WEBVTT

1
00:00:01.420 --> 00:00:05.120
Audycje kulturalne w dobrym tonie.

2
00:00:05.580 --> 00:00:11.780
Milena Pacuda jest odpowiedzialna za treści merytoryczne w projekcie Narodowego Centrum Kultury Zakończenia Wspólne.

3
00:00:11.940 --> 00:00:19.200
To jest projekt dla dzieci i młodzieży, który pomaga w rozwijaniu refleksji nad przemijaniem, stratą i nad nowymi możliwościami.

4
00:00:19.660 --> 00:00:24.720
Milena była także prelegentką w spotkaniach wzmacniających dla edukatorów z całej Polski

5
00:00:24.720 --> 00:00:30.260
w ramach projektu Barwy Wspólne realizowanego również przez Narodowe Centrum Kultury.

6
00:00:30.260 --> 00:00:35.500
Katarzyna Sanocka, dzień dobry. To są audycje kulturalne podcast Narodowego Centrum Kultury.

7
00:00:35.880 --> 00:00:40.000
Dziś przed nami rozmowa ważna, istotna, myślę, że też potrzebna.

8
00:00:40.460 --> 00:00:45.380
Porozmawiamy o tym, jak rozmawiać o śmierci, jak rozmawiać o dobrej śmierci, jak rozmawiać o żałobie

9
00:00:45.380 --> 00:00:48.220
i czy w ogóle o tych tematach rozmawiać potrafimy.

10
00:00:48.360 --> 00:00:54.580
Witam serdecznie Sylwię Grzegrzułkę z działu Badań i Analiz Narodowego Centrum Kultury, ale dziś w prywatnej roli.

11
00:00:54.760 --> 00:01:00.160
Cześć, dzień dobry. Jest z nami też Milena Pacuda z Instytutu Dobrej Śmierci i psychoterapeutka. Dzień dobry.

12
00:01:00.260 --> 00:01:01.040
Dzień dobry.

13
00:01:01.420 --> 00:01:08.580
Ja na początek pomyślałam sobie, że to zestawienie Instytut Dobrej Śmierci, kiedy pierwszy raz usłyszałam, że istnieje taka organizacja,

14
00:01:09.660 --> 00:01:16.560
to poczułam, nie wiem jak to nazwać, ale coś w rodzaju zgrzytu pomiędzy słowem dobra a śmierć.

15
00:01:16.700 --> 00:01:20.560
I myślę, że to nie jest odosobnione odczucie, ale jednak ona może być dobra.

16
00:01:20.560 --> 00:01:24.940
I dziś porozmawiamy o tym, w jaki sposób sprawić, by dobra była.

17
00:01:25.460 --> 00:01:29.240
Sylwia, ty straciłaś męża, twój mąż zmarł rok temu, z tego co wiem.

18
00:01:29.540 --> 00:01:33.960
I chcesz podzielić się z nami takim doświadczeniem, na pewno bardzo trudnym.

19
00:01:34.500 --> 00:01:36.340
Trudno sobie nam nawet je wyobrazić.

20
00:01:37.060 --> 00:01:42.240
No ale jednak zapytam cię, może trochę odważnie na początek, czy śmierć Tomka to była dobra śmierć?

21
00:01:43.260 --> 00:01:44.680
Bardzo odważne pytanie.

22
00:01:45.660 --> 00:01:50.420
Staram się myśleć, że wiem, że była dobra.

23
00:01:51.040 --> 00:01:53.300
Dobra na tyle, na ile mogła być dobra.

24
00:01:54.120 --> 00:02:01.440
Mam na myśli to, że w momencie, kiedy pogodziliśmy się z tym, że ta śmierć nadchodzi,

25
00:02:02.920 --> 00:02:09.020
mam takie poczucie, że zrobiliśmy wszystko, co się dało,

26
00:02:09.020 --> 00:02:12.580
żeby dobrze ją przeżyć.

27
00:02:12.940 --> 00:02:16.060
Bardziej myślę o tym, że przeżyć to, co nas czeka.

28
00:02:17.120 --> 00:02:18.580
Jak przygotować dzieci.

29
00:02:19.160 --> 00:02:20.680
Mamy dwójka małych dzieci.

30
00:02:20.900 --> 00:02:21.740
W jakim są wieku?

31
00:02:22.500 --> 00:02:24.400
Niebawem pięć i niebawem siedem lat.

32
00:02:25.580 --> 00:02:26.760
Bo dziewczynki będą miały.

33
00:02:27.040 --> 00:02:32.680
To jest bardzo ważne i trudne pytanie, bo Tomek zmarł młodo.

34
00:02:33.500 --> 00:02:38.740
Miał 41 lat, więc ciężko powiedzieć, żeby dobrą śmiercią.

35
00:02:39.020 --> 00:02:48.060
Była śmierć młodego człowieka, który rzeczywiście był dobrym człowiekiem,

36
00:02:48.400 --> 00:02:51.140
dobrym tatą, wspaniałym partnerem.

37
00:02:52.760 --> 00:02:59.600
Jednak myślę sobie, że jak myślę sobie o dobrej śmierci,

38
00:03:00.920 --> 00:03:04.000
to też o tym, co wokół tego.

39
00:03:04.000 --> 00:03:10.020
Czyli jak to mogło wpłynąć na nas, jak to wpłynie na naszą przyszłość,

40
00:03:10.900 --> 00:03:12.640
jak na mnie, na dzieci.

41
00:03:13.920 --> 00:03:14.960
Takie elementy.

42
00:03:15.500 --> 00:03:17.460
Do twojej historii oczywiście zaraz wrócimy.

43
00:03:17.560 --> 00:03:19.020
Milena, to w takim razie ciebie zapytam.

44
00:03:19.200 --> 00:03:23.940
Co w ogóle oznacza dobra śmierć i czy ona dobra być może?

45
00:03:24.140 --> 00:03:25.620
A jeżeli tak, to w jaki sposób?

46
00:03:27.440 --> 00:03:32.720
Ja myślę, że ten instytut i ta cała inicjatywa Instytutu Dobrej Śmierci

47
00:03:34.380 --> 00:03:38.320
powstała po to, żebyśmy mogli rozmawiać w ogóle o śmierci.

48
00:03:38.660 --> 00:03:44.000
Bo ta śmierć jest, chociaż myślę, że wielu z nas,

49
00:03:46.000 --> 00:03:49.280
to nie jest łatwe konfrontować się z tą myślą,

50
00:03:49.380 --> 00:03:51.700
że ta śmierć jest obecna,

51
00:03:51.960 --> 00:03:54.580
że dotyczy wszystkich ludzi,

52
00:03:56.240 --> 00:04:01.400
że w perspektywie czasowej będzie dotyczyć naszych bliskich

53
00:04:02.320 --> 00:04:03.900
i nas samych.

54
00:04:04.120 --> 00:04:07.060
Więc to, co robimy w Instytucie,

55
00:04:07.160 --> 00:04:09.180
no to właśnie próbujemy rozmawiać

56
00:04:09.180 --> 00:04:12.580
z taką czułością, delikatnością, wrażliwością

57
00:04:12.580 --> 00:04:14.700
o tym, że ta śmierć jest.

58
00:04:15.020 --> 00:04:21.300
I właśnie ona, myślę, że zniknęła z takich przestrzeni

59
00:04:21.300 --> 00:04:25.840
ten temat, że przestaliśmy o tym rozmawiać,

60
00:04:26.020 --> 00:04:28.720
że inaczej wyglądają pochówki,

61
00:04:28.940 --> 00:04:30.340
inaczej wygląda żałoba.

62
00:04:30.920 --> 00:04:33.840
A kiedy zaczynamy rozmawiać na ten temat,

63
00:04:33.980 --> 00:04:37.080
no to robimy krok ku oswojeniu tego tematu.

64
00:04:38.840 --> 00:04:41.660
Zaczynamy, mam poczucie, że teraz się to zmienia,

65
00:04:41.660 --> 00:04:43.880
że coraz więcej o tym rozmawiamy.

66
00:04:44.000 --> 00:04:46.080
Zaczynamy rozmawiać o tym też z naszymi dziećmi,

67
00:04:46.280 --> 00:04:49.600
z naszymi partnerami, z naszymi rodzicami.

68
00:04:51.380 --> 00:04:54.360
I myślę, że to jest jakoś ogromna wartość,

69
00:04:55.580 --> 00:04:58.260
bo moje doświadczenie, ale nie tylko moje,

70
00:04:59.020 --> 00:05:03.120
pokazuje, że im bardziej oswajamy ten temat,

71
00:05:03.200 --> 00:05:06.640
to jednocześnie możemy bardziej docenić to,

72
00:05:06.700 --> 00:05:07.540
co jest tu i teraz.

73
00:05:07.760 --> 00:05:08.960
Bardziej cieszymy się życiem,

74
00:05:08.960 --> 00:05:10.340
tym bardziej doceniamy to życie,

75
00:05:10.500 --> 00:05:12.120
wiemy, że jesteśmy tutaj na chwilę,

76
00:05:13.140 --> 00:05:15.460
że to jest rodzaj przygody,

77
00:05:15.600 --> 00:05:16.780
czasem bardzo trudnej,

78
00:05:17.320 --> 00:05:18.980
ale wartej przeżycia.

79
00:05:20.880 --> 00:05:24.180
Tak, więc taka jest idea.

80
00:05:24.340 --> 00:05:26.560
Nie jestem pewna, czy odpowiedziałam na twoje pytanie.

81
00:05:27.040 --> 00:05:29.320
Myślę, że tu nie ma dobrych i złych odpowiedzi.

82
00:05:29.500 --> 00:05:31.280
Chyba o to w tym chodzi.

83
00:05:31.400 --> 00:05:33.500
Milena powiedziała ważną rzecz o tym,

84
00:05:33.500 --> 00:05:36.960
że uczymy się, może coraz bardziej o śmierci rozmawiać.

85
00:05:37.100 --> 00:05:39.140
Sylwia, jak było w waszym przypadku.

86
00:05:39.420 --> 00:05:42.960
Ty z Tomkiem rozmawiałaś o tym, co się wydarzy,

87
00:05:43.040 --> 00:05:45.100
bo myślę sobie, że my cały czas boimy się.

88
00:05:45.720 --> 00:05:47.860
Generalizuję trochę, ale myślę, że tak jest.

89
00:05:48.120 --> 00:05:50.520
Kontaktu w ogóle z osobami na ostatnim etapie życia,

90
00:05:50.560 --> 00:05:51.900
że my nie wiemy do tej pory,

91
00:05:51.980 --> 00:05:52.860
nikt nas tego nie uczy,

92
00:05:52.940 --> 00:05:54.920
nikt nie mówi nam, jak rozmawiać,

93
00:05:54.980 --> 00:05:55.320
jak podejść.

94
00:05:55.380 --> 00:05:57.140
Sami sobie nie potrafimy poradzić,

95
00:05:57.320 --> 00:06:01.040
a przecież dobrze byłoby, gdybyśmy byli też wsparciem.

96
00:06:01.040 --> 00:06:02.200
Czy to jest w ogóle możliwe?

97
00:06:04.400 --> 00:06:07.700
Od momentu diagnozy choroby

98
00:06:07.700 --> 00:06:09.660
minęło dwa i pół roku,

99
00:06:09.860 --> 00:06:11.800
zanim Tomek odszedł.

100
00:06:12.360 --> 00:06:16.380
Więc przy pierwszej wznowie,

101
00:06:16.600 --> 00:06:17.340
około roku,

102
00:06:17.900 --> 00:06:21.220
już wiedzieliśmy, że warto rozmawiać.

103
00:06:22.300 --> 00:06:23.580
Chcieliśmy wiedzieć po prostu,

104
00:06:24.580 --> 00:06:25.560
znaczy ja chciałam wiedzieć,

105
00:06:27.240 --> 00:06:29.880
jak Tomek chciałby być pochowany,

106
00:06:29.880 --> 00:06:32.300
gdzie, pomimo, że

107
00:06:33.180 --> 00:06:36.520
i rodzice nasi, i teściowie byli zaskoczeni,

108
00:06:36.700 --> 00:06:38.300
że my w ogóle rozmawiamy.

109
00:06:38.380 --> 00:06:41.360
Tak jakbyśmy chcieli, żeby to się zadziało.

110
00:06:41.940 --> 00:06:44.400
Albo może bali się, że to się zadzieje.

111
00:06:44.600 --> 00:06:46.520
A my właśnie oswajaliśmy się z tym,

112
00:06:46.680 --> 00:06:48.810
że każda choroba onkologiczna,

113
00:06:49.500 --> 00:06:50.600
szczególnie w tym przypadku

114
00:06:50.600 --> 00:06:51.900
czerniaka złośliwego,

115
00:06:52.720 --> 00:06:55.180
bardzo podstępnej i poważnej choroby,

116
00:06:57.580 --> 00:06:59.420
nie oszukiwaliśmy się po prostu.

117
00:07:01.160 --> 00:07:03.060
Rozmawialiśmy, żeby po prostu wiedzieć,

118
00:07:03.300 --> 00:07:05.440
żeby się przygotować,

119
00:07:05.700 --> 00:07:06.840
jeżeli tak będzie.

120
00:07:08.480 --> 00:07:10.580
Myślę, że te rozmowy bardzo nam pomagały.

121
00:07:12.620 --> 00:07:14.100
I rozmawialiśmy o tym,

122
00:07:14.220 --> 00:07:16.240
że to mogą być ostatnie święta,

123
00:07:16.700 --> 00:07:17.960
więc chcemy je spędzić

124
00:07:18.660 --> 00:07:21.540
tak jak chcemy.

125
00:07:21.540 --> 00:07:23.620
Na przykład na jedno wyjechaliśmy za granicę,

126
00:07:23.780 --> 00:07:25.080
gdzie było ciepło,

127
00:07:25.200 --> 00:07:31.500
gdy na plaży śpiewali jakieś takie piosenki

128
00:07:31.500 --> 00:07:32.920
bardzo zabawne,

129
00:07:33.020 --> 00:07:35.080
a jednocześnie my cieszyliśmy się,

130
00:07:35.180 --> 00:07:35.920
że jesteśmy we czworo

131
00:07:35.920 --> 00:07:39.260
i robimy po swojemu.

132
00:07:40.900 --> 00:07:43.920
I jakoś jak jechałam tutaj,

133
00:07:44.100 --> 00:07:44.700
pomyślałam sobie,

134
00:07:44.820 --> 00:07:46.600
że chciałam powiedzieć o tym,

135
00:07:46.700 --> 00:07:52.500
że dużo robiliśmy tak w zaufaniu do siebie,

136
00:07:52.720 --> 00:07:53.700
do siebie samych,

137
00:07:53.820 --> 00:07:55.180
zgodnie z intuicją.

138
00:07:55.420 --> 00:07:56.200
W ogóle wydaje mi się,

139
00:07:56.280 --> 00:07:58.460
że jak myślę sobie o żałobie,

140
00:07:58.560 --> 00:07:59.260
o przeżywaniu,

141
00:08:00.500 --> 00:08:01.380
o przygotowaniu,

142
00:08:01.480 --> 00:08:02.700
o rozmowach z dziećmi,

143
00:08:02.700 --> 00:08:06.880
o towarzyszeniu różnym osobom,

144
00:08:07.040 --> 00:08:08.680
które tak samo jak ja

145
00:08:08.680 --> 00:08:09.980
przechodzą tą stratę,

146
00:08:10.680 --> 00:08:14.060
to ja dużo czułam w tym właśnie

147
00:08:14.060 --> 00:08:16.760
takiej intuicji i zaufania do siebie,

148
00:08:17.040 --> 00:08:18.680
żeby robić tak jak czuję.

149
00:08:19.680 --> 00:08:21.820
Chociaż to nie było łatwe,

150
00:08:22.730 --> 00:08:23.700
szczególnie na początku,

151
00:08:24.520 --> 00:08:28.020
kiedy właśnie te różne tradycje,

152
00:08:29.920 --> 00:08:30.700
przyzwyczajenia,

153
00:08:30.700 --> 00:08:32.580
szczególnie osób,

154
00:08:32.700 --> 00:08:33.760
które są młodymi starsze,

155
00:08:35.100 --> 00:08:36.500
które nie były,

156
00:08:37.120 --> 00:08:39.220
na przykład było im trudno zaakceptować,

157
00:08:39.360 --> 00:08:40.540
w jaki sposób ja podchodzę

158
00:08:40.540 --> 00:08:46.700
na przykład do pamiętania o Tomku

159
00:08:46.700 --> 00:08:48.500
w pierwszych tygodniach,

160
00:08:48.600 --> 00:08:49.440
w pierwszych miesiącach.

161
00:08:49.560 --> 00:08:51.420
Na czym ta różnica pokoleniowa polega,

162
00:08:51.480 --> 00:08:52.320
tego pamiętania?

163
00:08:53.680 --> 00:08:56.060
Na przykład ja rozmawiałam z Tomkiem

164
00:08:56.060 --> 00:08:59.680
o tym, że nie będę chodziła na czarno.

165
00:09:00.700 --> 00:09:01.640
Chociaż to jest zabawne,

166
00:09:01.700 --> 00:09:03.580
bo dzisiaj właśnie jestem,

167
00:09:04.320 --> 00:09:05.160
ale dlatego, że chcę.

168
00:09:05.340 --> 00:09:06.240
I to jest mój wybór.

169
00:09:06.600 --> 00:09:08.400
Ale bardzo szybko

170
00:09:08.400 --> 00:09:11.060
po prostu ubierałam się kolorowo.

171
00:09:11.740 --> 00:09:14.400
Tak jak zresztą zaczęłam się ubierać

172
00:09:14.400 --> 00:09:15.420
dzięki niemu.

173
00:09:15.980 --> 00:09:17.820
I kocham kolory.

174
00:09:19.120 --> 00:09:21.200
Dwa tygodnie po śmierci Tomka

175
00:09:21.200 --> 00:09:23.180
byliśmy w Fundacji Stop Ociech

176
00:09:23.180 --> 00:09:25.520
na jesiennym koncercie z dziewczynkami,

177
00:09:26.220 --> 00:09:27.940
gdzie wszystkie byłyśmy ubrane na ciemno,

178
00:09:27.940 --> 00:09:29.860
bo taka była potrzeba dziewczynek,

179
00:09:30.320 --> 00:09:31.460
powiedziały, że chcą ubrać ubrania,

180
00:09:31.560 --> 00:09:32.560
które miały na pogrzebie.

181
00:09:33.360 --> 00:09:34.700
I zaskoczyło mnie to,

182
00:09:35.740 --> 00:09:36.960
ale zrobiłyśmy to.

183
00:09:37.200 --> 00:09:38.840
I byłyśmy na tym koncercie,

184
00:09:38.940 --> 00:09:39.780
bo to były kupione bilety

185
00:09:39.780 --> 00:09:40.440
po prostu wcześniej.

186
00:09:41.220 --> 00:09:42.620
I nie wiem tak do końca,

187
00:09:42.620 --> 00:09:44.060
czy sama bym się odważyła kupić.

188
00:09:45.040 --> 00:09:46.160
Zastanawiałam się, czy pójść,

189
00:09:46.260 --> 00:09:48.100
ale poczułam, że muzyka

190
00:09:49.460 --> 00:09:51.140
bardzo nam towarzyszyła.

191
00:09:52.620 --> 00:09:53.720
Znaczy od zawsze, tak?

192
00:09:53.720 --> 00:09:55.400
Po prostu muzyka mnie relaksuje,

193
00:09:55.820 --> 00:09:56.540
dziewczynki też.

194
00:09:57.260 --> 00:09:59.340
I ta obecność tam

195
00:09:59.340 --> 00:10:02.200
sprawiła, że my lepiej się czułyśmy.

196
00:10:02.780 --> 00:10:03.880
Był z nami nasz przyjaciel

197
00:10:03.880 --> 00:10:05.320
ze swoimi turkami.

198
00:10:05.600 --> 00:10:07.000
Potem poszliśmy na pizzę.

199
00:10:07.120 --> 00:10:07.880
Robiliśmy takie rzeczy,

200
00:10:08.020 --> 00:10:11.180
które wiem, że Tomek,

201
00:10:11.320 --> 00:10:12.760
czy dziewczynki też tak mówią,

202
00:10:13.340 --> 00:10:15.560
że wiemy, że tata byłby szczęśliwy.

203
00:10:16.120 --> 00:10:19.340
I obiecałam, że będę po prostu szczęśliwa.

204
00:10:19.440 --> 00:10:22.740
Oczywiście żałobę trzeba.

205
00:10:22.740 --> 00:10:23.300
Trzeba.

206
00:10:23.680 --> 00:10:24.720
Właśnie nic nie trzeba,

207
00:10:24.880 --> 00:10:28.360
ale żałoba jest.

208
00:10:30.560 --> 00:10:32.500
Ja myślałam, że dla żałoby

209
00:10:32.500 --> 00:10:33.920
warto zrobić miejsce.

210
00:10:36.180 --> 00:10:38.320
Tak, nawiązując do twoich słów.

211
00:10:38.340 --> 00:10:39.960
Sylwia mówi o czymś bardzo ważnym,

212
00:10:39.960 --> 00:10:41.660
o tym, że strata i żałoba

213
00:10:41.660 --> 00:10:43.400
to jest coś tak niewyobrażalnie trudnego,

214
00:10:43.640 --> 00:10:46.180
że każdy sposób, aby pomóc sobie,

215
00:10:46.420 --> 00:10:49.460
wydaje mi się, przeżyć tę stratę,

216
00:10:50.240 --> 00:10:52.060
według tego, jak my to czujemy,

217
00:10:52.060 --> 00:10:53.420
jest dobry.

218
00:10:54.220 --> 00:10:55.060
Sylwia powiedziała o tym,

219
00:10:55.160 --> 00:10:57.000
że jakby przestała trzymać się też

220
00:10:57.000 --> 00:10:59.400
tych narzuconych schematów i stereotypów,

221
00:10:59.520 --> 00:11:00.560
które gdzieś funkcjonują.

222
00:11:00.760 --> 00:11:02.900
To jest jakaś część też edukacji, prawda?

223
00:11:03.060 --> 00:11:06.580
I takiej dużej zmiany w myśleniu o żałobie.

224
00:11:06.660 --> 00:11:07.900
Jak ty to, Mileno, widzisz

225
00:11:07.900 --> 00:11:09.580
z perspektywy też waszej działalności?

226
00:11:09.580 --> 00:11:15.400
Tak, w takim myśleniu i rozumieniu tego procesu żałoby

227
00:11:15.400 --> 00:11:20.220
odchodzimy już od, kiedyś sporo się mówiło

228
00:11:20.220 --> 00:11:23.360
o tych etapach żałoby, że one tak przechodzą

229
00:11:23.360 --> 00:11:27.520
jeden po drugim i że one są takie schematyczne.

230
00:11:27.640 --> 00:11:31.600
Myślę, że doświadczenie nie potwierdza jednak tego

231
00:11:31.600 --> 00:11:38.360
i że każde doświadczenie żałoby ma jakieś elementy wspólne,

232
00:11:38.400 --> 00:11:41.620
ale tak naprawdę jest bardzo indywidualnym doświadczeniem.

233
00:11:41.760 --> 00:11:46.900
Tutaj Sylwia opowiedziała o swojej potrzebie,

234
00:11:46.980 --> 00:11:48.420
czy potrzebie też córek,

235
00:11:48.500 --> 00:11:53.140
że krótko po śmierci potrzebowały wyjść do ludzi,

236
00:11:53.340 --> 00:11:54.740
czy iść na koncert,

237
00:11:54.880 --> 00:11:58.320
czy ubrać się w jakiś określony sposób.

238
00:11:58.320 --> 00:12:01.000
I myślę, że to jest bardzo ważne,

239
00:12:01.100 --> 00:12:04.500
żeby sprawdzać, czego ja właściwie teraz potrzebuję.

240
00:12:04.720 --> 00:12:09.660
Czy właśnie towarzystwa ludzi, muzyki, dobrego jedzenia,

241
00:12:09.840 --> 00:12:14.360
czy raczej ciszy, spokoju, spaceru w lesie.

242
00:12:14.640 --> 00:12:21.440
I myślę, że nie ma jednego wzorca na przeżywanie straty,

243
00:12:21.540 --> 00:12:24.220
nie ma jednego wzorca na przeżywanie żałoby,

244
00:12:24.300 --> 00:12:26.160
nie ma też jednego wzorca na to,

245
00:12:26.160 --> 00:12:30.700
jak rozmawiać, czy wspierać dzieci w żałobie.

246
00:12:30.860 --> 00:12:34.140
Myślę, że jest parę takich ważnych punktów,

247
00:12:34.320 --> 00:12:36.220
o których warto pamiętać,

248
00:12:36.340 --> 00:12:37.860
które warto uwzględniać,

249
00:12:38.060 --> 00:12:41.660
ale ta żałoba dzieci też jest bardzo różna.

250
00:12:42.620 --> 00:12:47.280
I dzieci tę żałobę w różny sposób przeżywają.

251
00:12:48.160 --> 00:12:51.100
Sylwio, twoje dzieci przeżywają, przeżyły,

252
00:12:51.320 --> 00:12:52.920
będą pewnie jeszcze przeżywać.

253
00:12:53.160 --> 00:12:55.460
Jak ty sobie z tym poradziłaś?

254
00:12:56.480 --> 00:13:00.880
Pytasz o sposoby, jakie być może...

255
00:13:00.880 --> 00:13:02.700
Jeżeli możesz się nimi podzielić.

256
00:13:02.740 --> 00:13:07.500
Tak, właśnie czuję, że jestem tutaj właśnie po to

257
00:13:07.500 --> 00:13:13.820
i mam ogromną potrzebę podzielania się różnymi doświadczeniami.

258
00:13:15.820 --> 00:13:21.480
bardzo wspierała mnie na etapie ostatnich miesięcy choroby Tomka

259
00:13:21.480 --> 00:13:27.320
i do tej pory wspierała mnie pani psycho-onkolog Ola Dryzner,

260
00:13:28.300 --> 00:13:35.160
z którą rozmawiałam na każdy możliwy temat, wątpliwość

261
00:13:35.160 --> 00:13:39.580
i te momenty wspierania, które się zmieniały właśnie,

262
00:13:39.840 --> 00:13:45.480
bo były dni, miesiące, tygodnie, które bardzo się od siebie różniły.

263
00:13:45.660 --> 00:13:50.580
I my na bieżąco byłyśmy w kontakcie i miałam takie różne pomysły od niej,

264
00:13:50.740 --> 00:13:54.840
które mogłam realizować albo mogłam troszeczkę modyfikować,

265
00:13:54.840 --> 00:13:57.040
według swojej intuicji.

266
00:13:57.640 --> 00:14:00.080
I może podam przykłady.

267
00:14:02.240 --> 00:14:07.700
Wprowadziłyśmy taki rytuał świeczuszki w kuchni,

268
00:14:08.020 --> 00:14:09.660
którą zapalałyśmy dla taty.

269
00:14:10.460 --> 00:14:15.120
Było zdjęcie, które mieliśmy wspólnie zrobione we czwórkę,

270
00:14:15.320 --> 00:14:16.500
takie z Instaxa.

271
00:14:16.500 --> 00:14:17.820
I one trzymały.

272
00:14:18.360 --> 00:14:20.540
I każda miała swoją świeczuszkę.

273
00:14:21.780 --> 00:14:25.740
Mówiły coś do taty, dziękowały za coś danego dnia,

274
00:14:26.000 --> 00:14:27.300
bo to było zwyczaj wieczorem.

275
00:14:28.080 --> 00:14:31.020
Albo mówiły, że kochają, albo że tęsknią.

276
00:14:32.500 --> 00:14:35.100
Więc jakby czasami mówiły na głos,

277
00:14:36.040 --> 00:14:39.100
czasami mówiły po cichu albo w myślach.

278
00:14:39.920 --> 00:14:41.560
Więc dawałam też przestrzeń na to,

279
00:14:41.600 --> 00:14:45.460
że być może nie chcą tego powiedzieć w mojej obecności.

280
00:14:47.880 --> 00:14:50.240
No i jakby zmuchałyśmy świeczkę

281
00:14:50.240 --> 00:14:53.180
i szłyśmy spać, czy tam czytać na przykład.

282
00:14:54.280 --> 00:14:57.340
I to je bardzo wspierało.

283
00:14:59.260 --> 00:15:04.880
I nie ukrywam, że wielokrotnie sama też płakałam w tych momentach.

284
00:15:05.960 --> 00:15:08.320
I płakałam przy dzieciach.

285
00:15:09.560 --> 00:15:14.360
Miałam dużo takich informacji zwrotnych,

286
00:15:14.360 --> 00:15:16.520
że ja powinnam być silna.

287
00:15:16.860 --> 00:15:18.600
Powinnam być silna przy dzieciach.

288
00:15:18.780 --> 00:15:21.020
Nie powinnam pokazywać, że nie daję rady.

289
00:15:21.460 --> 00:15:24.180
Nie powinnam płakać przy dzieciach.

290
00:15:25.300 --> 00:15:27.900
I to nie były rady od pani psycholog, oczywiście.

291
00:15:29.460 --> 00:15:31.020
Żeby była jasność.

292
00:15:31.460 --> 00:15:32.800
Tylko raczej z otoczenia.

293
00:15:32.980 --> 00:15:36.620
Czyli powinnaś wrócić do pracy jak najszybciej.

294
00:15:38.920 --> 00:15:40.500
Zagadać tą śmierć, tak?

295
00:15:41.260 --> 00:15:42.860
Nie ma sensu jakby...

296
00:15:44.940 --> 00:15:45.920
To nie zadziała.

297
00:15:46.060 --> 00:15:47.680
Tak, po co być tak długo na zwolnieniu?

298
00:15:47.920 --> 00:15:49.100
Będziesz miała zajęcie.

299
00:15:49.480 --> 00:15:52.280
A ja wtedy właśnie wracałam do tego zaufania,

300
00:15:52.360 --> 00:15:53.000
do tej intuicji,

301
00:15:53.100 --> 00:15:54.840
że ja po prostu czuję,

302
00:15:55.000 --> 00:15:57.160
że na razie nie jestem w stanie wrócić do pracy.

303
00:15:58.120 --> 00:16:02.480
I ze strony NCK miałam ogromne wsparcie.

304
00:16:02.840 --> 00:16:05.940
To dla mnie było naprawdę wspaniałe,

305
00:16:05.980 --> 00:16:08.620
że wiedziałam, że mogę wrócić w momencie,

306
00:16:08.760 --> 00:16:09.740
kiedy będę gotowa.

307
00:16:10.120 --> 00:16:13.260
I mi pani psychoenkolog i pani psychiatra,

308
00:16:13.300 --> 00:16:16.280
bo też korzystałam w pewnym momencie

309
00:16:16.280 --> 00:16:18.960
ze wsparcia pani psychiatry,

310
00:16:19.200 --> 00:16:23.920
powiedziała, że gdybyś to nie chciała wstać rano

311
00:16:23.920 --> 00:16:27.240
i zająć się dziećmi i jakby żyć,

312
00:16:27.420 --> 00:16:29.260
kontynuować, przeżywać żałobę,

313
00:16:29.500 --> 00:16:31.560
to ja bym powiedziała, żebyś poszła do pracy.

314
00:16:33.160 --> 00:16:35.880
Ale tak dużo było z prawdy jeszcze do załatwienia,

315
00:16:36.000 --> 00:16:38.140
do uporządkowania, do zadbania o dzieci,

316
00:16:38.260 --> 00:16:40.180
o siebie w tym wszystkim,

317
00:16:40.480 --> 00:16:44.560
że żeby był ten czas na przeżycie

318
00:16:45.760 --> 00:16:48.040
tych pierwszych tygodni, pierwszych miesięcy,

319
00:16:48.560 --> 00:16:51.480
ja po prostu czułam, że chcę być.

320
00:16:51.480 --> 00:16:54.320
Chcę być i mieć siłę dla dzieci.

321
00:16:55.140 --> 00:16:57.620
Bo czułabym się niewystarczająca jako mama,

322
00:16:57.860 --> 00:17:00.160
jako pracownik.

323
00:17:02.760 --> 00:17:04.620
Też stresowałam się ilością rzeczy,

324
00:17:04.640 --> 00:17:07.160
które jest do załatwienia wokół,

325
00:17:07.400 --> 00:17:09.640
bo to jednak jest naprawdę bardzo dużo spraw.

326
00:17:10.500 --> 00:17:14.280
Także ja zaufałam sobie

327
00:17:14.280 --> 00:17:17.020
i też praktykowałam wdzięczność.

328
00:17:17.020 --> 00:17:21.320
To jest, wydaje mi się, takie dosyć teraz popularne określenie.

329
00:17:22.220 --> 00:17:24.480
Ale nauczyłam się tego z małymi dziećmi,

330
00:17:24.820 --> 00:17:27.620
że patrzymy na wiewiórki, na liście.

331
00:17:28.680 --> 00:17:30.280
Każdy dzień przeżywamy,

332
00:17:31.220 --> 00:17:32.440
patrzymy, co jest dobre.

333
00:17:32.780 --> 00:17:34.920
I to dalej jakby kontynuowałam.

334
00:17:35.040 --> 00:17:37.360
Czyli i w chorobie, która trwała,

335
00:17:38.020 --> 00:17:39.940
i na różnych etapach.

336
00:17:39.940 --> 00:17:43.060
Kiedy na przykład mąż był po radioterapii,

337
00:17:43.180 --> 00:17:45.940
to już było tak bardzo widoczne.

338
00:17:46.020 --> 00:17:47.280
I dla dzieci, i dla nas.

339
00:17:47.420 --> 00:17:49.820
Że już nie bawi się piłką.

340
00:17:50.360 --> 00:17:51.780
Już pewnych rzeczy nie będzie robił.

341
00:17:52.080 --> 00:17:54.780
Już jakby dziewczynki traciły te aktywności z tatą.

342
00:17:55.080 --> 00:17:58.360
Czyli już czuły, że coś się zmienia.

343
00:17:58.680 --> 00:18:01.060
To staraliśmy się patrzeć na to,

344
00:18:01.080 --> 00:18:02.040
co jest dobre po prostu.

345
00:18:02.760 --> 00:18:05.100
Że na przykład możemy pójść na dobre jedzenie razem.

346
00:18:05.100 --> 00:18:08.400
Ile siły potrzeba, żeby w ten sposób funkcjonować.

347
00:18:08.480 --> 00:18:10.860
Milana, to jest ta przestrzeń, o której mówiłaś.

348
00:18:11.020 --> 00:18:12.540
Tak, ale to właśnie Sylwia,

349
00:18:12.600 --> 00:18:15.440
to opisujesz to, o czym wspomniałam na początku.

350
00:18:15.660 --> 00:18:20.120
Że to uznanie tej śmierci, wizji tego,

351
00:18:20.280 --> 00:18:24.700
że prawdopodobnie twój mąż za jakiś czas odejdzie, umrze,

352
00:18:27.740 --> 00:18:28.200
pozwalało...

353
00:18:28.980 --> 00:18:31.960
Myślę, że to jest jednak jakiś rodzaj pracy i sztuki,

354
00:18:31.960 --> 00:18:36.220
żeby zbliżając się do tego pożegnania,

355
00:18:36.340 --> 00:18:37.200
do tego końca,

356
00:18:37.400 --> 00:18:38.160
jednocześnie

357
00:18:41.280 --> 00:18:44.020
jakoś swoją taką wrażliwość ukierunkować na to,

358
00:18:44.040 --> 00:18:46.000
co dobre, co wartościowe,

359
00:18:46.240 --> 00:18:47.860
na te małe, drobne rzeczy,

360
00:18:48.100 --> 00:18:49.480
na te jesienne liście,

361
00:18:49.820 --> 00:18:51.140
na ten wspólny czas,

362
00:18:51.280 --> 00:18:52.300
na dobre jedzenie,

363
00:18:52.580 --> 00:18:53.580
na wyjazd.

364
00:18:53.680 --> 00:18:55.000
Że to jest naprawdę...

365
00:18:55.000 --> 00:18:57.440
To pokazuje twoje doświadczenie,

366
00:18:57.580 --> 00:18:59.920
że kiedy ta śmierć nie jest

367
00:19:01.040 --> 00:19:02.400
zagadana, wyparta,

368
00:19:02.740 --> 00:19:03.760
schowana,

369
00:19:03.940 --> 00:19:05.100
to, że jednocześnie

370
00:19:05.980 --> 00:19:07.240
otwiera się dla nas

371
00:19:07.240 --> 00:19:10.440
taka zdolność do przeżywania tego życia pełniej.

372
00:19:11.260 --> 00:19:13.360
A jeszcze chciałam się odnieść do tego właśnie

373
00:19:14.220 --> 00:19:14.900
tematu,

374
00:19:14.900 --> 00:19:17.680
jak opowiadałaś o twoich córeczkach,

375
00:19:17.840 --> 00:19:18.060
które

376
00:19:18.800 --> 00:19:19.480
właśnie

377
00:19:20.900 --> 00:19:22.420
stworzyłyście taki rytuał,

378
00:19:22.440 --> 00:19:24.800
jakoś kontaktu z tatą,

379
00:19:24.900 --> 00:19:26.800
czy pożegnania.

380
00:19:26.800 --> 00:19:29.340
Ja myślę, że to też wymaga od nas dorosłych

381
00:19:29.340 --> 00:19:30.900
takiej odwagi do tego,

382
00:19:31.060 --> 00:19:31.460
żeby

383
00:19:32.540 --> 00:19:35.120
naprawdę być w tym temacie,

384
00:19:35.260 --> 00:19:35.500
czyli

385
00:19:36.980 --> 00:19:38.420
mówić o nim,

386
00:19:40.100 --> 00:19:41.740
pokazywać emocje,

387
00:19:42.420 --> 00:19:44.360
właśnie nie uciekać

388
00:19:44.360 --> 00:19:46.740
i nie zamykać

389
00:19:46.740 --> 00:19:47.700
tego tematu

390
00:19:47.700 --> 00:19:48.860
chwilę po pogrzebie,

391
00:19:49.380 --> 00:19:51.300
tylko właśnie trochę zaprosić

392
00:19:51.300 --> 00:19:52.580
temat straty,

393
00:19:52.820 --> 00:19:53.620
temat żałoby,

394
00:19:53.740 --> 00:19:54.340
temat emocji

395
00:19:54.340 --> 00:19:55.240
do naszego domu,

396
00:19:55.380 --> 00:19:56.240
że to nie jest

397
00:19:56.240 --> 00:19:57.660
jedna rozmowa,

398
00:19:57.680 --> 00:19:58.980
czy jedna uroczystość,

399
00:19:59.060 --> 00:20:00.520
tylko raczej taka gotowość

400
00:20:01.240 --> 00:20:02.240
nasza do

401
00:20:05.000 --> 00:20:05.560
rozmawiania,

402
00:20:05.660 --> 00:20:07.500
do zajmowania się tym tematem.

403
00:20:07.940 --> 00:20:08.620
Wtedy, kiedy

404
00:20:10.140 --> 00:20:10.960
pojawi się

405
00:20:10.960 --> 00:20:12.260
taka potrzeba,

406
00:20:12.500 --> 00:20:13.300
taka okazja,

407
00:20:13.400 --> 00:20:14.620
kiedy pojawią się uczucia,

408
00:20:15.200 --> 00:20:16.260
to naprawdę

409
00:20:16.260 --> 00:20:18.320
myślę, że jest ważnym krokiem.

410
00:20:18.460 --> 00:20:18.600
Czyli

411
00:20:18.600 --> 00:20:20.080
kiedy my dorośli

412
00:20:20.080 --> 00:20:20.860
mamy gotowość,

413
00:20:20.860 --> 00:20:22.400
żeby naprawdę ten temat

414
00:20:23.620 --> 00:20:24.180
rozwijać,

415
00:20:24.340 --> 00:20:25.680
jakoś w sobie

416
00:20:25.680 --> 00:20:27.020
pomieścić.

417
00:20:27.960 --> 00:20:29.360
A okazji do tego,

418
00:20:29.420 --> 00:20:30.100
żeby rozmawiać

419
00:20:30.100 --> 00:20:30.980
o przemijaniu,

420
00:20:31.220 --> 00:20:31.800
stratach,

421
00:20:31.900 --> 00:20:32.800
to naprawdę

422
00:20:32.800 --> 00:20:33.740
jest bardzo wiele

423
00:20:33.740 --> 00:20:35.560
i można to robić

424
00:20:35.560 --> 00:20:36.720
właściwie od początku.

425
00:20:38.960 --> 00:20:40.740
Tak zwracam się tutaj

426
00:20:40.740 --> 00:20:41.420
do rodziców,

427
00:20:41.560 --> 00:20:42.240
do opiekunów,

428
00:20:42.240 --> 00:20:42.660
dziadków,

429
00:20:42.760 --> 00:20:44.260
że do rozmawiania

430
00:20:44.260 --> 00:20:45.240
o śmierci

431
00:20:45.240 --> 00:20:46.160
i o stracie

432
00:20:46.160 --> 00:20:47.940
nie potrzeba

433
00:20:49.560 --> 00:20:50.260
jakichś

434
00:20:50.260 --> 00:20:51.780
dużych strat,

435
00:20:51.960 --> 00:20:53.020
że to okazji

436
00:20:53.020 --> 00:20:53.680
mamy naprawdę

437
00:20:53.680 --> 00:20:54.180
sporo,

438
00:20:54.180 --> 00:20:54.840
żeby oswajać

439
00:20:54.840 --> 00:20:55.220
ten temat.

440
00:20:55.360 --> 00:20:55.500
Nie wiem,

441
00:20:55.580 --> 00:20:56.380
nawet jesień,

442
00:20:57.060 --> 00:20:57.520
zmiana,

443
00:20:58.060 --> 00:20:58.520
przemijanie,

444
00:21:00.520 --> 00:21:00.980
znaleziona,

445
00:21:01.080 --> 00:21:01.340
nie wiem,

446
00:21:01.420 --> 00:21:02.460
martwa biedronka

447
00:21:02.460 --> 00:21:04.000
albo martwa mysz

448
00:21:04.000 --> 00:21:04.580
polna,

449
00:21:04.800 --> 00:21:06.040
że to są takie okazje,

450
00:21:06.080 --> 00:21:06.760
żeby ten temat

451
00:21:06.760 --> 00:21:08.000
jakoś wprowadzać

452
00:21:08.000 --> 00:21:09.000
i oswajać.

453
00:21:09.080 --> 00:21:09.640
My dorośli

454
00:21:09.640 --> 00:21:10.420
ten język

455
00:21:10.420 --> 00:21:10.900
wokół

456
00:21:11.580 --> 00:21:12.040
śmierci.

457
00:21:12.160 --> 00:21:12.600
Część osób

458
00:21:13.120 --> 00:21:13.800
mówi o tym,

459
00:21:13.860 --> 00:21:14.560
że nawet trudno

460
00:21:14.560 --> 00:21:15.300
im wypowiedzieć,

461
00:21:15.480 --> 00:21:15.680
że

462
00:21:15.680 --> 00:21:17.560
tam mysz nie żyje

463
00:21:17.560 --> 00:21:17.860
czy

464
00:21:17.860 --> 00:21:20.040
że ktoś umarł

465
00:21:20.040 --> 00:21:21.960
i że takie

466
00:21:22.860 --> 00:21:23.960
takie małe,

467
00:21:24.080 --> 00:21:24.940
drobne okazje

468
00:21:24.940 --> 00:21:26.380
mogą być takim

469
00:21:27.640 --> 00:21:28.540
no właśnie

470
00:21:28.540 --> 00:21:29.420
zaproszeniem.

471
00:21:29.720 --> 00:21:30.480
Wydaje mi się,

472
00:21:30.540 --> 00:21:31.000
że właśnie

473
00:21:31.000 --> 00:21:32.460
te słowa,

474
00:21:32.560 --> 00:21:32.660
tak,

475
00:21:32.760 --> 00:21:32.980
czyli

476
00:21:32.980 --> 00:21:34.200
ta obawa

477
00:21:34.200 --> 00:21:34.800
przed tym,

478
00:21:36.860 --> 00:21:37.740
że jak

479
00:21:37.740 --> 00:21:39.060
powiem

480
00:21:39.060 --> 00:21:42.140
to co?

481
00:21:42.780 --> 00:21:44.340
To znaczy,

482
00:21:44.380 --> 00:21:44.820
że to naprawdę

483
00:21:44.820 --> 00:21:45.560
się zadziało.

484
00:21:47.540 --> 00:21:48.320
Wydaje mi się,

485
00:21:48.600 --> 00:21:50.020
że właśnie

486
00:21:50.020 --> 00:21:50.560
dzięki temu

487
00:21:50.560 --> 00:21:50.940
na przykład,

488
00:21:51.080 --> 00:21:51.680
że dziewczynki

489
00:21:53.240 --> 00:21:53.840
dużo

490
00:21:54.800 --> 00:21:55.400
mówiły

491
00:21:55.400 --> 00:21:55.780
i miały

492
00:21:55.780 --> 00:21:56.800
do tego przestrzeń,

493
00:21:57.660 --> 00:21:59.000
bardzo im pomagało.

494
00:21:59.800 --> 00:22:00.400
Oczywiście

495
00:22:00.400 --> 00:22:00.760
byłam też

496
00:22:00.760 --> 00:22:01.200
w kontakcie

497
00:22:01.200 --> 00:22:01.940
z psychologami

498
00:22:01.940 --> 00:22:02.740
dziecięcymi,

499
00:22:03.680 --> 00:22:04.280
czytałyśmy

500
00:22:04.280 --> 00:22:04.940
książki,

501
00:22:05.040 --> 00:22:05.480
czytałyśmy też

502
00:22:05.480 --> 00:22:05.980
książki

503
00:22:05.980 --> 00:22:07.280
Kiedy Tomek chorował.

504
00:22:07.400 --> 00:22:08.340
Mieliśmy taką książkę

505
00:22:08.340 --> 00:22:09.320
Ostatni dżem babci.

506
00:22:09.660 --> 00:22:10.460
To było

507
00:22:10.460 --> 00:22:11.160
odejściu

508
00:22:11.160 --> 00:22:12.020
dziadka

509
00:22:12.020 --> 00:22:12.640
czy babci,

510
00:22:13.020 --> 00:22:13.720
bo

511
00:22:13.720 --> 00:22:14.660
ja byłam przekonana,

512
00:22:14.700 --> 00:22:15.060
że będziemy

513
00:22:15.060 --> 00:22:15.460
najpierw

514
00:22:15.460 --> 00:22:15.960
żegnać

515
00:22:15.960 --> 00:22:16.920
któregoś

516
00:22:16.920 --> 00:22:17.360
z dziadków

517
00:22:17.360 --> 00:22:18.320
albo babci.

518
00:22:19.800 --> 00:22:20.680
Dostaliśmy też

519
00:22:20.680 --> 00:22:21.500
od przyjaciół

520
00:22:21.500 --> 00:22:22.720
podczas pogrzebu

521
00:22:22.720 --> 00:22:23.340
książkę

522
00:22:23.340 --> 00:22:24.900
Puste miejsce

523
00:22:24.900 --> 00:22:25.760
po zajączku.

524
00:22:26.080 --> 00:22:27.180
I czytałyśmy też ją

525
00:22:27.180 --> 00:22:28.240
teraz w sobotę

526
00:22:28.240 --> 00:22:29.940
z młodszą córką

527
00:22:29.940 --> 00:22:31.420
i tam jest

528
00:22:31.420 --> 00:22:32.160
takie piękne

529
00:22:33.200 --> 00:22:33.920
określenie,

530
00:22:34.020 --> 00:22:34.160
że

531
00:22:34.160 --> 00:22:35.460
jest taka pustka

532
00:22:35.460 --> 00:22:36.360
po tym zajączku.

533
00:22:36.540 --> 00:22:37.980
I dla obu dziewczyn

534
00:22:37.980 --> 00:22:38.560
to rok temu

535
00:22:38.560 --> 00:22:39.460
było takie bardzo

536
00:22:39.460 --> 00:22:40.420
wspierające,

537
00:22:40.500 --> 00:22:42.240
że jest ta pustka

538
00:22:42.240 --> 00:22:42.900
po tacie

539
00:22:42.900 --> 00:22:44.420
i powoli

540
00:22:44.420 --> 00:22:45.340
ją zapełniamy

541
00:22:45.340 --> 00:22:46.260
wspomnieniami.

542
00:22:46.680 --> 00:22:47.720
I ta czarna

543
00:22:48.440 --> 00:22:49.020
pustka

544
00:22:49.020 --> 00:22:50.120
po zajączku

545
00:22:50.120 --> 00:22:51.260
robi się taka kolorowa

546
00:22:51.260 --> 00:22:52.040
właśnie jak te wszystkie

547
00:22:52.040 --> 00:22:52.660
ubrania,

548
00:22:53.240 --> 00:22:54.120
jak te wszystkie rzeczy,

549
00:22:54.140 --> 00:22:55.440
które robimy.

550
00:22:55.560 --> 00:22:56.660
Chodzimy na koncerty,

551
00:22:57.100 --> 00:22:58.180
cieszymy się życiem,

552
00:22:59.480 --> 00:23:00.420
słuchamy muzyki,

553
00:23:00.640 --> 00:23:01.120
tańczymy,

554
00:23:01.220 --> 00:23:01.820
w ogóle też właśnie

555
00:23:01.820 --> 00:23:02.120
ruch,

556
00:23:02.280 --> 00:23:02.640
taniec.

557
00:23:02.720 --> 00:23:03.400
Ja z dziewczynkami

558
00:23:03.400 --> 00:23:05.140
też staram się

559
00:23:05.140 --> 00:23:05.720
nawet w domu

560
00:23:05.720 --> 00:23:07.300
rozwieszając pranie.

561
00:23:07.640 --> 00:23:08.320
Po prostu wiemy,

562
00:23:08.320 --> 00:23:09.640
że nas to wspiera.

563
00:23:09.800 --> 00:23:10.960
Po prostu wyrzucamy

564
00:23:10.960 --> 00:23:11.400
z siebie

565
00:23:12.980 --> 00:23:13.680
ten

566
00:23:15.300 --> 00:23:16.440
nadmiar emocji

567
00:23:16.440 --> 00:23:16.980
pewnie też.

568
00:23:18.080 --> 00:23:18.860
Jeszcze chciałam tylko

569
00:23:18.860 --> 00:23:19.240
powiedzieć,

570
00:23:19.580 --> 00:23:19.780
że

571
00:23:20.900 --> 00:23:21.840
dla mnie

572
00:23:21.840 --> 00:23:23.240
ważne było,

573
00:23:23.280 --> 00:23:24.000
żeby pokazać

574
00:23:24.000 --> 00:23:24.660
dziewczynkom

575
00:23:24.660 --> 00:23:25.120
i sobie,

576
00:23:25.520 --> 00:23:26.740
że śmierć Tomka

577
00:23:26.740 --> 00:23:27.400
nie jest

578
00:23:27.400 --> 00:23:28.760
końcem relacji

579
00:23:28.760 --> 00:23:29.120
naszej.

580
00:23:32.030 --> 00:23:32.380
I

581
00:23:32.380 --> 00:23:33.760
właśnie to,

582
00:23:33.800 --> 00:23:35.000
że rozmawiamy,

583
00:23:35.600 --> 00:23:35.960
dziewczynki

584
00:23:35.960 --> 00:23:36.340
na przykład

585
00:23:36.340 --> 00:23:37.220
zapinają pas

586
00:23:37.220 --> 00:23:38.480
w samochodzie

587
00:23:38.480 --> 00:23:39.180
dla taty

588
00:23:39.180 --> 00:23:40.220
i

589
00:23:40.220 --> 00:23:41.520
na przykład

590
00:23:41.520 --> 00:23:41.860
kładą

591
00:23:41.860 --> 00:23:42.800
moją torebkę

592
00:23:42.800 --> 00:23:43.060
i mówią,

593
00:23:43.120 --> 00:23:43.980
że tata będzie trzymał

594
00:23:43.980 --> 00:23:44.560
torebkę,

595
00:23:45.520 --> 00:23:46.240
tata z nami jedzie.

596
00:23:46.380 --> 00:23:47.060
Jeżeli oczywiście

597
00:23:47.060 --> 00:23:47.820
ktoś jedzie inny,

598
00:23:48.020 --> 00:23:49.040
to nie,

599
00:23:49.180 --> 00:23:50.660
ale jeżeli jest puste miejsce

600
00:23:50.660 --> 00:23:51.180
obok mnie,

601
00:23:51.740 --> 00:23:52.700
one zapinają pas

602
00:23:52.700 --> 00:23:53.540
i pilnują tego.

603
00:23:54.260 --> 00:23:55.260
Czy odpinają,

604
00:23:55.280 --> 00:23:55.800
zapinają

605
00:23:56.400 --> 00:23:56.940
i

606
00:23:57.740 --> 00:23:58.280
czują,

607
00:23:58.380 --> 00:23:59.440
że tata jest z nami

608
00:23:59.440 --> 00:23:59.640
wtedy,

609
00:23:59.660 --> 00:24:00.760
kiedy o nim myślimy.

610
00:24:01.220 --> 00:24:02.860
I mam takie poczucie,

611
00:24:02.960 --> 00:24:03.140
że

612
00:24:03.760 --> 00:24:04.300
miłość,

613
00:24:04.440 --> 00:24:04.940
żałobę

614
00:24:04.940 --> 00:24:05.880
nosimy w sercu.

615
00:24:05.960 --> 00:24:07.120
Stąd właśnie

616
00:24:07.120 --> 00:24:08.000
to,

617
00:24:08.060 --> 00:24:08.580
czy ja się ubiorę

618
00:24:08.580 --> 00:24:09.200
na czarno

619
00:24:09.200 --> 00:24:10.540
czy na kolorowo,

620
00:24:11.120 --> 00:24:12.360
czy posłucham muzyki,

621
00:24:12.500 --> 00:24:14.260
czy spotkam się

622
00:24:14.260 --> 00:24:15.140
z przyjaciółmi,

623
00:24:17.180 --> 00:24:18.240
to nie oznacza,

624
00:24:18.320 --> 00:24:20.460
że nie cierpię

625
00:24:20.460 --> 00:24:22.560
i nie tęsknię.

626
00:24:23.360 --> 00:24:24.860
I przez ten rok,

627
00:24:24.940 --> 00:24:25.820
tak jak powiedziałaś,

628
00:24:26.800 --> 00:24:27.980
były różne momenty

629
00:24:27.980 --> 00:24:28.720
i mi się wydawało,

630
00:24:28.780 --> 00:24:29.200
że już

631
00:24:29.200 --> 00:24:30.580
w wakacje,

632
00:24:31.400 --> 00:24:32.120
prawie po roku,

633
00:24:32.260 --> 00:24:33.360
to będzie już tak prosto.

634
00:24:33.360 --> 00:24:34.300
Że to tak już

635
00:24:34.300 --> 00:24:35.140
szybko ominie.

636
00:24:35.320 --> 00:24:36.060
Tak mi się wydawało.

637
00:24:36.420 --> 00:24:38.480
A były te momenty

638
00:24:38.480 --> 00:24:39.100
w wakacje,

639
00:24:39.320 --> 00:24:39.780
kiedy właśnie

640
00:24:39.780 --> 00:24:41.060
to poczucie,

641
00:24:41.200 --> 00:24:42.160
że nie możemy

642
00:24:42.160 --> 00:24:42.740
dzielić

643
00:24:42.740 --> 00:24:44.660
wyjazdu nad morzem

644
00:24:44.660 --> 00:24:45.380
z Tomkiem

645
00:24:45.380 --> 00:24:46.860
i dojeżdżamy

646
00:24:46.860 --> 00:24:47.500
nad morze

647
00:24:47.500 --> 00:24:48.380
i dziewczynki

648
00:24:48.380 --> 00:24:49.580
rysują wielkie serce

649
00:24:49.580 --> 00:24:50.860
na plaży

650
00:24:50.860 --> 00:24:52.020
i piszą

651
00:24:52.020 --> 00:24:52.960
tata

652
00:24:53.740 --> 00:24:54.660
i aniołka

653
00:24:54.660 --> 00:24:55.680
rysują obok.

654
00:24:59.430 --> 00:24:59.950
No,

655
00:25:02.660 --> 00:25:03.520
ciężko jest nawet

656
00:25:03.520 --> 00:25:05.320
to skomentować,

657
00:25:05.460 --> 00:25:06.440
bo pojechałyśmy

658
00:25:06.440 --> 00:25:07.220
tam odpoczywać,

659
00:25:07.820 --> 00:25:08.720
a ja czułam,

660
00:25:08.820 --> 00:25:09.080
że

661
00:25:11.220 --> 00:25:11.740
właśnie,

662
00:25:11.860 --> 00:25:12.480
że to jeszcze trwa

663
00:25:12.480 --> 00:25:13.140
i to trwa

664
00:25:13.140 --> 00:25:13.780
i to jest bardzo

665
00:25:14.320 --> 00:25:14.840
mocne

666
00:25:15.820 --> 00:25:16.340
odczucie,

667
00:25:16.540 --> 00:25:17.500
kiedy czujemy,

668
00:25:17.620 --> 00:25:17.860
że

669
00:25:18.920 --> 00:25:20.300
nie możemy być tam razem.

670
00:25:20.500 --> 00:25:21.420
Nie możemy się cieszyć

671
00:25:21.420 --> 00:25:22.540
z tego zachodu słońca,

672
00:25:22.820 --> 00:25:23.360
z tego

673
00:25:23.360 --> 00:25:24.780
fajnego pensjonatu,

674
00:25:24.980 --> 00:25:25.560
animacji,

675
00:25:26.640 --> 00:25:27.360
dziewczynki

676
00:25:28.580 --> 00:25:29.300
szczęśliwe,

677
00:25:29.400 --> 00:25:29.920
a jednocześnie

678
00:25:29.920 --> 00:25:30.940
smutne,

679
00:25:31.660 --> 00:25:32.740
bo nie ma tam taty

680
00:25:32.740 --> 00:25:33.100
z nimi.

681
00:25:33.740 --> 00:25:34.340
Myślałam,

682
00:25:34.400 --> 00:25:35.160
że pojechałyście

683
00:25:35.160 --> 00:25:36.140
odpoczywać,

684
00:25:37.040 --> 00:25:38.120
ale faktycznie

685
00:25:38.120 --> 00:25:38.860
pojechałyście

686
00:25:38.860 --> 00:25:39.800
przeżywać

687
00:25:39.800 --> 00:25:41.200
i że to

688
00:25:41.200 --> 00:25:41.880
jak najbardziej

689
00:25:41.880 --> 00:25:43.420
ma prawo być,

690
00:25:43.560 --> 00:25:44.440
kiedy urlop

691
00:25:44.440 --> 00:25:44.900
to jest też

692
00:25:44.900 --> 00:25:45.440
taki czas,

693
00:25:45.580 --> 00:25:46.360
kiedy właśnie

694
00:25:47.340 --> 00:25:48.060
odkładamy

695
00:25:48.060 --> 00:25:48.720
te codzienne

696
00:25:48.720 --> 00:25:49.800
zajęcia,

697
00:25:50.280 --> 00:25:50.660
szkoły,

698
00:25:50.820 --> 00:25:51.660
przedszkola,

699
00:25:52.080 --> 00:25:52.960
śniadaniówki,

700
00:25:53.480 --> 00:25:54.100
robi się więcej

701
00:25:54.100 --> 00:25:54.960
przestrzeni

702
00:25:54.960 --> 00:25:56.520
i pojawia się

703
00:25:56.520 --> 00:25:57.100
ta przestrzeń

704
00:25:57.100 --> 00:25:58.000
na przeżywanie.

705
00:25:58.260 --> 00:25:58.640
I ja myślę,

706
00:25:58.720 --> 00:25:59.820
że to jest bardzo ważne,

707
00:25:59.960 --> 00:26:00.820
bardzo cenne,

708
00:26:01.380 --> 00:26:02.900
chwilami bardzo trudne,

709
00:26:03.180 --> 00:26:04.260
ale wspaniale,

710
00:26:04.340 --> 00:26:05.400
że to się jakoś

711
00:26:05.400 --> 00:26:05.960
zadziało.

712
00:26:06.620 --> 00:26:06.920
Tutaj

713
00:26:06.920 --> 00:26:07.880
tak może

714
00:26:07.880 --> 00:26:08.660
powiem taki

715
00:26:08.660 --> 00:26:09.240
kawałek

716
00:26:10.100 --> 00:26:10.820
edukacyjny,

717
00:26:10.940 --> 00:26:11.800
psychoedukacyjny,

718
00:26:11.860 --> 00:26:12.340
że właśnie

719
00:26:12.340 --> 00:26:14.140
często osoby

720
00:26:14.140 --> 00:26:14.880
w żałobie mówią,

721
00:26:15.160 --> 00:26:15.380
mówią, że

722
00:26:15.380 --> 00:26:16.720
miały poczucie,

723
00:26:16.860 --> 00:26:17.900
że ta żałoba

724
00:26:17.900 --> 00:26:18.980
w jakimś stopniu

725
00:26:18.980 --> 00:26:19.940
się domknęła,

726
00:26:20.180 --> 00:26:21.220
że już wyszły

727
00:26:21.220 --> 00:26:22.220
na prostą,

728
00:26:22.360 --> 00:26:23.040
że ten ból

729
00:26:23.040 --> 00:26:23.500
nie był już

730
00:26:23.500 --> 00:26:24.720
taki dojmujący

731
00:26:24.720 --> 00:26:25.840
i potem

732
00:26:25.840 --> 00:26:26.440
chwila,

733
00:26:26.640 --> 00:26:26.900
moment

734
00:26:26.900 --> 00:26:27.600
i to

735
00:26:27.600 --> 00:26:29.060
potrafi wrócić

736
00:26:29.060 --> 00:26:30.020
z całą mocą,

737
00:26:30.160 --> 00:26:31.140
z całą siłą

738
00:26:32.240 --> 00:26:33.360
i jakoś tak

739
00:26:33.360 --> 00:26:33.940
chciałabym

740
00:26:33.940 --> 00:26:34.580
uspokoić,

741
00:26:34.640 --> 00:26:35.520
że to absolutnie

742
00:26:35.520 --> 00:26:36.020
nie jest

743
00:26:36.020 --> 00:26:37.060
krok do tyłu,

744
00:26:37.460 --> 00:26:37.720
tylko,

745
00:26:37.760 --> 00:26:38.460
że to jest

746
00:26:40.380 --> 00:26:41.460
naturalny etap,

747
00:26:41.660 --> 00:26:42.360
że gdzieś

748
00:26:42.360 --> 00:26:43.700
czasem

749
00:26:43.700 --> 00:26:44.640
żałoba schodzi

750
00:26:45.640 --> 00:26:47.080
na chwilę

751
00:26:47.080 --> 00:26:47.900
na dalszy plan

752
00:26:47.900 --> 00:26:48.220
po to,

753
00:26:48.260 --> 00:26:49.040
żeby wrócić

754
00:26:52.380 --> 00:26:54.520
i być przeżyta.

755
00:27:00.320 --> 00:27:01.040
Słuchajcie,

756
00:27:01.100 --> 00:27:01.760
wynotowałam sobie

757
00:27:01.760 --> 00:27:02.700
takie zdanie

758
00:27:02.700 --> 00:27:03.320
i specjalnie je

759
00:27:03.320 --> 00:27:03.800
zacytuję

760
00:27:03.800 --> 00:27:04.560
w takiej formie,

761
00:27:04.620 --> 00:27:05.060
w jakiej

762
00:27:05.060 --> 00:27:05.780
przeczytałam je

763
00:27:05.780 --> 00:27:06.260
na stronie

764
00:27:06.260 --> 00:27:07.680
Instytutu Dobrej Śmierci,

765
00:27:08.320 --> 00:27:09.140
czytając o tym,

766
00:27:09.160 --> 00:27:10.280
czym się zajmujecie.

767
00:27:10.480 --> 00:27:11.820
Wpływ rytuału

768
00:27:11.820 --> 00:27:12.980
czuwania i pożegnania

769
00:27:12.980 --> 00:27:14.120
na proces żałoby

770
00:27:14.120 --> 00:27:15.060
i pomyślałam sobie,

771
00:27:15.140 --> 00:27:15.580
że to jest tak

772
00:27:15.580 --> 00:27:16.340
bardzo ważne,

773
00:27:16.480 --> 00:27:17.440
to co mówi Sylwia

774
00:27:17.440 --> 00:27:18.220
o rozmowach,

775
00:27:18.320 --> 00:27:19.220
o tych przygotowaniach

776
00:27:19.220 --> 00:27:19.540
do tego,

777
00:27:19.600 --> 00:27:20.380
żeby później

778
00:27:21.180 --> 00:27:21.620
przeżywać

779
00:27:21.620 --> 00:27:22.360
i przeżyć,

780
00:27:22.580 --> 00:27:23.300
a może przeżywać

781
00:27:23.300 --> 00:27:24.020
przez całe życie

782
00:27:24.020 --> 00:27:25.260
tę stratę.

783
00:27:25.560 --> 00:27:26.580
Jak to jest ważne,

784
00:27:26.780 --> 00:27:28.080
to co dzieje się

785
00:27:28.080 --> 00:27:28.980
przed śmiercią

786
00:27:28.980 --> 00:27:29.860
dla tego,

787
00:27:29.860 --> 00:27:30.500
co dzieje się

788
00:27:30.500 --> 00:27:31.460
po stracie

789
00:27:31.460 --> 00:27:32.240
i po śmierci

790
00:27:32.240 --> 00:27:33.460
bliskiej osoby?

791
00:27:34.980 --> 00:27:36.260
Macie taką refleksję?

792
00:27:38.180 --> 00:27:38.880
Ja czuję,

793
00:27:38.940 --> 00:27:40.160
że mi to bardzo pomogło

794
00:27:41.760 --> 00:27:43.200
z rozmów

795
00:27:43.200 --> 00:27:45.260
właśnie z moją

796
00:27:45.260 --> 00:27:46.260
panią psycho-onkolog.

797
00:27:47.020 --> 00:27:48.840
Sama odczułam

798
00:27:48.840 --> 00:27:51.260
i doszłam do takiego

799
00:27:51.260 --> 00:27:52.380
wniosku,

800
00:27:53.740 --> 00:27:56.040
że ja już troszeczkę

801
00:27:56.040 --> 00:27:57.100
przeżywałam żałobę

802
00:27:57.100 --> 00:27:58.040
jeszcze za życia Tomka.

803
00:27:58.420 --> 00:27:59.800
To brzmi dziwnie,

804
00:28:00.000 --> 00:28:00.520
jak to mówię

805
00:28:00.520 --> 00:28:01.780
na głos,

806
00:28:02.440 --> 00:28:03.640
ale tak rzeczywiście

807
00:28:03.640 --> 00:28:04.720
było.

808
00:28:06.640 --> 00:28:07.200
Wydaje mi się,

809
00:28:07.200 --> 00:28:07.900
że to mi pomogło

810
00:28:07.900 --> 00:28:10.260
też stawić czoła

811
00:28:10.260 --> 00:28:10.780
tym wszystkim

812
00:28:10.780 --> 00:28:11.480
wyzwaniom

813
00:28:12.260 --> 00:28:13.280
wspierać córki,

814
00:28:14.640 --> 00:28:17.670
bo wydaje mi się,

815
00:28:17.750 --> 00:28:18.290
że taka nagła,

816
00:28:18.330 --> 00:28:19.470
niespodziewana śmierć

817
00:28:19.470 --> 00:28:20.290
na przykład męża

818
00:28:21.150 --> 00:28:22.230
byłaby dla mnie,

819
00:28:23.230 --> 00:28:24.370
no to oczywiście

820
00:28:24.370 --> 00:28:25.090
hipotetycznie,

821
00:28:25.210 --> 00:28:26.390
ale czuję,

822
00:28:26.450 --> 00:28:26.870
że byłoby mi

823
00:28:26.870 --> 00:28:27.870
bardzo, bardzo trudno.

824
00:28:28.150 --> 00:28:29.950
A to przygotowanie się,

825
00:28:30.030 --> 00:28:30.990
jakkolwiek to brzmi,

826
00:28:32.190 --> 00:28:32.930
pomogło mi.

827
00:28:34.390 --> 00:28:35.170
No tak,

828
00:28:35.290 --> 00:28:36.170
kiedy mamy do czynienia

829
00:28:36.170 --> 00:28:37.110
z taką chorobą,

830
00:28:37.250 --> 00:28:38.970
chorobą nowotworową,

831
00:28:39.110 --> 00:28:40.010
ale też z innymi,

832
00:28:40.190 --> 00:28:42.250
no to z jednej strony

833
00:28:42.250 --> 00:28:43.310
towarzyszy temu

834
00:28:43.310 --> 00:28:45.310
często ból fizyczny,

835
00:28:45.430 --> 00:28:46.350
też psychiczny,

836
00:28:46.570 --> 00:28:47.730
a jednocześnie

837
00:28:47.730 --> 00:28:48.950
no właśnie

838
00:28:48.950 --> 00:28:49.870
ten rodzaj

839
00:28:49.870 --> 00:28:51.210
oswajania straty

840
00:28:51.210 --> 00:28:52.350
jest jakoś

841
00:28:52.350 --> 00:28:53.610
rozłożony w czasie,

842
00:28:53.850 --> 00:28:55.130
bo pewnie

843
00:28:55.130 --> 00:28:57.070
te pomniejsze straty

844
00:28:57.070 --> 00:28:58.250
doświadczyliście jeszcze

845
00:28:58.250 --> 00:28:59.330
przed śmiercią,

846
00:28:59.510 --> 00:29:00.190
tego, że właśnie,

847
00:29:00.270 --> 00:29:00.570
nie wiem,

848
00:29:00.730 --> 00:29:01.830
Tomek ma mniej siły,

849
00:29:02.590 --> 00:29:03.590
nie może już

850
00:29:03.590 --> 00:29:04.890
pewnych rzeczy robić,

851
00:29:04.890 --> 00:29:06.430
nie wiem, prowadzić samochodu,

852
00:29:06.730 --> 00:29:07.270
a potem

853
00:29:07.270 --> 00:29:08.330
wziąć na barana,

854
00:29:08.490 --> 00:29:09.790
wziąć na barana,

855
00:29:10.050 --> 00:29:11.010
grać w piłkę,

856
00:29:11.410 --> 00:29:12.290
a potem właściwie

857
00:29:12.290 --> 00:29:13.950
to może tylko już leżeć,

858
00:29:14.030 --> 00:29:16.310
czy nawet trudno

859
00:29:16.310 --> 00:29:17.230
porozmawiać.

860
00:29:18.970 --> 00:29:19.710
no właśnie

861
00:29:19.710 --> 00:29:20.770
trudno jest powiedzieć

862
00:29:20.770 --> 00:29:23.310
i jakoś

863
00:29:23.310 --> 00:29:24.370
nie czuję,

864
00:29:24.450 --> 00:29:25.410
żeby to było warte,

865
00:29:25.510 --> 00:29:27.290
czy co jest trudniejsze,

866
00:29:27.490 --> 00:29:27.850
ale tak,

867
00:29:28.010 --> 00:29:29.130
w takiej sytuacji,

868
00:29:29.870 --> 00:29:30.710
kiedy te straty

869
00:29:30.710 --> 00:29:31.690
są w jakimś sensie

870
00:29:31.690 --> 00:29:32.650
rozłożone w czasie,

871
00:29:32.650 --> 00:29:34.130
ale też jest

872
00:29:34.130 --> 00:29:35.330
taki wielki dar,

873
00:29:35.670 --> 00:29:37.270
że można się pożegnać,

874
00:29:37.710 --> 00:29:38.730
że można

875
00:29:38.730 --> 00:29:39.970
powiedzieć

876
00:29:39.970 --> 00:29:41.630
te najważniejsze słowa,

877
00:29:42.970 --> 00:29:43.730
można jeszcze

878
00:29:43.730 --> 00:29:44.610
nacieszyć się

879
00:29:44.610 --> 00:29:45.990
tą miłością,

880
00:29:46.710 --> 00:29:47.630
tym ciepłem,

881
00:29:48.010 --> 00:29:49.110
to jest na pewno

882
00:29:49.110 --> 00:29:51.050
wielki dar,

883
00:29:52.330 --> 00:29:53.810
więc to jak najbardziej

884
00:29:53.810 --> 00:29:54.530
jest

885
00:29:56.090 --> 00:29:57.470
ważna sprawa

886
00:29:57.470 --> 00:29:58.570
i pomaga

887
00:30:00.250 --> 00:30:01.330
dobrze przeżyć

888
00:30:01.330 --> 00:30:02.050
żałobę,

889
00:30:02.870 --> 00:30:03.470
kiedy my

890
00:30:03.470 --> 00:30:05.010
mamy takie poczucie,

891
00:30:05.090 --> 00:30:05.310
że

892
00:30:05.310 --> 00:30:07.430
dobrze pożegnaliśmy

893
00:30:07.430 --> 00:30:08.250
tą osobę

894
00:30:08.250 --> 00:30:09.330
i za życie,

895
00:30:09.550 --> 00:30:10.170
ale też

896
00:30:10.790 --> 00:30:12.110
też po śmierci,

897
00:30:12.270 --> 00:30:13.250
bo coraz więcej

898
00:30:13.250 --> 00:30:14.130
mówi się o tym,

899
00:30:14.230 --> 00:30:14.890
jak ważny jest

900
00:30:14.890 --> 00:30:15.410
też,

901
00:30:16.890 --> 00:30:17.950
jak ważny jest

902
00:30:17.950 --> 00:30:18.790
dobry pogrzeb,

903
00:30:18.910 --> 00:30:19.930
jak ważny jest

904
00:30:21.030 --> 00:30:21.630
ta,

905
00:30:21.810 --> 00:30:23.050
że ta uroczystość,

906
00:30:23.110 --> 00:30:23.710
to jak my tego

907
00:30:23.710 --> 00:30:24.690
doświadczymy,

908
00:30:24.690 --> 00:30:26.110
czy ona jest

909
00:30:27.750 --> 00:30:28.510
zorganizowana

910
00:30:28.510 --> 00:30:29.210
w zgodzie

911
00:30:29.210 --> 00:30:32.630
z życzeniem

912
00:30:32.630 --> 00:30:33.230
tej

913
00:30:34.170 --> 00:30:34.930
umierającej

914
00:30:34.930 --> 00:30:35.910
czy zmarłej osoby,

915
00:30:36.030 --> 00:30:36.810
ale też w zgodzie

916
00:30:36.810 --> 00:30:37.290
z nami,

917
00:30:37.570 --> 00:30:38.410
to naprawdę

918
00:30:39.490 --> 00:30:40.870
ma znaczenie

919
00:30:40.870 --> 00:30:41.930
i myślę,

920
00:30:41.990 --> 00:30:42.790
że też

921
00:30:43.990 --> 00:30:45.290
w kwestii

922
00:30:45.290 --> 00:30:46.290
właśnie obecności

923
00:30:46.290 --> 00:30:46.590
dzieci,

924
00:30:46.770 --> 00:30:46.910
myślę,

925
00:30:46.990 --> 00:30:47.410
że różne

926
00:30:47.410 --> 00:30:49.690
na przestrzeni lat

927
00:30:49.690 --> 00:30:50.710
były różne

928
00:30:51.790 --> 00:30:53.310
takie tendencje,

929
00:30:53.310 --> 00:30:54.670
a myślę,

930
00:30:54.750 --> 00:30:55.470
że teraz

931
00:30:55.470 --> 00:30:56.110
coraz więcej

932
00:30:56.870 --> 00:30:57.750
się mówi

933
00:30:57.750 --> 00:30:58.130
o tym,

934
00:30:58.290 --> 00:31:00.070
że dla dzieci

935
00:31:00.070 --> 00:31:00.790
to też może być

936
00:31:00.790 --> 00:31:01.810
bardzo ważne

937
00:31:01.810 --> 00:31:03.050
i dobre doświadczenie

938
00:31:03.050 --> 00:31:04.230
pod warunkiem,

939
00:31:04.270 --> 00:31:04.870
że my

940
00:31:07.030 --> 00:31:08.170
jakoś zadbamy

941
00:31:08.170 --> 00:31:08.830
o te dzieci

942
00:31:08.830 --> 00:31:10.350
i to

943
00:31:10.350 --> 00:31:11.430
naprawdę

944
00:31:11.430 --> 00:31:12.150
warto

945
00:31:13.290 --> 00:31:13.930
poświęcić

946
00:31:13.930 --> 00:31:14.630
czas temu,

947
00:31:15.490 --> 00:31:16.130
żeby

948
00:31:16.850 --> 00:31:17.490
dziecko,

949
00:31:17.650 --> 00:31:18.350
które ma

950
00:31:18.350 --> 00:31:19.010
przed sobą

951
00:31:19.010 --> 00:31:19.570
właśnie taką

952
00:31:19.570 --> 00:31:20.190
uroczystość

953
00:31:20.190 --> 00:31:20.990
pogrzebową

954
00:31:20.990 --> 00:31:23.350
dobrze przygotować,

955
00:31:23.470 --> 00:31:24.030
żeby je dobrze

956
00:31:24.030 --> 00:31:24.770
zaopiekować,

957
00:31:24.770 --> 00:31:25.330
tak żeby

958
00:31:25.330 --> 00:31:26.390
to było

959
00:31:26.390 --> 00:31:27.170
dobrym

960
00:31:27.170 --> 00:31:28.290
i wzmacniającym

961
00:31:28.290 --> 00:31:29.310
doświadczeniem,

962
00:31:30.110 --> 00:31:30.750
a nie

963
00:31:30.750 --> 00:31:32.230
jakimś

964
00:31:32.230 --> 00:31:33.490
naruszającym

965
00:31:33.490 --> 00:31:33.890
czy

966
00:31:34.730 --> 00:31:35.530
traumatycznym,

967
00:31:35.630 --> 00:31:36.070
bo myślę,

968
00:31:36.190 --> 00:31:36.450
że

969
00:31:38.750 --> 00:31:40.190
nasze pokolenie

970
00:31:40.190 --> 00:31:40.810
czy pokolenie

971
00:31:40.810 --> 00:31:41.570
naszych rodziców

972
00:31:41.570 --> 00:31:42.350
ma takie bardzo

973
00:31:42.350 --> 00:31:42.970
trudne też

974
00:31:42.970 --> 00:31:43.770
doświadczenia

975
00:31:43.770 --> 00:31:45.450
z pożegnań

976
00:31:45.450 --> 00:31:46.230
i że to

977
00:31:47.290 --> 00:31:48.490
bym nazwała

978
00:31:48.490 --> 00:31:49.430
takim doświadczeniem

979
00:31:49.430 --> 00:31:50.110
urazowym,

980
00:31:50.290 --> 00:31:50.610
które nie

981
00:31:50.610 --> 00:31:51.170
wspiera

982
00:31:51.170 --> 00:31:52.610
w przeżywaniu

983
00:31:52.610 --> 00:31:53.150
żałoby.

984
00:31:54.470 --> 00:31:55.530
Ja bym

985
00:31:55.530 --> 00:31:56.370
chciała wrócić do

986
00:31:56.370 --> 00:31:57.230
twojego

987
00:31:57.230 --> 00:31:58.150
pierwszego pytania,

988
00:31:58.850 --> 00:31:59.310
bo

989
00:31:59.310 --> 00:32:00.950
tak mnie

990
00:32:00.950 --> 00:32:01.550
zaskoczyło,

991
00:32:01.630 --> 00:32:02.290
że dopiero

992
00:32:02.290 --> 00:32:03.150
teraz ułożyło

993
00:32:03.150 --> 00:32:03.530
mi się

994
00:32:05.070 --> 00:32:06.470
w głowie

995
00:32:06.470 --> 00:32:07.910
i

996
00:32:10.570 --> 00:32:11.730
dlatego mam

997
00:32:11.730 --> 00:32:12.150
poczucie,

998
00:32:12.230 --> 00:32:12.450
że

999
00:32:12.450 --> 00:32:13.570
to była

1000
00:32:13.570 --> 00:32:14.390
dobra śmierć,

1001
00:32:15.150 --> 00:32:15.810
nawiązując do tego

1002
00:32:15.810 --> 00:32:16.550
zapowiedziałaś,

1003
00:32:16.790 --> 00:32:17.430
że

1004
00:32:17.430 --> 00:32:18.510
zrobiliśmy

1005
00:32:18.510 --> 00:32:18.970
wszystko,

1006
00:32:19.170 --> 00:32:19.750
co było

1007
00:32:19.750 --> 00:32:20.610
możliwe,

1008
00:32:21.510 --> 00:32:22.010
podjęliśmy się

1009
00:32:22.010 --> 00:32:22.430
każdego

1010
00:32:22.430 --> 00:32:23.530
możliwego

1011
00:32:23.530 --> 00:32:24.050
leczenia,

1012
00:32:24.890 --> 00:32:25.350
zebraliśmy

1013
00:32:25.350 --> 00:32:25.970
pieniądze

1014
00:32:25.970 --> 00:32:26.450
na leczenie

1015
00:32:26.450 --> 00:32:27.390
w Izraelu,

1016
00:32:27.730 --> 00:32:28.790
ogromnym

1017
00:32:28.790 --> 00:32:30.310
nakładem

1018
00:32:30.310 --> 00:32:31.230
sił,

1019
00:32:31.370 --> 00:32:32.070
przyjaciół,

1020
00:32:32.210 --> 00:32:32.550
rodziny,

1021
00:32:33.130 --> 00:32:33.750
bliskich

1022
00:32:33.750 --> 00:32:35.050
i dalszych

1023
00:32:35.050 --> 00:32:35.530
osób,

1024
00:32:36.110 --> 00:32:36.950
zrobiliśmy

1025
00:32:36.950 --> 00:32:37.490
wszystko,

1026
00:32:37.990 --> 00:32:39.110
a jednocześnie

1027
00:32:39.110 --> 00:32:41.270
na koniec

1028
00:32:41.270 --> 00:32:42.850
to całe

1029
00:32:42.850 --> 00:32:43.270
pożegnanie

1030
00:32:43.270 --> 00:32:43.710
było bardzo

1031
00:32:43.710 --> 00:32:44.030
dobre.

1032
00:32:44.670 --> 00:32:45.210
Ja miałam

1033
00:32:45.210 --> 00:32:45.530
poczucie,

1034
00:32:45.630 --> 00:32:47.310
że ciocia Tomka,

1035
00:32:47.430 --> 00:32:47.870
która jest

1036
00:32:47.870 --> 00:32:48.470
pielęgniarką,

1037
00:32:48.530 --> 00:32:49.070
zadbała

1038
00:32:49.070 --> 00:32:50.450
o Tomka,

1039
00:32:50.790 --> 00:32:51.530
pomogła mi.

1040
00:32:51.790 --> 00:32:52.490
Dla mnie to jest

1041
00:32:52.490 --> 00:32:54.610
w tak młodym wieku

1042
00:32:54.610 --> 00:32:55.350
przeżycie

1043
00:32:56.670 --> 00:32:58.070
tego doświadczenia,

1044
00:32:59.950 --> 00:33:00.310
zadbanie

1045
00:33:00.310 --> 00:33:00.670
o

1046
00:33:03.510 --> 00:33:04.230
ciało,

1047
00:33:05.110 --> 00:33:05.750
chciałam powiedzieć

1048
00:33:05.750 --> 00:33:06.670
o szczegółach

1049
00:33:06.670 --> 00:33:07.370
nowy domu,

1050
00:33:07.510 --> 00:33:07.690
jakby

1051
00:33:07.690 --> 00:33:08.550
po prostu

1052
00:33:08.550 --> 00:33:09.790
założenie

1053
00:33:09.790 --> 00:33:10.310
nie wiem

1054
00:33:10.310 --> 00:33:10.870
Wenflona,

1055
00:33:10.950 --> 00:33:11.310
czy

1056
00:33:11.310 --> 00:33:12.270
po prostu

1057
00:33:15.670 --> 00:33:16.630
miałam po prostu

1058
00:33:16.630 --> 00:33:17.250
wsparcie,

1059
00:33:18.050 --> 00:33:18.990
które sprawiło,

1060
00:33:19.090 --> 00:33:19.790
że to

1061
00:33:21.010 --> 00:33:22.010
pożegnanie,

1062
00:33:23.150 --> 00:33:24.230
w tym pożegnaniu

1063
00:33:24.230 --> 00:33:24.930
była przestrzeń

1064
00:33:24.930 --> 00:33:25.130
na to,

1065
00:33:25.170 --> 00:33:26.310
żeby poleżeć,

1066
00:33:26.430 --> 00:33:27.150
porozmawiać,

1067
00:33:27.230 --> 00:33:27.970
poprzytulać się,

1068
00:33:28.050 --> 00:33:28.830
popłakać.

1069
00:33:29.210 --> 00:33:30.090
Dziewczynki

1070
00:33:30.090 --> 00:33:30.810
posiedziały

1071
00:33:30.810 --> 00:33:31.510
właśnie

1072
00:33:31.510 --> 00:33:33.130
z ciocią Bożenką,

1073
00:33:33.870 --> 00:33:34.370
śpiewały

1074
00:33:34.370 --> 00:33:34.870
tacie,

1075
00:33:35.430 --> 00:33:36.030
położyły

1076
00:33:36.030 --> 00:33:36.350
takie

1077
00:33:36.350 --> 00:33:38.210
wycięte

1078
00:33:38.210 --> 00:33:38.750
aniołki,

1079
00:33:39.030 --> 00:33:39.250
które

1080
00:33:39.250 --> 00:33:39.990
włożyliśmy

1081
00:33:39.990 --> 00:33:41.070
do garnitura

1082
00:33:43.250 --> 00:33:44.010
i

1083
00:33:45.730 --> 00:33:46.710
po prostu

1084
00:33:46.710 --> 00:33:47.410
mam poczucie,

1085
00:33:47.550 --> 00:33:48.030
że Tomek

1086
00:33:48.030 --> 00:33:48.590
odszedł

1087
00:33:48.590 --> 00:33:49.370
kochany,

1088
00:33:49.850 --> 00:33:50.630
zaopiekowany,

1089
00:33:51.730 --> 00:33:52.950
bez bólu,

1090
00:33:54.030 --> 00:33:54.430
oczywiście

1091
00:33:54.430 --> 00:33:55.450
farmakologicznie

1092
00:33:55.450 --> 00:33:56.030
wsparty,

1093
00:33:56.950 --> 00:33:57.710
ale

1094
00:33:57.710 --> 00:33:59.110
to wszystko

1095
00:33:59.110 --> 00:33:59.550
sprawia,

1096
00:33:59.570 --> 00:33:59.910
że

1097
00:34:00.890 --> 00:34:01.650
to,

1098
00:34:01.730 --> 00:34:01.910
jak był

1099
00:34:01.910 --> 00:34:02.530
pożegnany

1100
00:34:02.530 --> 00:34:02.910
i to,

1101
00:34:02.950 --> 00:34:03.650
jak dużo osób

1102
00:34:03.650 --> 00:34:04.590
nam towarzyszyło,

1103
00:34:04.790 --> 00:34:05.430
jak piękny

1104
00:34:05.430 --> 00:34:06.150
był pogrzeb

1105
00:34:06.150 --> 00:34:06.990
i to,

1106
00:34:07.030 --> 00:34:07.290
że

1107
00:34:07.290 --> 00:34:08.310
wyszło słońce,

1108
00:34:09.230 --> 00:34:10.410
było słońce

1109
00:34:10.410 --> 00:34:10.970
na pogrzebie,

1110
00:34:11.090 --> 00:34:11.790
który tak kochał

1111
00:34:11.790 --> 00:34:13.430
i to słońce

1112
00:34:13.430 --> 00:34:14.730
za każdym razem,

1113
00:34:14.990 --> 00:34:16.030
kiedy jest tam trudno

1114
00:34:16.030 --> 00:34:17.090
i zarówno ja,

1115
00:34:17.150 --> 00:34:17.890
jak i dziewczynki

1116
00:34:19.790 --> 00:34:20.410
czujemy,

1117
00:34:20.490 --> 00:34:20.890
że to po prostu

1118
00:34:20.890 --> 00:34:21.450
jest od niego,

1119
00:34:21.770 --> 00:34:21.950
tak?

1120
00:34:22.250 --> 00:34:23.710
I tak jak w sobotę

1121
00:34:23.710 --> 00:34:24.810
był piękny dzień

1122
00:34:24.810 --> 00:34:26.370
i w słońcu

1123
00:34:26.370 --> 00:34:27.170
chodziliśmy

1124
00:34:27.170 --> 00:34:28.270
po cmentarzu,

1125
00:34:29.250 --> 00:34:30.130
nieraz właśnie

1126
00:34:30.130 --> 00:34:30.690
mówimy sobie,

1127
00:34:30.830 --> 00:34:31.030
że

1128
00:34:31.030 --> 00:34:32.130
po prostu

1129
00:34:33.710 --> 00:34:35.190
to dobre pożegnanie

1130
00:34:35.190 --> 00:34:35.750
sprawiło,

1131
00:34:35.830 --> 00:34:36.070
że

1132
00:34:36.070 --> 00:34:37.430
mamy też

1133
00:34:37.430 --> 00:34:38.250
dobre wspomnienia

1134
00:34:39.670 --> 00:34:40.290
i

1135
00:34:40.290 --> 00:34:41.190
i myślimy sobie,

1136
00:34:41.570 --> 00:34:42.550
no właśnie

1137
00:34:42.550 --> 00:34:44.090
dużo osób też tak

1138
00:34:44.090 --> 00:34:45.070
rozmawiało ze mną,

1139
00:34:45.150 --> 00:34:45.270
że

1140
00:34:45.270 --> 00:34:46.350
ważne,

1141
00:34:46.410 --> 00:34:47.190
że już nie cierpi,

1142
00:34:47.690 --> 00:34:47.810
tak?

1143
00:34:48.150 --> 00:34:49.190
Czyli jeżeli

1144
00:34:49.190 --> 00:34:50.170
to

1145
00:34:50.170 --> 00:34:51.510
ostatnie dni

1146
00:34:51.510 --> 00:34:51.990
były

1147
00:34:52.870 --> 00:34:54.030
pełne miłości,

1148
00:34:55.090 --> 00:34:55.690
ciepła,

1149
00:34:56.010 --> 00:34:57.490
w gronie rodziny,

1150
00:34:57.730 --> 00:34:58.070
Tomek

1151
00:34:58.070 --> 00:34:58.950
chciał

1152
00:34:58.950 --> 00:35:00.290
i był

1153
00:35:00.290 --> 00:35:01.130
w domu rodzinnym

1154
00:35:01.130 --> 00:35:01.830
u rodziców,

1155
00:35:02.070 --> 00:35:02.730
rodzicom bardzo

1156
00:35:02.730 --> 00:35:03.610
na tym zależało

1157
00:35:03.610 --> 00:35:04.710
i

1158
00:35:04.710 --> 00:35:05.910
cieszyłam się właśnie,

1159
00:35:06.090 --> 00:35:06.350
że

1160
00:35:06.350 --> 00:35:07.810
tutaj było takie

1161
00:35:07.810 --> 00:35:08.550
porozumienie,

1162
00:35:09.470 --> 00:35:09.990
że

1163
00:35:14.970 --> 00:35:15.910
byliśmy w stanie

1164
00:35:15.910 --> 00:35:16.710
dać mu

1165
00:35:16.710 --> 00:35:17.210
taką właśnie

1166
00:35:17.210 --> 00:35:17.770
dobrą,

1167
00:35:17.930 --> 00:35:19.470
takie dobre towarzyszenie

1168
00:35:19.470 --> 00:35:20.630
w ostatnich

1169
00:35:20.630 --> 00:35:21.490
dniach.

1170
00:35:21.850 --> 00:35:22.530
Pięknie wam

1171
00:35:22.530 --> 00:35:22.950
dziękuję

1172
00:35:22.950 --> 00:35:24.330
za tę rozmowę.

1173
00:35:24.710 --> 00:35:25.350
To rozmowa,

1174
00:35:25.430 --> 00:35:25.930
która rzeczywiście

1175
00:35:25.930 --> 00:35:27.010
może powoli,

1176
00:35:27.070 --> 00:35:27.970
jeżeli to jest możliwe,

1177
00:35:28.130 --> 00:35:28.950
a chyba jest,

1178
00:35:29.090 --> 00:35:29.670
słuchając was,

1179
00:35:29.830 --> 00:35:30.250
tak myślę,

1180
00:35:30.910 --> 00:35:32.210
oswajać temat śmierci.

1181
00:35:32.290 --> 00:35:32.550
Chciałabym,

1182
00:35:32.590 --> 00:35:33.210
żeby to nie była

1183
00:35:33.210 --> 00:35:34.470
ostatnia taka rozmowa

1184
00:35:34.470 --> 00:35:35.250
i mam wielką nadzieję,

1185
00:35:35.370 --> 00:35:36.150
że będziemy mogły się

1186
00:35:36.150 --> 00:35:37.330
jeszcze spotkać ponownie.

1187
00:35:37.330 --> 00:35:38.170
Sylwia Grzyk-Żółka

1188
00:35:38.170 --> 00:35:38.990
i Milena Pacuda

1189
00:35:38.990 --> 00:35:39.810
bardzo wam dziękuję.

1190
00:35:40.110 --> 00:35:40.830
Dziękujemy.

1191
00:35:41.130 --> 00:35:41.890
Katarzyna Sanocka,

1192
00:35:41.930 --> 00:35:42.810
dziękujemy państwu.

1193
00:35:42.950 --> 00:35:43.630
Do usłyszenia.

1194
00:35:45.510 --> 00:35:46.950
Audycje kulturalne

1195
00:35:46.950 --> 00:35:48.930
w dobrym tonie.