazuje,

322
00:25:18.410 --> 00:25:20.590
że ta samotność dotyka wszystkich.

323
00:25:20.590 --> 00:25:25.850
Sabina Brzozowska zajmuje się starością w chłopach Reymonta.

324
00:25:25.970 --> 00:25:30.190
Też jest to przejmujący artykuł, który pokazuje postacie z chłopów Reymonta,

325
00:25:30.690 --> 00:25:37.610
takie jak stara Agata, Jagustynka, w perspektywie właśnie losu człowieka starego na wsi.

326
00:25:37.850 --> 00:25:39.470
Jest to bardzo ambiwalentny artykuł.

327
00:25:39.550 --> 00:25:42.350
Wiadomo, że ten los był trudny, prawda?

328
00:25:42.870 --> 00:25:47.450
Trudno było przeżyć starszemu człowiekowi w realiach polskiej wsi

329
00:25:47.450 --> 00:25:49.710
początków wieku XX.

330
00:25:50.590 --> 00:25:54.790
Jest też artykuł na temat wierzeń przedchrześcijańskich w chłopach.

331
00:25:54.870 --> 00:25:58.970
Jest tam kilka takich momentów pana profesora Adama Mazurkiewicza.

332
00:25:59.530 --> 00:26:05.670
Jest tam wiele takich momentów, gdzie takie przedchrześcijańskie rytuały się ujawniają.

333
00:26:06.350 --> 00:26:13.170
Profesor Grażyna Legutko porównuje obraz bytu autochtonów w chłopach

334
00:26:13.170 --> 00:26:17.690
Stanisława Reymonta i na kresach lasów Wacława Sieroszewskiego,

335
00:26:18.070 --> 00:26:24.810
jego debiutanckiej powieści, tego zesłańca, wieloletniego zesłańca, pisarza,

336
00:26:25.030 --> 00:26:32.970
który jakby z trudem wypracowywał swoją drogę twórczą w dalekiej Syberii, prawda?

337
00:26:32.970 --> 00:26:35.210
Zesłany oczywiście z powodów politycznych.

338
00:26:35.510 --> 00:26:38.970
Zajmował się w swoich powieściach społecznością Jakutów, prawda?

339
00:26:39.230 --> 00:26:42.950
Czyli tą odległą syberyjską społecznością i to porównanie jest przedmiotem

340
00:26:42.950 --> 00:26:44.970
artykułu pani Grażyny Legutko.

341
00:26:44.970 --> 00:26:51.930
Wreszcie Maria Jolanta Olszewska pisze o narodzinach nowoczesnego narodu polskiego

342
00:26:51.930 --> 00:26:55.630
w powieści Rok 1794.

343
00:26:56.470 --> 00:27:00.730
Jest to związane także z pewnym politycznym obliczem Reymonta,

344
00:27:00.910 --> 00:27:04.930
które było obliczem, trzeba powiedzieć, bliskim endecji,

345
00:27:05.050 --> 00:27:07.110
najbardziej bliskim narodowej demokracji.

346
00:27:07.250 --> 00:27:10.230
Nie wszystkim interpretatorom się to podobało,

347
00:27:10.330 --> 00:27:14.850
ale z pewnością jest to próba stworzenia nowoczesnego pojęcia narodu,

348
00:27:14.970 --> 00:27:16.790
co pokazuje pani profesor.

349
00:27:16.930 --> 00:27:22.110
Wreszcie są jakby takie artykuły wokół Reymonta

350
00:27:22.110 --> 00:27:27.350
i taki artykuł jest to tekst pani profesora Agnieszki Kunniczuk-Czcinowicz,

351
00:27:27.870 --> 00:27:32.090
Futurystyczne wizje filmowe Władysława Stanisława Reymonta,

352
00:27:32.190 --> 00:27:36.410
Niedokończony projekt, Reymont w wybranych obiegach medialnych

353
00:27:36.410 --> 00:27:40.850
w roku 1925, pani profesor Małgorzaty Litwinowicz-Droździel

354
00:27:40.850 --> 00:27:43.850
oraz artykuł pana profesora Bąbiaka

355
00:27:43.850 --> 00:27:48.910
Okoliczności śmierci i pogrzeb narodowy Władysława Stanisława Reymonta.

356
00:27:49.110 --> 00:27:52.170
Tu chciałbym jeszcze tylko na zakończenie stwierdzić,

357
00:27:52.170 --> 00:27:56.710
że takie wokółliterackie zjawiska kulturowe,

358
00:27:56.850 --> 00:28:00.010
jak na przykład rocznice, pogrzeby, wystawy,

359
00:28:01.470 --> 00:28:07.430
różnego typu medialne reakcje na zachowania pisarzy i ich utwory,

360
00:28:07.430 --> 00:28:11.730
stanowią obecnie bardzo silny nurt obecnej humanistyki

361
00:28:11.730 --> 00:28:16.610
i to także jest reprezentowane w tej książce.

362
00:28:16.770 --> 00:28:19.370
Jestem przekonana, że już na podstawie samego streszczenia,

363
00:28:19.550 --> 00:28:21.550
które przedstawił nam pan profesor,

364
00:28:21.770 --> 00:28:25.210
nasi słuchacze są zaintrygowani i sięgną, mamy taką nadzieję,

365
00:28:25.770 --> 00:28:28.650
po tom zatytułowany Reymont Perspektywy.

366
00:28:28.770 --> 00:28:31.110
Książkę wydało Narodowe Centrum Kultury,

367
00:28:31.430 --> 00:28:34.070
a opowiadał o niej pan profesor Marek Pągciński

368
00:28:34.070 --> 00:28:37.010
z Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk.

369
00:28:37.150 --> 00:28:38.410
Bardzo dziękuję panie profesorze.

370
00:28:38.470 --> 00:28:39.150
Dziękuję bardzo.

371
00:28:39.310 --> 00:28:41.330
Katarzyna Sanocka, dziękujemy. Do usłyszenia.